Qolyma qalam alyp, aq qaǵazǵa uzaq úńildim. «Qaradala» degen jalǵyz aýyz sóz jazdym...
Kóz aldyma uly taýlardyń arasyndaǵy kósilgen taqtaıdaı jazyq elestedi.
Iá...
Teńiz tamshydan quralyp, Otan deıtin kıeli de qasıetti uǵymnyń otbasynan bastalatynyn bilmeıtin adam joq.
Qazaq eli deıtin uly baıtaqtyń bastaý-kózi de kindik qanymyz tamǵan uly tórlerden bastalady.
Qaradala – men úshin qazaq dalasyndaǵy sondaı uly tórlerdiń biri.
Qubyla betinde Kókpekti jazyǵy men Toraıǵyr, Buǵyty taýlarynyń qarııa bitimdi silemderi alasaryp baryp qulaıtyn ataqty Sharyn shatqaly jatqan; teriskeıi Ile ózeni men shyńdary alystan aspanǵa asylyp turǵandaı «menmundalap» shaqyrar Jońǵar Alataýymen tildesken; tústigin máńgi muzdyqtar kómkergen Táńirtaýdyń uly qoınaýlaryna, han jaılaýlary – Shalkóde men Qarqaraǵa, Myńjylqy men Syrtqa, Aǵanas pen úsh Merkige ulasqan; Qaraúısin taýynyń quıqaly jonyn bókterleı otyryp, shekaradan ári asqan: Qulja, Saıramkól, Shapshal, Muńǵyl kúre, Áýlıe Shoqy, Tekes, Kúneske jalǵasqan uly jazyqty babalarymyz eski kúnderden – biz birin bilsek, birin bile bermeıtin kóne zamandardan beri Qaradala dep ataǵan.
Qaradala – sol uly taýlardyń qaq ortasynda jatqan qutty aımaq, berekeli óńir.
Osydan bir jyldaı buryn, 2017 jyldyń tamyzynda meniń kindik qanym tamǵan sol qutty jazyqta ótken «Jetisý Resort» shıpajaıynyń ashylý saltanatyna qatysqan edim...
Almaty oblysy men Uıǵyr aýdany ákimdikteriniń atsalysýymen «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy aıasynda ótken atalmysh sharaǵa alys-jaqynnan kelip qatysýshylar kóp boldy. Táńirtaý men Jońǵar Alataýynyń arasyn qalyń eldiń qýanyshy kernegendeı erekshe kúıge tústi. Alystan kózge shalynyp, kúndiz Kúnmen, túnde Aımen shaǵylysar symbaty men syny erekshe, kerege-mańdaıyna qazaqtyń qoshqar múıiz órnegi bederlengen taza ulttyq-shyǵystyq úlgidegi sulý ǵımaratty kórgen jurttyń esi kete tańǵalǵany áli kúnge jadymda.
Álemdik standart tilimen aıtar bolsaq, «besjuldyzdy» qonaq úılermen ıyqtasa alar shıpajaıdyń ishi men syrtyn kórip dán rıza bolǵan qonaqtardyń biri: «Apyr-aı! Myna ǵımarat ertegilerdi eske salady ǵoı!.. «Erte, erte, ertede, eshki júni bórtede, qyrǵaýyl júni qyzyl eken, balaq júni uzyn eken», dep bastalatyn qazaqtyń hıssa-dastandardaǵy «jal-jal qumdar tasasynan kúmbezi kúnmen tildesken sulý Saraı shyǵa kelipti...» deıtindeı eken» dep aǵynan aqtarylǵany bar.
Dese degendeı, aıtsa, aıtqandaı...
Osynaý sulý, ásem ǵımaratqa sáýletshi bolyp sán bitirgen, qurylysshy bolyp til bitirgen, Respýblıka jurtshylyǵyna esimi keńinen málim kásipker qurylysshy, ataqty «Moınaq» GES-in salǵan Staqan Belǵojaevtyń bir joly kezdeskende: «Nurlan qalqam, men bul ǵımaratty halqym erteń aıta júrerdeı belgi bolsyn» dep salyp jatyrmyn. Seniń О́mir atań týraly aıtqan áńgimeń esimnen ketpeıdi. Kim kelip, kim ketpegen bul Qaradalaǵa?.. Babalarymyzdyń amanatyndaı bolǵan kıeli óńir ǵoı bul! Qasıetti Qaradala ǵoı bul! Seniń jyrlaryńa arqaý bolǵan Aspantaýdyń tórine – Qazaqtyń Qaradalasyna el-jurtty jıyp, «Jetisý» sanatorııiniń tusaýyn keseıikshi bir», – dep edi.
Staqan aǵamyz sol aıtqanynda turdy...
Mine, meniń jadymdy jańǵyrtyp otyrǵan myna sýretter men kórinister – sol «Jetisýdyń» tusaýy kesilgen tustaǵy qaıtalanbas sát-saǵattardyń, sondaǵy lebiz-pikirlerdiń eske túskenderi.
Sol kúni shıpajaıdyń ashylýyna qatysqandar arasynan Májilis depýtaty, belgili qoǵam jáne memleket qaıratkeri Qýanysh Sultanovty, bir kezderi osy oblystyń birinshi basshysy bolǵan elaǵasy Keńes Aýhadıevti, sondaı-aq elimizge belgili kóptegen qoǵam qaıratkerlerin, BAQ basshylaryn kórip, qalyń jurtshylyq bir serpilgendeı bolyp edi...
Árıne... Buǵan deıin de: «Shonjynyń basyndaǵy ystyq sýǵa baryp qaıttyq. Emdik qasıeti kúshti eken. Arnaıy mamandar áldeneshe ret tekserip, quramyn anyqtap, baǵasyn beripti. Ana aýrýdy jazypty, myna aýrýǵa shıpasy bar eken...» desken uzyn-qulaqtyń áńgimesi bul aımaqty kezgeli ondaǵan jyldar boldy. Biraq en dalanyń boıynda jarysa salynǵan sol shıpajaılardyń biren-sarany bolmasa, deni sapaly sanatorıılerge qoıylar talap-tilekterge tolyq jaýap bere almaı, qyzmet kórsetýdiń orta, ortadan tómen deńgeıinen asa almaı kele jatqany jasyryp-búger syr emes...
Qara qorjynyn Qaradalanyń qasıetti sýyn ońdy-soldy paıdalaný arqyly toltyrý – keshegi jabaıy naryqtyń kezinen qalǵan, búginde kelmeske bet túzegen eski ádet ekenin halyq ta ańǵara bastady. Alys-jaqynnan em izdep kelýshilerdiń talap-tilegi kúsheıdi. Ýaqyt, zaman suranysyna saı kútim keregi Qaradala tósindegi emdik sýlardy paıdalanýǵa degen kózqarasty ózgertti. Naryqtyń alǵashqy kezeńinde qoly jetkender alyp qalǵan artızan qudyqtarynyń da, qudyq aınalasyndaǵy jerlerdiń de baǵasy ósti... Sýdyń qadirin ǵana emes, ystyq sý bıznesiniń de qadirin biletin qomaqty qarjysy barlar Qaradalaǵa aǵyla bastady.
Osy ystyq sýdy ıgerý qajettiligin, zaman talabyn, ózgergen eldiń suranys-tilegin jan-júregimen sezingenderdiń qatarynda oblys ómiri men tynys-tirshiligin jaqsy biletin, qarshadaı kezinen tabanynan tozyp júrip, Aspantaý men Alakól arasyndaǵy Jetisý deıtin baı ólkeniń irili-usaqty ondaǵan ǵımarattaryn óz qolymen turǵyzǵan, kezinde ataqty Moınaq GES-niń qurylysyn da táýekel dep moınyna alǵan, Elbasy aldyna baryp, bul qurylystyń el bolashaǵy úshin asa qajetti ekenine kóz jetkizgen, óz isiniń maıtalmany kásipker-qurylysshy osy Staqan Belǵojaev ta boldy.
Kásipkerlik boıyna tabıǵatynan daryǵan ańǵarympaz jan jekeshelendirýdiń kúlli tártibine saı tıisti konkýrstardan ótip, osy Suńqar qudyǵyna en taqty. Jartylaı jumys istep, bir toqtap, iske bir qosylyp, qoldan qolǵa ótip, toz-tozy shyqqan eski qurylysty jerimen qosa satyp aldy.
«Moınaq qurylysy aıaqtalǵansha shıpajaıǵa burylýǵa mursham bolmady. Nursultan Ábishulynyń tikeleı qadaǵalaýynda turǵan alyp qurylysty oılasam, tún balasy uıqy kórmeýshi edim... Moınaqty qalaı tapsyrdyq, solaı osy «Jetisýǵa» kiristim. Jıǵan-tergen tájirıbem men qarjy-qarajatymdy túgelimen osy Qaradalaǵa burdym. Nurlan, aınalaıyn, bıznes deıtin álem-sıqyrly, syry mol álem ǵoı. «Jetisý» shıpajaıynyń aıaǵynan turýy ońaıǵa soqpady. «Táýekel degen – jelqaıyq...» demeı me qazaq atamyz. Taǵy da sol táýekel meni tyǵyryqtan alyp shyqqan sekildi...
Zamana suranysyna saı eńbek etýimiz kerek!
Búgingi sanatorııler men demalys oryndaryna qoıylar talap jalǵyz – halyqaralyq deńgeıge kóterilý. Soǵan laıyqty em jasaý... Joǵary deńgeıli servız! Myqty sanatorıı – aımaqtyń abyroıy. Myqty sanatorıı – berisi – aýdannyń, árisi – oblystyń, respýblıkanyń bıýdjetine jumys júrgizýdiń joly. Myqty sanatorıı – eldi taný men tanytýdyń, jerdi taný men tanytýdyń úlgisi. Myqty shıpajaı kelýshilerdiń sanasynda demalǵan jer týraly jaqsy áser qaldyrady. Álemdik deńgeıge kóterilgen shıpajaılar sapynan oryn alýǵa Qaradala aımaǵynda mol múmkindik bar. Qarashy, myna teristik bókteri syńsyǵan qaraǵaıly qalyń orman. Etegi shúıgini mol jaıylym. Bala kezde talaı shóp shapqanbyz... Qaıyńdy toǵaılar, omartaly saılar... Eligi men buǵysy qalyń. Arqary men eshkisi órip júrgen sulý ólke. Odan ári órleseń, qııa jartastaryn meken etken aqıyǵy taǵy bar. Týrızmge suranyp tur. Odan ári erdiń eri ǵana erge qonyp, taýdyń jolymen asý asar ótkelder... Odan ári Táńirtaýdyń uly jaılaýy – Shalkóde! Shirkin-aı! Áne bir jyldary Qaradala tósin úıir-úıir qaraquıryq kezip júrýshi edi... О́kinishke qaraı... Sol tórtaıaqtynyń tektisi bolǵan qaıran qaraquıryqtardy endi kórý qıyn... Sharyn deıtin bir kórgen adamnyń túsinen shyqpaıtyn ańyzy qalyń ańǵar irgede turǵan joq pa?! Eren aǵashtyń ormany qandaı?!
Elbasy Nursultan Ábishuly Nazarbaev usynǵan el tarıhyn baǵalaý men baǵalatýdyń, el rýhyn asqaqtatý men tárbıeleýdiń jolyn, baǵyt-baǵdaryn aıtar «Rýhanı jańǵyrý» atty ult pen ulysty túletý baǵdarlamasyndaǵy basty urandardyń biri – Týǵan jerge týyńdy tik!
Týǵan jerge tý tigý, Týǵan eldi álemniń aldyńǵy elderi qataryna shyǵarýǵa umtylý – búgingi urpaq pen ulttyń basty maqsaty. Bul – elin, jerin súıer kez kelgen jumyr bas pendeniń boıyndaǵy izgi qasıetter men adamshylyq asyl nyshandardyń kózin ashar ónege men tárbıe bastaýy ǵoı!» – dep edi ol bir joly seksenniń ekeýine kelgen tarlan kásipker taýsyla syrlasyp.
* * *
Osy bir sát-saǵatty saryla kútken, Saryqamystyń jelke tusyndaǵy býy burqyraǵan Suńqardyń ystyq sýyna kelýshilerdiń tańyrqamaǵany, shattana qýanbaǵany joq. Irgedegi Narynqol, Kegen, Jalańash, Shelek, Talǵar, Esik, Qaskeleń, Uzynaǵash, Shonjy, Járkentti qoıyp, at arytyp, arnaıy Astanadan, Almatydan, Taldyqorǵannan, Tarazdan, Shymkentten jetken qonaqtar qansha ma?!. Irgedegi qyrǵyz aǵaıyndar da júr... Jańalyq dese, «jarǵaq qulaqtary jastyqqa tımeı» áńgimeniń aldyn orap júretin jýrnalıster legi de shamadan tys mol.
Jýrnalıst aǵaıyndardyń esil-derti myna symbatty, sulý saraıdy nasıhattap, saraıdyń ıesi – Belǵojaev Staqan degen kisimen tanysyp, suhbat alý.
Sol kúni «Jetisý» shıpajaıynyń ıesi – seksenniń seńgirine kóterilgen elaǵasy erekshe elgezektik tanytyp, qonaqtarynyń yńǵaıyn tabýmen boldy. Júrisi de, sózi de shıraq. «Ákelerim-aý! «Qalaýyn tapsa, qar janady» demeı me dana halqymyz. Alla taǵala meıirin tógip, myna qasıetti óńirge – «taýy – kıik, oıy – balyq» sulý ólkemizge bárin úıip-tógip bergen ǵoı. Bizdiń mindet sol Haq taǵala bergen jerdiń baılyǵyn ýaqyt talabyna saı óńdep, órnektep, ádemilep halyqtyń óz qajetine jaratý. Qaradalanyń ystyq sýy – qazaqtyń qazyna-baılyǵy! Bul ystyq sýdyń dańqy mensiz de birtalaı jerge barǵan, áli de barady. Kelýshiler, demalýshylar kóp...» dep kesek-kesek oı aıtyp jatty.
Mamandyǵy qurylysshy bolǵandyqtan, dáýir qanatynda júrip, Staqan Belǵojaev qarshadaı kezinen eńbektiń qyzyǵyn da, shyjyǵyn da kórip ósken. Bar ǵumyry Qarqara, Kegen, Sharyn, Keńsýda ótken, taýda júrip, tuıaǵy bekigen jas jigit Bratsk GES-inde betonshylar brıgadasynyń masteri bolǵan. Ekibastuzda, Shardarada ekpindi qurylystyń qaınaǵan ortasynda júrip, qabyrǵasy qatyp, qanaty bekigen. Qaıda júrse de Aspantaýdyń abyroıy men armanyn serik etip, týǵan aýyly Jalaýlynyń týyn jyqpaı, jar qulaǵy jastyqqa tımeı, jary Nazgúlmen qolustasa júrip, otbasyn aıaǵynan turǵyzdy. Bir sózben aıtqanda, balalyq balǵyn shaǵy, armandy serik etken jigittik dáýreni ótken ǵasyrdyń orta kezimen – ákelerimiz myltyq ustap maıdanǵa attanǵan, analarymyz belin shart túıip, eńbekke aralasqan, aspan asty, jer ústi ómir men ólim taıtalasyna qatar túsken qyrqynshy, elýinshi jyldarmen tuspa-tus keletin býynnyń qaısar bitimdi, kúresker ókili óz jolyn ózi anyqtap, óz taǵdyryn ózi órge súıreı bildi.
– Staqan – ýaqyttyń tamyr soǵysyn anyq ustaǵan óz isiniń sheberi ǵana emes, ol úlken júrekti, minezge baı, adamgershiligi zor azamat. Ekeýmiz bir taýdyń sýyn iship, bir dalanyń jeline keýdemizdi tosa júrip, qatar jetilgen bir býynnyń ókilimiz. «Men» dep keýde qaqqan, boldym, toldymdy aıtqan kezi joq. Aıtqanyn kórgen de emespiz. Erinbeı eńbek etý men alǵan betinen taımaı kúresýdiń arqasynda ol qazaq deıtin keńpeıil halyqtyń qurmetine bólendi. О́z basym, eńbekti asqaqtata bilgen Staqan Belǵojaev syndy baýyrymmen maqtanamyn. Staqan syndy sabyr men tabandylyqty qanat qylǵan azamattar Alashta kóp bolsa, aspanymyz keńeıer edi!.. – deıdi eksperımentti-bıologııa ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń dırektory, aýyl sharýashylyǵy ǵylymdarynyń doktory, professor, Ulttyq ǵylym akademııasynyń akademıgi Máken Moldabaıuly Toıshybekov.
Jaratylysynan artyq sózge jany qas, jalǵan maqtaýdy unata bermeıtin Asekeń – aty ańyzǵa aınalǵan qazaq óneriniń has sheberi, Eńbek Eri, KSRO halyq ártisi Asanáli Áshimov:
– Moınaqtyń qurylysy – jalǵyz Belǵojaevty ǵana emes, kúlli Qazaq elin synǵa salǵan, eldigimiz ben erligimizge qamshy bolǵan ataqty qurylys! Jurt oǵan «Ǵasyr qurylysy» dep baǵasyn berdi emes pe?!. Ol úshin Staqan elden de, Elbasydan da alǵysyn aldy. Meniń tańǵalǵanym Staqan dosymnyń aqshasyn jelge shashqandaı etip, aıdalaǵa baıaǵynyń han saraıyndaı shıpajaı salǵany. Bul – kózsiz erlik! Staqannyń «Jetisýy» jalǵyz Jetisý jurtynyń ǵana maqtanyshy emes... Bul shıpajaı túbi Qaradala deıtin aımaqtyń atyn álemge jaıar Alashtyń tóri bolady... Buıyrsa!.. Qaradala qalyń qazaqtyń at basyn buratyn qazynaly jerine aınalady áli, – dep edi.
Búgin de, mine, sol Asekeń aıtqan bataly sózge ishteı qaıta oralyp, Almatydan alysta – Qaradalanyń qara shańyn sýmen basyp, en dalany ıen toǵaıǵa aınaldyrmaqshy bolyp, aǵash otyrǵyzǵan, shıpajaıdyń qasynan ózine jeke úı soqqan, 250 oryndyq shıpajaıdyń jumysyn jeńildetý úshin dárigerler men qyzmetkerlerge arnap, jeke otbasylyq úlgide jataqhana salǵan úlken uıymdastyrýshy, eresen minezdi eńbek adamyn oıladym. Apyr-aı, nemere, shóberelerin ıiskep, Alataýdyń samalyn jutyp, Almaty tórindegi keń saraıdaı boz úıinde jany tynym kórip, jaıbaraqat otyrmaı, el ishinde, qaınaǵan jumys ortasynda júrgen Staqan aǵamyzdy oıladym. Qaradalany oıladym.
Osydan biraz buryn «Staqan aǵamyz jalǵyzsyramasyn dep, men de Shonjyǵa úı saldym. Qaradalaǵa kóship keldim...» dep ázildegen Yzǵarbek Bektursynov baýyrym eske tústi. Sol sapar Yzǵarbek aıtqan myna bir qysqa sóz jadymda jańǵyryp tur. «Staqan aǵamyzdyń mynandaı shıpajaı salýy – óz aldyna bir erlik! Elge kóship kelip, halyq ishinde júrýi – ekinshi erlik! Qudaı qýat bersin aqsaqalǵa! Qaradalanyń qara nary ǵoı!» dep edi.
* * *
«Elý jylda – el jańa, júz jylda – qazan» deıdi bizdiń halyq...
Elý jyl ishinde el ózgerdi.
Dúnıe ózgerdi.
Qarajolǵa asfalt túsip, qara dańǵylǵa aınaldy.
Ǵasyrlar boıy Batys pen Shyǵys arasyn jalǵap kelgen Jibek jolynyń bir tarmaǵy – Quljanyń kúrejoly keńeıdi.
О́zgergen álemmen birge Jibek joly da ózgerip, túleýde.
Kúrejolǵa jaǵalaı artezıan qudyqtary tústi.
En jazyqtaǵy ystyq sýlardyń qatary kóbeıýde. Ár tamshysy altynǵa bara-bar jer astynyń emdik sýlary berisi – oblys, árisi respýblıka nazaryna ilikti.
«Sýdyń da suraýy bar» degen eskiniń esti sózine den qoıǵan jurt Qaradalanyń sýyn ysyrapqa jibermeı eńbektiń kózine aınaldyrýda.
Sonyń bir jarqyn kórinisi – sonaý alpysynshy jyldary skvajınamen jer betine shyqqan «Suńqar» aýylynyń eski qudyǵyna erekshe sıpat bergen, sahara tósine qanat jaıyp qona qalǵan Tájimahaldy elesteter Staqan Belǵojaev esimdi nar minezdi qazaqtyń qııalyn arqalap, Qaradala tósinde paıda bolǵan «Jetisý» shıpajaıy!
Iá...
Qaradalaǵa qarqaradaı abyroı ákelgen bul shıpajaı eldiktiń kórinisi, eńbek pen erliktiń úlgisi ekeni daýsyz.
Nurlan ORAZALIN,
aqyn, Memlekettik syılyqtyń laýreaty
