G.G. Markes 1982 jyly 59 jasynda Nobel syılyǵyn aldy. Kitaptary dúnıe júzinde eń kóp satylatyn qalamgerlerdiń biri. Onyń «Júz jyldyq jalǵyzdyq», «Oba aýrýy jyldaryndaǵy mahabbat» romandarynyń basylymy mıllıon danaǵa jetken. Biraq F.Kastrony, Latyn Amerıkasyndaǵy solshyl qozǵalysty qoldanǵany úshin jáne basqa da saıası máselelerge baılanysty G.G. Markesti eldiń bári unata bermeıdi.
Suhbatty Verner Tomas pen Lotar Shmıd Mýmın Meksıkanyń astanasyndaǵy Markestiń úıinde alǵan.
G. Markes Eýropada júrgende bul eki jýrnalıst suhbat alý úshin jazýshynyń sońynan tórt aı júgirip, sátin túsire almaǵan. Tek keıin Markestiń tis dárigerin araǵa salǵannan soń ǵana áńgimelesýdiń sáti túsken.
G.G.Markes: Budan biraz jyl buryn FRG-niń 2-shi teledıdary suhbat alǵan. Suhbattasýshy áıeldiń bilimdiligi, rýhanı dúnıesiniń baılyǵy birden bilinip turdy. Bir ókinishtisi, ol óte ıntellıgent áıel eken. Ekinshiden, ol áıel meniń kitaptarymdy beıne bir hırýrgteı qotardy. Meniń shyǵarmalarymnyń uńǵyl-shuńǵylyn aqtaryp, ózinshe túıgen oılarynan áńgime qozǵaǵanda, sol máselelerdiń meniń shyǵarmamda bar ekendiginen habarym bolmaǵan. Ol suhbat óte qurǵaq, resmı túrde ótti. Men oǵan bir roman da kirgize almadym. Sizder sol áıeldiń suraqtaryndaı suraq qoımaıtyn shyǵarsyz dep oılaımyn.
Velt: («Der velttiń» qysqarǵan túri): Aıaq jaǵyna qaraı ózińizdi bir tanystyryp ótseńiz, bizdiń oıymyzsha, jaqsy suhbat bolady.
G.M.: Áńgime bastamas buryn G. Grınniń «Roman jazatyndar ıntellıgent emes, tek sezimtal adamdar» degen sózin sizderge jolazyq etýge ruqsat etińizder. G.Grınniń sózi maǵan oraı da aıtylǵan sııaqty. Álbette men ózimdi «Estelikterimde» beıneleımin.
Velt: Ony qashan jazasyz?
G.M.: О́kinishke qaraı, qazir oǵan ýaqytym joq. Men qazir osynda (Meksıkada) bir qysqa roman men alty ssenarıı jazyp jatyrmyn. Bul ssenarıılerdiń árqaısysynyń bir saǵattyq telefılm jasalmaqshy. Olardyń árqaısysynyń óz rejısserlary bar. Biri meksıkalyq, biri kýbalyq, biri brazılııalyq, biri kolýmbııalyq, biri ıspanııalyq jáne bir venesýelalyq áıel. Osy jumystardy bitirgennen keıin bir pesa jazǵym keledi, monolog sııaqty. Eger odan keıin taǵy da bir nárse bolyp qalmasa, estelikterimdi bastaımyn.
Velt: Onda oǵan deıin ondaǵan jyl ótetin shyǵar.
G.M.: Keıbir jazýshylar jazatyn eshnárse qalmaǵan kezde estelikterin jazady. Biraq men ondaı jazýshy bolǵym kelmeıdi. Sondyqtan kóp sabyr qyla almaımyn. Jáne de erekshe estelik jazǵym keledi. О́z ómirimdi zamana tártibimen qaıta qurǵym kelmeıdi. Meniń esteligim úlken ádebı dúnıe (ázil, sarkazm, grasııa) bolady. Bir ǵajap án... Shyǵarmalarymnyń astarynda qandaı shyndyq jatqanyn jazamyn. О́ıtkeni meniń shyǵarmalarymdaǵy bar nárseniń tamyry shyndyqta. Aqyndar sııaqty jazǵanymmen, jazǵandarymnyń bári shyndyqtyń ústinde tur. Sondyqtan kitaptarymnyń bárin aldyma qoıam, olardy bólem, sodan keıin oqyrmandaryma olardyń ár bólimi ómirimniń qaı kezeńderine baılanysty ekendigin túsindiremin.
Velt: Onda siz de ıntellıgent boldyńyz ǵoı?
G.M.: Joq. Men kitaptarymnan ıdeıalardy qurtamyn. Ruqsat etińiz, birinshi romanymdy sizge aıtaıyn. Uldarymnyń biri aǵylshyn mektebine barady. Olardyń emtıhan suraqtary Londonnan aýzy jabylǵan paketterde keledi. Sol suraqtardyń bireýi bylaı edi: «Polkovnıkke eshkim hat jazbaıdy?» atty romandaǵy átesh neniń sımvoly?». Balam sol emtıhannan qulady. Biraq onyń jaýaby durys bolatyn. Ol jaı ǵana bir átesh edi. Eger men bir shyǵarmamda sıyr týraly jazsam, ol jaı ánsheıin sıyr. Men ózimniń esteligimde ol sıyrdy qaıdan kórgenimdi, nege ol týraly sóz qozǵaǵanymdy jazamyn. Bári osy. Estelikterimdi jınaǵanda alty tom bolatyn shyǵar dep oılaımyn.
Velt: Siz kitaptaryńyzdaǵy áteshterdiń, sıyrlardyń qupııalaryn ashpaǵanym durys dep oılaısyz ba?
G.M.: Bilesiz be, kitaptarymnyń shyndyǵyn ashýdyń ózi bir ańyz bop ketedi ǵoı dep qorqamyn. Sol kezde jańaǵy ańyzdyń artynda qandaı shyndyq jatqanyn túsindiretin taǵy bir kitap jazýyma týra keledi. Shym-shytyryq, á? Týra nemister sııaqty.
Velt: Onda sizdiń estelikterińizdiń bir bólimi týraly sóıleseıik. Jurt sizdi «Oba aýrýy jyldaryndaǵy mahabbat» degen romany arqyly óz áıeliniń beınesi máńgilik etkisi keldi dep aıtady. Áıelińizben 13 jasyńyzda otasqanyńyz ras pa?
G.M.: Iá, shyn. Biraq men áıelimnen buryn ata-anama boryshtymyn. Men olardyń beınesin birneshe kitapta máńgilik etkem. Myna nemister (sońǵy kezdegi meniń eń kóp oqyrmandarym) shyǵarmalarymnan qupııa tabýǵa óte áýes.
Velt: Azdap nemisshe bilesiz be?
G.M.: Joq. Tek qana «kartop» degen sózdi bilem. Qajet kezde ashtyqtan ólmes úshin...
Velt: FRG-ni qanshalyqty bilesiz?
G.M.: Bir ret Frankfýrtta kitap kórmesinde bolǵam. Men ózimdi jazýshy bazarynda júrgendeı sezindim. Meni de qasapshy ilip qoıyp, myna múshesi pálen som, ana múshesi túgen som dep narqymdy aıtyp turǵandaı. Budan basqa birneshe ret Berlınde, Kelnde, Mıýnhende de bolǵam. Jalpy men FRG týraly az bilemin.
Velt: Siz FRG jazýshylaryn tanısyz ba? Olardyń shyǵarmalaryn oqısyz ba?
G.M.: Gıýnter Grasspen dospyn. Ents Bergerdi tanımyn, birneshe ret Haınrıshbeldiń úıinde bolǵam. Biraq kimniń kitaptaryn jaqsy kórip oqıtynymdy eshqashan aıtpaımyn. Qazirgi jazýshylar jóninde «bárin jaqsy kórip oqımyn» degen adamǵa tynyshtaý. Al nemisten súıetin nársem – onyń mýzykasy: Bah, Bethoven, Mosart, Brams, Vagner.
Velt: Siz úshin mýzykanyń qandaı maǵynasy bar?
G.M.: Mýzyka – men óte jaqsy kóretin óner. Mýzykany ádebıetten de jaqsy kóremin. Biz – roman jazatyn adamdar basqalardyń shyǵarmalaryn tek qana olar qalaı jazady degen maqsatpen oqımyz. Romandy alamyz, aınaldyryp artqy burandalaryn ashamyz, barlyq bólimderin alyp, stol ústine qoıamyz da tekseremiz. Onyń quramy jaqsy ekendigin bilgennen keıin jaı ǵana: «jaqsy eken» deımiz. Al mýzyka basqa bir nárse. Ol adamnan sonshama alys, bizdiń oǵan mehanıkaly túrde kirýimiz óte qıyn. Biz tek kózimizdi jumyp, mýzyka tolqynyna ózimizdi berýimiz kerek.
Velt: FRG týraly jáne sizdiń sońǵy romanyńyz haqynda aıtyp otyr edik qoı.
G.M.: Iá. Meniń oıymsha, ol kitaptyń jetistigi FRG-de tabysty bolǵany. Qoımaı júrip, nemisterdi moıyndattym. Onyń sebebi mahabbat taqyryby ǵoı dep oılaımyn. Nege ekenin bilmeımin, nemisterdi mahabbat taqyryby, mahabbat kóp qyzyqtyratyn sııaqty. Tańqalarlyǵy Fransııada oqyrmandarym az. Múmkin onyń sebebi Dekarttyń mırasy shyǵar. Soǵan qaramastan meniń «Oba aýrýy» atty romanym eń kóp satylatyn kitaptardyń biri. Biraq birinshi orynda emes. Orta sheninde. Fransııa kitap saýdashylary: «Bul kitaptyń bazary tarqamaıdy» deıdi. Negizi ol klassıkalyq shyǵarmalar sııaqty satylyp turady. Eshqashan da kóp-kópten satylmas, biraq únemi satylyp turady. Fransııa úshin bul bir jańalyq. Al FRG-de meniń kitaptarym únemi jaqsy ótedi. Meniń sońǵy kitabymdy nemister ózderine jaqyn tutady. Negizi sol kitapta áıelime bir eskertkish ornatqam. Bylaı qarasaq, meniń barlyq kitaptarym áıelimnen jasalǵan. Meniń shyǵarmalarymda áıelder mańyzdy ról oınaıdy. Men óte jaqsy tanıtyn jáne jaqsy sýretteı alatyn jalǵyz áıel bar, ol – óz áıelim. Biraq bul men ony tereń bilem degen sóz emes.
MEN NEGIZINDE OTANSYZ EMESPIN
Velt: Sizdiń shyǵarmalaryńyzdaǵy áıelder – óte myqty, kúshti jandar.
G.M.: Ol bir shyndyqtyń sáýlesi ǵoı dep oılaımyn. Áıelim: «Seniń sońǵy romanyńnan ózim týraly óte az nárse taptym. Soǵan qaramastan maǵan minezderi uqsas eki adam bar. Myna roman ójettik týraly oıymdy ár túrli harakterlermen kórsetedi» deıdi. Biraq, meniń oıymsha, másele odan kúrdelileý. Eki jastyń arasyndaǵy mahabbat áke-sheshemniń arasyndaǵy mahabbat sııaqty. Jalǵyz aıyrmashylyq – barlyq qıynshylyqtarǵa qaramastan áke-sheshemniń úılengeni. Olardyń on alty balasy bolǵan. Ákem osydan bir jyl buryn qaıtys boldy. Sheshem óte kári. Qazir Kartajkada turady.
Velt: Áıelińiz de sol jaqtan ba?
G.M.: Iá, biz bala kezimizden bir-birimizdi tanımyz. Men odan: «Meniń áıelim bolasyń ba?» dep on úsh jasymda suraǵam.
Velt: Ol birden «ıá» dedi me?
G.M.: Qazir ol: «Sol kezde men seniń murtyńnan qorqatyn edim» deıdi. Sodan 9 jyldan soń maǵan turmysqa shyqty. Men sońǵy kitabymda ár adymynyń ózi shyndyqtan turatyn azdaǵan nárse jazǵam. Bul kitapty jazý maǵan úlken tájirıbe berdi. Erekshe kóńil-kúımen jazdym. Kitapty jazyp shyqqan eki jylymdy sol jaqta ótkizdim. Barlyq qajet materıaldar janymda boldy.
Velt: «Otanǵa degen saǵynysh». Bul sózge jazýshy G.G. Markes qandaı maǵyna beredi? Máselen, óz elińizde turmaısyz. Kóp qalalarda úıińiz bar. Kóp saıahattaısyz. Sizdi izdep 4 aıdan soń ázer taptyq. Álde saıahat jasaý siz úshin ómir súrý formasyna aınaldy ma?
G.M.: Joq, bul durys emes. Múmkin, senbeıtin de shyǵarsyz, biraq men shyndyǵynda az saıahat jasaımyn. Bir nárseni bastasam, sony bitirgenshe ornymnan qozǵala almaımyn. Eger jumysym úzilip qalsa, ony jalǵastyrý maǵan óte qıynǵa soǵady. Is júzinde eshkim senbeıtin shabytqa senemin. Men ádette kitap jazar kezimde Meksıkada bolamyn. Bir kitapty jazyp bolyp, ekinshi kitapty bastar aralyǵynda basqa elderge shyǵyp qaıtamyn.
Velt: Siz shabytqa senesiz. Endeshe siz ózińizdegi sol shabyttyń qalaı bastalatyndyǵyn baıqadyńyz ba?
G.M.: Shabyt, meniń oıymsha, ne aıtqysy kelse – sony aıta alatyn adamnyń ishki seziminiń rýhanı jaǵdaıy. Sol jaǵdaıda ǵana adam bir nárse aıta alady. Bul jaǵdaı birden jáne aıaq astynan bolyp qalady. Eger osy kezde kidiris bolsa, shabytty qaıtarý óte qıyn bolady. Meniń shabyt deıtin nársem – ol bir sáttik. Ol sátte adam jazatyn nársesinen basqa esh nárse oılaı almaıdy.
Velt: Jalpy kúnine neshe saǵat jazasyz?
G.M.: Men balalarym mektepke baratyn tańerteńgi saǵat 9-dan túski saǵat 3-ke deıin jazatynmyn. Bul balalarymnyń sabaǵyna baılanysty edi. Erteńgilik gazettiń tilshisi bolyp júrgende kóbinese túnde jazatynmyn. Keıin jazýshy bolǵannan keıin ýaqytymdy jaqsylap bólýim qajet ekendigin túsindim. Ásirese, eki nárseni: kúndiz jazýdy jáne sol kezde temeki tartpaýdy úırenýim kerek boldy. Men ol kezde kúnine 4 qorap sıgaret tartatyn edim. Qazir qoıǵam, biraq densaýlyqqa zııany bolady ǵoı dep emes, tek ózimniń temekige táýeldi bolyp bara jatqandyǵymdy sezingendikten. Bul ádetter bir kezde bylaı bastalǵan: balalar tańerteń mektepke bararda men oıanyp, jazýǵa otyratynmyn. Olar mektepten kelgende meniń jumysym da toqtaıtyn. Árıne, qazir olaı emes. Rodrıgo kınooperator, al Gonzalonyń sýret sheberhanasy bar. Biraq eski ádetim saqtalyp qaldy. Al saıahat kezinde eshnárse jazbaımyn. Sapar kezinde Evropada 3-4 aı bolyp, sol jerden basqa elderge baramyn. Sońǵy saparymnyń 8 aıy Gavanada ótti. Sol jerde kıno túsirýshilerge arnalǵan joǵarǵy oqý ornynyń ashylýyna kómektestim. Moskvaǵa da bardym. Gorbachevti de kórdim. Negizinen sol jaqta bolyp jatqan jaǵdaılar maǵan óte qyzyqty áser etti. Onyń ústine Moskvaǵa barmaǵaly 30 jyl bolyp edi.
Velt: Osyǵan oraı SSSR-diń sol kezdegi jaǵdaıy men qazirgi jaǵdaıyn salystyra ketýdi sizden suraýǵa týra kelip tur.
G.M.: Men sizge tek ádebı suhbat berýge keliskem. Biraq soǵan qaramastan men ózimniń M.S.Gorbachevpen bolǵan bir jarym saǵattyq kezdesýimdi aıtpaı ketkim kelmeıdi. Gorbachev maǵan ne istep júrgenin jáne ne istegeli júrgenin túsindirdi. Onyń sózderinen shyǵarǵan qorytyndym: Ol óz jumysyna qatty kóńil bóledi jáne olardy mindetti túrde júzege asyrady. «Eger bul jumystardy men istemegen kúnde basqalar isteıtin edi. Sebebi, qaıta qurý bizdiń qoǵamnyń qajettiligi bolyp tur» dedi. 1957 jyly Moskvaǵa barǵanymda úkimet basynda Hrýshev bolatyn. О́z óziniń zamanynda barlyq jaǵdaı ózgeredi degen senimde bolǵan. Biraq ol sol úmitimen qaldy, esh nárse de bolǵan joq.
Velt: Siz sonda osy joly basqasha bolyp jatyr dep oılaısyz ba?
G.M.: Iá, men Gorbachevpen osy másele týraly: sol zamanǵy sonsha senbestikterden keıin halyqtyń myna qozǵalysqa senýi qıyn ekendigi jaıynda sóıleskem. Batys baspasózi SSSR-degi jaǵdaıdy qalypty jaǵdaı retinde qabyldaıdy. Menińshe, SSSR eń shym-shytyryq el. Sondaı eldi demokratııalandyrý SSSR-diń shamasynan joǵary bolyp tur. Gorbachev maǵan: «Eger SSSR óz qozǵalysyn toqtatsa, onda búkil adamzat qozǵalysyn toqtatqany» dedi. Men SSSR-diń demokratııalanýy kapıtalıstik elderdiń kóp syltaýlaryn joıady dep senemin. Sodan keıin dúnıe júzindegi saıası jaǵdaılar jaqsarady.
Velt: Jazýshy Markes saıasatker Gorbachevke qalaı qaraıdy?
G.M.: Gorbachev meniń «Júz jyldyq jalǵyzdyq» romanymda ómirdi bir qalypqa salmaı, jan-jaqty etip jazǵanymdy unatqanyn aıtty. Romanymnyń osy ereksheligin kóre bilgeni meni qatty qýantty. Gorbachevtiń qalypsyzdyqqa baǵaly nárse retinde qaraıtyny unady. Ol Sovet qoǵamyn marksızmniń bıýrokrattyq standartyna salmaı, jete túsindirip berýge tyrysty. Jáne de ázildi óte jaqsy kóretin adam eken. Men oǵan: «Sovet Odaǵy Kompartııasynyń Bas sekretary menen jas bolady-aý dep eshqashan oılamaǵan edim» degenimde, ol rahattana kúldi. Ázil aıtý, oǵan óte qajet dep oılaımyn. Sebebi onyń aldynda uzaq, qıyn ári qaýipti jol tur. Men ózim demokratııashyl bolǵandyqtan, dúnıeniń qaı túkpirinde: úlken bolsyn, kishi bolsyn demokratııalyq qozǵalys bolsa – sony jaqtaımyn.
LATYN AMERIKASYNDA SAIаSATTAN QAShÝǴA BOLMAIDY
Velt: Siz ózińiz týraly ıntellıgent emespin, roman jazatyn adamdar tek sezimtal bolady dep aıttyńyz. Soǵan qaramastan saıasatqa qatty kirisesiz. Iаǵnı aqylmen júretin adam boldyńyz ǵoı.
G.M.: Másele mynada, búgingi Latyn Amerıkasynyń ár adamy saıasattan tys bola almaıdy. Dúnıeniń osy jerine V.I.Lenınniń «Adam saıasatpen aınalyspasa, keıin báribir ol adammen saıasat aınalysady» degen sózi dál keledi. Latyn Amerıkasynda saıasattan qashýǵa bolmaıdy. Saıasat barlyq nárseniń ishine kirgen, barlyq nárseni kómkerip alǵan. Tek qoǵamdyq ómirdi ǵana emes, adamnyń jeke basynyń úlkendi-kishili máselelerinde de saıasat óz rólin oınaıdy. Men árqashan da ábden jumystarymnyń ishine saıası jumystarym kirip almasyn, negizgi kásibimniń butaqtaryn syndyrmasyn dep qatty tyrysamyn. Kásibı saıasatker bolýǵa esh qyzyqpaımyn. Oǵan erik-jigerim de, saıası bilimim de joq. Eń qaýipti nárse adamnyń daıyndalmaǵan, oqý kórmegen nársemen aınalysýy.
Velt: Osy oraıda siz Perýdegi kollegańyz Vargas Losaǵa qalaı qaraısyz?
G.M.: V. Losa áreketine, úkimettik reaksııasyna qaraı otyryp sol elde demokratııa bar ekenin bilýge bolady. Men soǵan qýanyshtymyn. Úkimettiń osy pozısııasy Latyn Amerıkasy úshin jaqsy nárse.
Velt: V. Losamen arańyz jaqsy emes ekenin bilemiz. Ol sizdi Latyn Amerıkasyn antıdemokratııalyq jolǵa aparǵysy keledi dep aıyptaıdy? Osy másele jóninde oıyńyz qandaı? Keıingi kezderi ózgerister boldy ma?
G.M.: Bizdiń keliskenimiz ádebı suhbat edi ǵoı. Siz nege soǵan qanaǵat etpeısiz?
Velt: Sizge qarap osy eki máseleni aıyrý óte qıyn. Sebebi saıası qaıratkerligińiz basym.
G.M.: Men tek qana osy másele týraly kóp aıtyp kettik qoı dep oılaımyn.
Velt: Onda saıası másele týraly sońǵy bir suraq qoıýǵa ruqsat etińiz. Latyn Amerıkasynyń saıasattaǵy endigi baǵyty qalaı bolady dep oılaısyz?
G.M.: Osydan 15 jyl burynǵy ýaqytpen salystyrsaq Latyn Amerıkasynda úlken demokratııalyq ózgerister bolǵan. Bul Latyn Amerıkasyndaǵy prezıdentter demokratııashyl degen sóz emes. Bul Latyn Amerıkasynda jalpy halyq qoldaıtyn saıası prosess bar degen sóz.
Velt: Qalaı?
G.M.: Búgingi Latyn Amerıkasyndaǵy prosess tek bir ǵana elge baılanysty emes. AQSh-tyń ishki saıasatqa qol suǵý maqsattaryna tosqaýyl bolý úshin el sóz júzinde ǵana nemese shashyrańqy túrde áreket jasaıtyn. Qazir is júzinde tek AQSh-qa ǵana qarsy emes. Sonymen qatar jalpy terrıtorııalyq máselelerdi qorǵaıtyn blok bar. Bul blokta parlamenttik demokratııa men solshyl bolyp eseptelmeıtin lıberal prezıdentter birge áreket jasaıdy. Bul bir jańa bastama. Bul birte-birte óz kezinde Bolıvar armandaǵan formaǵa aınalady. Kóptegen qıynshylyqtar ústine shet memleketterge qaryzdaǵy qosylyp, jaǵdaı odan saıyn qıyndaı túsken. Soǵan qaramastan osydan 15 jyl burynǵy ýaqytpen salystyrǵan jaqsylyqtan úmit kútýge bolady.
EÝROPANYŃ TARIHY BIZDIŃ TARIHYMYZDAN QANDYLAÝ BOLǴAN
Velt: Ortalyq Amerıkada beıbitshilik bolady dep senesiz be?
G.M.: Beıbitshilik degen baqyt sııaqty dep únemi aıtyp kelemin, ol ýaqytsha qolymyzda bolady. Tek qolymyzdan ketkende ǵana onyń qolymyzda bolǵandyǵyn sezinemiz. Eger búgin Ortalyq Amerıkada, sol jolmen Latyn Amerıkasynda beıbitshilik ornatsaq, osy úshin qanshama adam qyrylsa da beıbitshilik onyń ornyn toltyrady. Máńgilik beıbitshilik ornatý óte qıyn ekendigin aıta ketý kerek. Biz qandaı, tipti qandaı da bolsyn beıbitshilikti ornatýǵa tyrysýymyz kerek, bárinen buryn sıstema jáne búgingi problemalardy sheshetin múmkindikter qajet, munyń bári tek qana osyǵan deıin bolǵandaı oq atýmen sheshilmeý kerek.
Eýropada Latyn Amerıkasy jaıynda qalyptasyp qalǵan kózqaras bar. Eger Latyn Amerıkasynyń bir jerinde narazylyq týsa, birden «bul kommýnısterdiń jáne SSSR-diń aralasýymen bolyp jatyr» dep aıtady. Biraq bul narazylyqtardyń SSSR-ge nemese AQSh-qa eshqandaı qatysy joq. SSSR Latyn Amerıkasyndaǵy narazylyqtarǵa aralasqan emes.
Velt: Narazylyqtardyń sebebi nede dep oılaısyz?
G.M.: Birinshiden ózimizdiń shıkiligimiz – Eýropanyń uzaq tarıhy bar, talaı qantógisti bastan keshirgen. Bizdiń táýelsizdik alǵanymyzda 200 jyl da bolǵan joq. Bizdiń qazirgi tarıhı dáýirimizdi Eýropa budan 1000 jyl buryn ótkizgen. Bul óte qıyn, sonda da óz bolmysymyzdy tabýǵa tyrysamyz. Bir kezde men «Pınochet úkimet basynan ketkenshe men kitap jazbaımyn» degen edim. Men sózimde turmadym. Onyń sebebi, mende qazirgi zamanda demokratııa Ońtústik Amerıkanyń paıdasyna sheshilip jatyr degen bir senim bolǵan. Latyn Amerıkasy bolashaqta ózin tanytady, onda beıbitshilik ornaıdy degen pikirime áriptesterim de qosylady. Osy úmitke sebep bolatyn taǵy bir nárse – Latyn Amerıkasyndaǵy qazirgi ádebıettiń damýy. Bul damý qoǵamnyń saıası jáne áleýmettik ózgeristeriniń nátıjesi. Ádebıet, onyń ishinde jaqsy ádebıet qoǵamdyq-áleýmettik ózgerister bolǵanda paıda bolady. Bul damý qoǵamnyń saıası jáne áleýmettik ózgeristeriniń nátıjesi. Bir nárseden sheshim tabýǵa daǵdarys sebep bolady.
Velt: Siz ádebıet ekonomıkalyq jáne áleýmettik damýǵa qarsy júredi dep oılaısyz ba? Qazir Eýropanyń gúldengen kezi, sonda ádebıet tómengi núktesinde bolǵany ma?
G.M.: Olaı bolmas, tipti, osyndaı mehanıkalyq jáne mindetti formada. Biraq osy ekeýiniń qatysyn, baılanysyn qaraý qajet dep oılaımyn. Eýropanyń eń jaqsy ádebıeti onyń qıyn zamandarynda bolǵan. Sonymen qatar máńgilik bir deńgeıde turatyn ádebıet joq. Ádebıettiń damýy da jarylys sııaqty. Muny HIH ǵasyrdyń ekinshi jartysyndaǵy orys ádebıetinen jáne AQSh-tyń Birinshi dúnıejúzilik soǵystan keıingi «joǵalǵan urpaq» ádebıetinen kóremiz. Osyndaı bıik damýdan keıin únemi toqyraý bolady. Adamǵa esh nárse qozǵalmaıtyndaı kórinedi. Biraq shyndyǵynda turmystyń barlyq qupııasy osynda. Al jaratylys eń úlken qupııanyń bireýi. Jaratylys – tvorchestvolyq jumys emes, ol adamnyń ashylmaǵan qupııasy sııaqty. Ǵylymı jaǵynan qaraǵanda túkke turmaıtyn nárse úshin adamdardyń óz ómirin berip, ózderin qurbandyqqa shalatyndyqtaryn túsinýge bola ma? Meni kóp oılandyratyn jumbaq jaı osy.
Velt: Siz sııaqty shyǵarmashylyq adamy azdap ta bolsa osy jumbaqqa jaqyndaýǵa tıisti ǵoı.
G.M.: Men jylyna úsh aı Gavanadaǵy kıno túsirýshiler joǵarǵy oqý ornynda jaýapty qyzmetker bolamyn. Onsha kóp úmitim bolmasa da, sol jaqta osy jumbaqty sheshýge tyrysamyn. Latyn Amerıkasynyń ár elinen kelgen jas rejısser, ssenarıstter, ádebıetshiler barlyǵy onshaqty adam kúnine tórt saǵat bir bólmeni bekitip alyp otyramyz. Osy otyrysymyzda jańa bir týyndy ákelýge tyrysamyz. Birinshiden, bizdiń bul otyrysymyz birlesip emdelýge uqsaıdy, ekinshiden bir rýhty shaqyrýǵa jınalǵandaımyz. Kóp sózder aıtylady. Adamdy sharshatatyn paıdasyz áńgimeler de aıtylady. Bárimiz sharshap, qajyp, sirkemiz sý kótermeıtindeı dárejege jetkende kenetten bir dastan týady. Biraq, meniń oıymsha, biz áli de jumbaqtyń sheshýine jaqyndamadyq. Eger adam jaratylysynyń jumbaǵy óte qıyn bolsa, ádebıet pen qoǵamnyń jumbaǵy odan da qıyndaý bolady.
Velt: Shyǵarmashylyq jumysqa qandaı nárseler kómek etedi dep oılaısyz?
G.M.: Maǵan bir nárse anyq. Ash adamnyń jumys isteı almaıtyny tabıǵı nárse. Adamnyń qabileti bolyp jáne basqa problemalary joq bolsa jaqsy jumys isteıdi. Kúndelikti 6-8 saǵat otyryp jazý úshin bokser sııaqty shynyqqan daıyndyǵyń bolý kerek. Mindetti túrde kúndelikti otyryp jazýǵa bank jumysshysynikindeı qatań tártip te bolýy kerek.
Velt: Shynymen-aq osy aıtqandaryńyz óner adamdaryna sáıkes kele me?
G.M.: ...Meniń oıymsha shyǵarmashylyq jumys úshin eń basty nárse – daryn. Darynsyz tyrashtanýdyń paıdasy joq. Talant pen qabilet birin-biri tolyqtyrady. Talantymyz ben qabiletimiz bolǵanymen, júıeli jumys rejıminsiz esh muratqa jetpeımiz. Árıne, talantyń men jazýǵa qabiletiń bolyp tursa, júıeli jumysqa jetý onsha qıyn emes. Men ózim únemi jazbaımyn. Eger bir nárseni bastasam, onda sol nárseni bitkenshe mindetti túrde kúndelikti jumys isteımin.
Velt: Siz júıeli jumys tártibi degenniń astyn syzyp aıtasyz, al keıipkerlerińizdiń kópshiligi tártipsiz, anarhıst adamdar. Osyny qalaı túsinýge bolady? Siz ádebıette jeke bastyń qajettilikterin erkine jiberesiz be?
G. M.: Anarhııa aralasqan qumar jasaý úshin óz quramyń myqty bolý kerek. Zańsyzdyqtyń zańy eń myqty jáne absolıýtti zań. Áıeldiń denesi men rýhy birdeı áýege ketetindigin nemese aspannan sary gúlder jaýatynyn, ishimdik iship turǵan dinı qyzmetkerdiń birden kókke qalyqtap ketkenin oqyrmandarǵa jetkizý, olardy osyǵan ońaılyqpen sendirý múmkin emes. Zańsyzdyqtyń zańy basqa zańdarǵa qaraǵanda qatal ekenin taǵy da aıtqym keledi. Sol sebepti olardy tolyq bilýimiz kerek. Áıtpese ony oqyǵan oqýshy bular bos, suıylǵan paıdasy joq sózder dep oılaýy múmkin. Anarhııalyq tulǵalar meniń jasaǵanym emes, olar Latyn Amerıkasynyń eń ishki, eń ashy shyndyqtarynyń sáýlesi.
Velt: Osy ishki shyndyqtar oqyǵanǵa súıkimdi.
G. M.: Múmkin. Biraq osynyń ózi kóp qozǵalystarǵa sebep boldy.
Velt: Sizdiń keıipkerlerińiz sonshama sheberlikpen jasalǵan. Tipti óte jaǵymsyz keıipkerdiń ózi sizden alys dep oılamaısyń. Tipti, óz áıelińiz de keıipkerler boıynan sizge uqsastyqtar tapqan. Osy anarhıst keıipkerlerdiń sezge qatysy joq pa?
G.M.: Men bir nárseni moıyndaǵym keledi. О́zimdi eń tártipti adamdardyń biri dep esepteımin. Nege ekenin bilesiz be? Negizi ózimdi eń tártiptsiz bolyp jaratylǵan pendedeı sezinemin. Eger sol jaratylysymmen kete bersem, tártipke baǵynbasam, menen eshteńe shyqpaıtyn edi. О́kinishke qaraı men óz jaratylysyma qarsymyn. Eger óz bolmysyma rıza bolyp júre bersem, siz meniń qasymda otyrmas edińiz. Sol qalpy júrsem, anarhıst, áıelqumar, maskúnem bolyp shyǵar edim.
Velt: Shyǵarmashylyǵyńyzdy damytý úshin qandaı ádister qoldandyńyz?
G.M.: Bul shyǵarmashylyq taqyrypqa baılanysty suraq. Taqyryp tańdaý degen bar. Ádette, bir taqyryptar oı salady. Olar meni jaz dep ózi suranady. Sodan keıin kóz aldyma elesteı bastaıdy. Qalaı elesteıtinin bilmeımin. Biraq sol kórinisterge baıypty túrde mán berýim kerek ekenin bilemin. Sol kórinister, oı aıaqtalǵansha kútemin. Sodan keıin jazýǵa ıdeıa paıda bolady, biraq keıde umytyp ketemin. Neshe jyldar boıy meni uıyqtatpaı júrgen oılardy jazýym kerek ekenin bilip turamyn. Dál qazir meni otyz jyl buryn mazalaǵan oıdy jazyp júrmin. Meniń oılarym kóp jyldar boıy ishte pisedi. Bylaısha aıtqanda, meniń shyǵarmashylyǵymdy alǵa súıreıtin – oılar.
Velt: Ne jazyp jatqanyńyzdy aıtqyńyz kelmeı me?
G.M.: Joq. Áli jazyp jatyrmyn. Meniń bir metafızıkalyq ıdeıam bar. Eger bitpegen shyǵarma týraly aıtsam, ol jaqsy týyndy bolyp shyqpaıdy. О́zimniń osy suraqtan bas tartýym tabıǵı ári zańdy nárse ǵoı. Azyp jatqan taqyrybym týraly aıta bersem, ol eskirip qalady. Ol da baspaldaqtyń jaqtaýy sııaqty, ustaı berseń, eskire beredi. Ámbe aıaqtalmaǵan shyǵarma sheshilmegen túıin sııaqty. Eger men jazyp jatqan shyǵar týraly qazirden aıtqan bolsam, shyǵarmany bitpes buryn túıindi sheship qoıǵan bolam ǵoı. Eger men qazirden bárin aıtyp, túıindi sheship tastasam, onda qaıtadan túıin jasaý úshin qanshama ýaqyt otyryp jumys jasaýǵa týra keledi.
Velt: Múmkin, siz ótken ýaqytqa baılanysty bir mysalmen óz stılińizdi ashyp berersiz?
G.M.: Tórt jyl boıy «Júz jyldyq jalǵyzdyq» romany týraly meniń jalǵyz túsinigim jeke-dara kórinis qana bolatyn. Ol kórinis jetektegen nemeresine muzdy kórsetip, onyń ne nárse ekendigin túsindirmekshi bolǵan adam beınesi bolatyn. Osy kórinis óte anyq jáne de ózgermeı kórinetin edi. Biraq men sol kezde osy kórinisten roman, povest, pesa ssenarıı nemese óleń týatynyn bilmeıtinmin. Tek 10-12 jyl ótken soń, kezdeısoq bir nárseden keıin oıyma kelgen. «Myń bir túnde» ushatyn kilemder týraly aıtylady. Shyn máninde kilemderdiń ushýy múmkin emes bolsa da adamdar úshin ol mańyzdy másele bolyp kórinedi, olar shyǵarmany qyzyǵa oqıdy. Osyǵan oraı men nege biz óz kilemderimizdi ushyrýǵa qorqamyz dep oıladym. Bul ańyzdar Shyǵys jerinde, Iranda nemese Baǵdadta paıda bolǵan. Ol elderde kilem ómirdiń kishkentaı bir bólshegi ispetti. Al bizde kilem ornyna shópten toqylǵan jaınamalar bar. Biz nege osy jaınamalardy ushyrmaımyz?
Velt: Onda jazýshy Markes buryn ańyzshy bolǵan ba?
G.M.; Ańyz aıtýdyń ózi halyq senetindeı áńgimelerdi shyǵarýǵa baılanysty ǵoı. Bizdiń ańyzdarymyzdyń halyq senetindeı bolyp shyǵýy sırek. Meniń ájemniń osyndaı kúshi bolǵan. Ol ańyzdardy aıtqan kezide olarǵa senetinmin. Bul onyń ańyzdy senimdi etip aıta alatyn ózindik stıli bolǵandyǵyn bildiredi. Men neshe jyldar boıy ájem qandaı stıldi qoldanady dep oılanýmen boldym. Senimsiz nárselerdi senimdi dep tapqannan keıin men úshin jumbaqtyń túıini sheshildi. Osydan keıin jetektegen nemeresine muzdy kórsetip, onyń ne nárse ekendigin túsindirmekshi bolǵan adam beınesi bar kórinisti qaǵazǵa túsirýdi bastadym. Men osy kórinis týraly ne jazarymdy bilmegennen keıin bastadym. Biraq meniń osy kóriniske óte kúshti ımanym bolǵan. Meniń shyǵarmalarymnyń ishinde mundaı kórinister bolmaıdy. Biraq sol kórinis bolmasa ol shyǵarma da týmas edi.
Velt: Iаǵnı siz shyǵarmany bastaǵan kezde onyń qalaı aıaqtalatynyn bilmeısiz ǵoı?
G.M.; Másele óte shym-shytyryq. Bir jaǵynan jazýǵa sebep bolatyn jalǵyz kórinisti joǵaryda aıtyp kettim, ekinshi jaǵynan men shyǵarmany jazýdy bastaǵannan keıin ony aıaǵyna deıin oqyp otyrǵandaı etip áńgimelep bere alamyn. Otyryp jazý qıyn, tipti, óte aýyr dep aıta alamyn. Shyǵarmanyń aıaǵy óte jaqsy bolady dep ózimdi sendiremin, áıtpese ýaqytymdy tekke jiberip jatyrmyn-aý dep ýaıymǵa túsemin. Oılap qarańyz, bir jyl ýaqytty bosqa jiberý emes pe bul...
Velt: Jazý sizge sonshama qıyn bolatyn bolsa, onda siz jumys istegende kóptegen problemalar týatyn shyǵar?
G.M.; Jazýshylyqtyń ózi sheberlik ekenin esten shyǵarýǵa bolmaıdy. Túrli qural-saımandardy tanyp, olardyń qoldanylatyn jerin bilý kerek. Qıynnyń qıyny – sheberlikke shyńdalý. Kúnde otyryp bir sózdiń sońynan ekinshi sózdi jazamyn da, osydan bir dúnıe shyǵady-aý dep kútemin, nege kútetinimdi ózim de bilmeımin. Jazý – buqaralyq ınformasııa quraldarynyń ishindegi eń qarapaıymy. О́kinishke qaraı, bir dúnıe týdyrý úshin sózderdiń tizbegin jasaǵannan basqa amal joq. Bir jaǵynan qarasań, men jazýdan úlken bir lázzat alamyn, ekinshi jaǵynan shyǵarma sátsiz shyqsa, júıkeni juqartatyn odan basqa eshteńe joq.
Velt: Siz shyǵarma jazý ústinde oqyrman týraly da oılaısyz ba?
G.M.: Men kóbinde ózim qalaı oqımyn, solaı oılaımyn. Men óte jaman oqyrmanmyn. Eger bir kitap maǵan unamasa men birneshe paraqty bir-aq oqymaı ótip ketemin. Ary qaraı taǵy unamasa, onda kitapty kim jazsa da báribir. Kitap sonshama kóp. Adamdy sharshatatyn kitapty oqýdyń qajeti joq qoı. Osyndaı jaǵdaı jazyp otyrǵan kezimde de bolady. Eger jazǵanym unamaı, sharshap ketsem, demek oqyp otyrǵan adam da solaı sharshaıdy.
Velt: Osydan keıin sizdiń qandaı mazmundy kitaptar oqıtynyńyzdy suramaýǵa shara bolmaı tur.
G.M.; Bul suraqqa da ońaı jaýap berýge bolmaıdy. Birneshe jyldardan beri men únemi qaıtalap oqyp otyratyn kitaptar bar. Olardyń kóbi klassıkalyq shyǵarmalar. Jańadan shyqqan kitaptardyń ishinen maǵan unaǵany Ýmberto Ekonyń «Qyzyl gúldiń aty» atty kitaby. Bul kitaptyń maǵan unaǵan jeri onyń óz mazmunynan basqa qupııasy. Qalaı bir kitap eń kóp satylatyn kitaptardyń biri bola alady, eger kitap bilimmen mádenıetti túrde jazylyp, Latynnan birneshe sıtata keltirilse me? Bul tártippen biz senýge bolatyn shyǵarmalardy shyǵarýǵa qaıta oralamyz.
О́mirde maǵan qatty unaǵan, qatty áser etken roman «Pedro Paramo», avtory – Hýan Rýlfo. Bul shyǵarma maǵan jańa bir dúnıeniń betin ashty.
Velt: Siz ózińizdegi anarhııalyq pen tártiptiń bir-birimen baılanysyn aıttyńyz. Biraq jazýshynyń sezimtaldyǵy men Markestiń aqyly saıası jaǵynan qalaı ushtasatyndyǵyn bilgimiz keledi?
G.M.; Bul baılanysty túsinýdiń bir ǵana múmkinshiligi bar sııaqty. Ol úshin Karıb terrıtorııasynda ómir súrý kerek. Karıb – bul Jerorta teńizi jáne bir qaınap jatqan qazan. Bul jerde kóptegen halyqtar men mádenıetter aralasyp ketken. Eski jáne jergilikti mádenıet, negr mádenıeti, Evropanyń mádenıeti. Karıbtiń negizgi jumysy osynshama qarama-qaıshylyqtardyń basyn jańa bir mádenıettiń ishinde qosýy. Osy másele bizdiń romandarymyz sııaqty kóp jańalyqtardyń shyǵýyna sebep bolǵan. Bizdiń bar ómirimiz osy. Bizdi jyndy ǵoı dep oılamaısyz ba? Germandar Nıbelýngterdi oılaǵandaı. Bizdiń mádenıetimiz výlkan sııaqty, výlkandardy tek tabıǵattyń jyndylyǵy dep tanýǵa bolady?
Velt: Munyń bir sebebi, Eýropamen salystyrǵanda sizdiń elińizde aýa raıyna jáne qoǵam jaǵdaıyna baılanysty ólimniń tez kelýi emes pe?
G.M.: Bilmeımin, men únemi ómirdi ólimmen baılanystyra oılaımyn. Biraq dinı formada emes. Meniń ómirge degen qushtarlyǵym taýsylmaıdy. О́mir osy ýaqytqa deıin paıda bolǵan nárselerdiń eń jaqsysy. Men bir ómirden basqa taǵy da bir ómir bar degenge senbeımin. Osy sebepten ólim men úshin óte qaterli oıyn. Men úshin ólim degen bitý, barlyq nárseniń bitýi. Men ólimdi jek kóremin.
Velt: Sizdiń kitaptaryńyzdy oqyǵan adam ólimniń barlyǵy ǵana ómirdi súrgizedi dep oılaıdy. Sizdiń sońǵy shyǵarmańyzdaǵy eki kári ǵashyqtyń kemege minip saparǵa shyǵýyna ólim sebepshi bolady. Sizdiń shyǵarmalaryńyzda ómir súrýdi múmkin etetin ólim be?
G.M.: Men, múmkin, óz shyǵarmama ózim nashar zertteýshi shyǵarmyn. Eldiń shyǵarmalarym jaıly aıtatyndary maǵan únemi qyzyq kórinedi. Meniń oıym bir dastandy halyqqa aıtý ǵana. Sizdiń oıyńyz durys ta shyǵar. Birinshi shyǵarmamnyń keıipkeri birinshi bette-aq ózin darǵa assa da, ózin óltirgisi keletinder týraly jazdym dep, tipti, de aıta almaımyn. Men keıipkerlerimdi óltirý úshin ǵana jasamaımyn. Olar ómir súrý úshin jasalady. Biraq laǵnet atqyr ólim keledi, baqytty ólim emes. О́letin kezde kóp adamdarda qorqynysh bolmaıdy. Olar óletinine ashýlanatyn sııaqty. Bir jaqsy adam ólse, onyń artynda qalǵan jaqyndarynda da ashýly sezim bolady. Men muny talaı ret kórgem. О́lim degen orny tolmaıtyn nárse.
Velt: «Oba aýrýy jyldaryndaǵy mahabbat» romanynda dáriger eki káriniń mahabbatyn múmkin etý úshin óledi. Mundaı jaǵdaı sizdiń shyǵarmalaryńyzda az kezdespeıdi. Bul ólimniń jaqsy bir áseri emes pe?
G.M.: Myna suraq ta FRG-niń ekinshi teledıdarynan kelgen áıeldiń suraqtary sııaqty. О́zim bilmeıtin nárselerdi ózim aıtqanda men jyndy bolyp kete jazdaımyn.
Velt: Onda bir anyq suraq qoıýǵa ruqsat etińiz. Nelikten Meksıkada turmaısyz?
G.M.: Bul basynda bir kezdeısoqtyq bolǵan. 1961-jyly men Meksıka arqyly Kolýmbııaǵa barǵym keldi. Biraq aqsham jetpedi. Sodan men Meksıkada qalyp, fılm ssenarııin jazbaqshy boldym. Keıin osy eldi unattym da qalyp qoıdym. Meksıka bir ǵajap, qyzyq el. Ol adamdy ózine tartady, tipti, aldynda óziń boqtaǵan adam bolsa da. Meniń balalarym osynda dúnıege keldi. Bir ulym úılengen, nemerem bar.
Velt: Atanyń rólin jaqsy kóresiz be?
G.M.: Men shyndyǵynda ata emespin. Meniń balamnyń balasy maǵan nemere emes, ol meniń áıelime nemere. Men ol bala úshin aǵa ǵanamyn. Ázildi bylaı qoıǵanda, osy semıalyq jaqyndyqtar da meniń Meksıkadan ketpeýime sebep boldy. О́z oıymsha, naqty bir ǵana elde emes, búkil Latyn Amerıkasynda ómir súrip júrmin. Men úshin Latyn Amerıkasy bir ǵana el. Al Evropalyq elder arasynda úlken-úlken aıyrmashylyqtar bar.
LATYN AMERIKASY TО́ŃKERIS JAǴDAIYNDA: QAIǴY DA KО́P, О́MIR DE KО́P
Velt: Kóp jyldar boıy Kýbada boldyńyz, nege sol jaqta turmaısyz?
G.M.: Osy stılińizben «Nege Argentınada turmaısyz?» dep te suraq qoıýyńyzǵa bolady.
Munda – Meksıkada jumys ornym bar. Qazir óz jumys ornymda trýbkasyn raqattana soryp otyrǵan adamdaı otyrmyn. Sonymen qatar kóp ýaqyt Kýbada da, Kolýmbııada da boldym. Kolýmbııada turǵandy unatamyn. Biraq dál qazir Kolýmbııada tursam, sheshilmeıtin problemalar kóbeıe túsedi. Qoǵamdyq jaǵdaılar anarhııalyqpen bylyǵyp ketken. Eldiń jaǵdaıy óte qaýipti. Biz bir radıkal emes, biraq jalpy máselelerdi birden jaryqqa shyǵaratyn gazet shyǵarmaqshy bolǵanbyz. Biraq búgin bul da múmkin emes. Úkimet oǵan qarsy bolǵandyqtan emes, Kolým
