Tústen keıin Býrsadaǵy salynǵanyna 600 jyldan asqan Uly Djamı meshitine barǵanbyz. Bul sol zamanda Baıazıd sultan buıryǵymen əlemdegi eń jyldam, bas-aıaǵy 4 jyldyń ishinde salynǵan səýlet eskertkishi. Bizdegi meshitterdegideı aıaqkıim qoıatyn uıashyqtar, əıelderge arnalǵan uzyn jamylǵylar, jasóspirim qyz balalarǵa degen ózderi etek deıtin ıýbkalar, oramaldary bar. Meshittiń dəl ortasynda dəret alýǵa arnalǵan sý burqaǵy meshitke ózgeshe bir əsemdik, əri bir jaılylyq beredi. Sondaı-aq bir baıqaǵanym, meshit ishinde alasa ǵana, bıiktigi 20 sm shamasynda aǵashpen bólingen bólikter bar da, namaz oqıtyndar solardyń ishine ornalasyp alyp ǵıbadat, qulshylyǵyn jasasa, bylaıǵy jurtshylyq meshit ishin aralaı beredi.
Meshitte eldiń bəriniń nazaryn aýdaratyn bir dúnıe bar eken. Ol Sultan Selımniń meshitke jasaǵan syıy. Mysyrda arnaıy sultanǵa arnalyp terini altyn jiptermen oıýlap, keremet etip bezendirilgen bul asyl japqyshtyń turǵanyna da 600 jyl bolypty. Jalpy, meshit ishine kirgende bir jeńildikti sezinesiń, neshe jyldyq eski tarıh seniń eńseńdi kóterip, Allaǵa san ǵasyr úzilmeı jasalyp kelgen qulshylyq rýhyna súńgip, bereket pen tynyshtyq rýhyna malynyp qaıtasyń.
Ulytaýǵa bardyń ba?..
Bir kúndi túrikter Ýlydaag deıtin Ulytaýǵa arnadyq. Túrkııada budan da bıik taýlar bolǵanymen eń bıigi 2,5 myń metrge taıaý osy taýdy ǵana Uly dep atapty. Osman ımperııasyn terbegen alǵashqy besik osy taýdan bastaý alǵandyǵynan sirə uly atanǵan shyǵar. Ulytaý ormandy kórindi. Aspanmen talasqan qaraǵaılardyń butaǵy da, japyraqtary da qalyń eken. Mine, sol qalyń qaraǵaıdy qaq jarǵan serpantındi taý joly ıreleńdep bıikterge bastaı beredi. Burylystardyń shalttyǵy sondaı qansha silteýish baǵdar tursa da dəl tusyna jetkenshe baıqamaısyń. Eki kólik qana sııatyn taý jolynda jyldamdyqty údetpesten 200 lıraǵa aparyp kelemin degen taksıdiń ishinde jan-jaǵymyzǵa kóz salýmen dittegen jerge de jettik. Kemerdegi Tahtaly taýyndaǵydaı munda da aspaly jol jasap qoıypty. Biraq ondaǵydaı birden 80 adam sııatyn fýnıkýler emes, bizdiń Shymbulaq basyna shyǵatyndaı eki kisilik otyrǵyshtarǵa jaıǵasyp taý bıigine shyqtyq. Munda sýretke túsirip, as-sý berip qyzmet kórsetý jolǵa qoıylǵan. Aınalań toly əsemdik, qaladaǵy ystyqtaı emes salqyn saf aýa, minsiz qyzmet bəri qolaıly.
Taksıst kele jatyp: – Myna jerde, tym taıaýda Osmanly zamanynan beri 700 jylǵa taıaý ósip turǵan alyp shynar aǵashy bar, chok gıýzal degen soń, jaraıdy dedik. Shynynda da shynar naǵyz alyptyń ózi eken. Iir-ıir butaqtarynyń jýandyǵynyń ózi 100 jyldyq aǵashtardaı, dalıyp, keń kósilip jatqan aǵashtyń saıasy tolǵan adam. Kóleńkesine jaǵalaı dəm ishetin kafeler oryn tepken. Sóıtip bir emes, eki jerge aparǵan taksıge 230 lırany tólep, kórgen-bilgenimizge toıyp qalaǵa qaıttyq.
Aıtpaqshy taksıstiń esimi Oral eken. Baǵzyda bizdiń babalarymyz Oraldan kelipti, sonyń qurmetine esimimdi taýdyń atymen ataǵan. Biz akraba (týyspyz) meniń eń úlken armanym barlyq túrkiniń birigýi, sonda chok býıik, chok gıýzal bolamyz, deıdi qarapaıym kólik júrgizýshisi. Qolynan memleketterdi týystyratyndaı múmkindigi joq kishkentaı adamdaǵy úlken armannyń, maqsattyń bıigi qandaı deseńizshi?!
Sáýlet eskertkishteri sóıleıdi
Əmir Temir kóregenniń qy-nýly əskeriniń tegeýrinine shydamaı jeńilgenniń biri Osman padıshahy Baıazıd I bolatyn. Osmannyń qaıqy qylyshynan tamǵan qanǵa talaı qala, memleket boıalyp, dəýirlep turǵan shaǵynda bir túrkiniń júrip turǵan dəýrenin ekinshi bir túrki toqtatqan. Al Aqsaq Temirdiń Osman ımperııasynyń batysqa júrgizer bıligin 100 jylǵa keıin shegergeni anyq. XV ǵasyrdyń basynda Baıazıd Ankara soǵysynda Əmir Temirden jeńilip qana qoımaı, uldarymen tutqynǵa túsedi. Al Dəýlet hatýnnan týǵan uly Mehmedti bir janashyr pasha jasyryp qalady da keıin Baıazıd uldarynyń ımperııany bólip alyp bıleý nıetin toqtatyp, Osmanly bıligin bekite túsken ózi bilimdi, jumsaq minezdi, alaıda alǵa qoıǵan maqsat jolynda tegeýrindilik pen aqylyn qosa jumsaıtyn osy Mehmed I padıshah, chelebı bolyp shyqty. Ol ol ma, tarıhta Fatıh atanǵan osy sultan Vızantııa ımperııasynyń basyna qonǵan baǵyn ushyryp, Osman ımperııasynyń təjine qondyrdy. Konstantınopolde azan aıtylyp, Islam dininiń jańa qorǵaýshylary bolyp, tarıh júzine túrkiler shyqty. Mine, dəl osy Fatıh, osy Mehmed sultan Býrsada ózi saldyrǵan Jasyl meshittiń janynda salynǵan əsem kúmbez astynda ul-qyzdarymen birge jatyr.
Aldymen marqumdar jatqan kesenege kirdik. Sonshalyqty bir úılesim, keramıkaǵa salynǵan boıaýlary ərin bermegen jasyl, kók boıaýlary basymdyqqa ıe, ózgeshe bir garmonııamen qııýlasqan kesenege tize búgip, quran baǵyshtadyq. Al túrikter túregep turyp oqyp, bet sıpaıdy eken.
Odan soń Jasyl meshitke endik. Kirgennen kóz tartar mərmər haýyz aldyńyzdan shyǵady. Al qaq mańdaı qaǵbaǵa baǵyttalyp, ondaǵy qusnıhatpen jazylǵan súreler, jaýhardaı sulýlyq ózine baýraıdy.
О́mirimde talaı meshitti kórdim, biraq dəl osy meshittegideı tazalyq deımin be, aýrasynyń jeńildigi me əıteýir bir tylsym, tunyqtyqty sezinip meshitti qııa almaı, shyǵyp ketken soń ishine eki kishkentaıdy alyp qaıta kirgenmin. Eger Býrsaǵa jolyńyz tússe Konstantınopoldi Ystanbul etken padıshah saldyrǵan Jasyl meshitke soqpaı ketpeńiz.
Hasekı Hıýrrem
Tańerteńnen aıańdaı basyp, jan-jaǵymyzǵa barlaı kóz tastap, Ystanbuldyń tereń tarıhı tastaryna órilgen kósheleriniń aýasyn juta bettegenimiz Sýleımanıe meshiti boldy. Otelden qashyq bolmaǵan soń 15-20 mınýttyń ishinde meshitke de kelip jettik. «Sýleıman kanýnı meshiti» dep tasqa jazylǵan jazýdy oqyp ishine engendegi sulýlyqqa kóziń qaryǵandaı. Səýletshi Sınannyń ólmes týyndysynyń kórkin kózben kórmese, sózben aıtyp jetkizý qıyn. Meshit ishi samaladaı. Alaıda ony jaryq etip turǵan kókte janǵan juldyzdaı tóbeńizdi kómkere, sheńber-sheńber bolǵan shamdalylar ǵana emes, birneshe tolyq jəne jarty kúmbezderge jaǵalaı qondyrylǵan terezelerden túsken səýle. Al ol terezelerdi ədette meshitterde kezdese bermeıtin əsem órnektelgen samaldyq-balkondar tizbegi ədiptepti. Jalpy, Sýleımanıe meshiti sımvolıkaǵa toly. Alystan menmundalaǵan 4 munara Sýleıman padıshahtyń Ystanbuldy astanasy etken tórtinshi bıleýshi ekenin, al ər kúmbezdegi 10 balkon Sýleımannyń dınastııadaǵy onynshy padıshah ekenin bildiredi.
Býrsadaǵy Mehmed Chelebı –Fatıh padıshah meshitindegideı emes, mundaǵy sezim men túısiný múlde bólek. Mundaǵy sulýlyq ta, syr da ózgeshe. Jan-jaǵyńa kóz tikkende asqaqtyqtyń, kerbez kerim sulýlyqtyń, óner týyndysynyń ǵajaıybynan janaryń jarq ete túsedi. Bekzattyq, saltanat, jaryqqa qubylǵan san tústi boıaýlar, temirge salynǵan órnekterdegi úzilip túserdeı úılesim men nəziktikti turǵyzýǵa qatysqan barlyq Allanyń quldaryna keýdeńdi alǵys kerneıdi.
Meshitten shyǵyp Sýleıman padıshahtyń məńgilik mekeni – tıýrbesine bettedik. Mərmər tabaldyryqty attap aýlasyna ótkende aldymyzdan qulpytastardyń kóp qarasy qarsy aldy. Bərin tizý múmkin emes, əıteýir bas ýəzir Ibragım pasha, padıshahtyń Hıýrremnen týǵan qyzy Mıhrımahtyń kúıeýi Rústem pasha jəne kóptegen Osman tarıhynda esimderi belgili jandar jerlenipti. Al Kanýnıdiń ózi jəne balalary, odan keıin el bılegen eki birdeı Sýleıman padıshah jatqan oryn óte eńseli eken. Marqumdarǵa quran baǵyshtap, odan góri kishirekteý Hasekı Hıýrrem jatqan tıýrbege kirdik. Padıshahtyń júregin jaýlap, ımperııanyń keıingi tarıhynyń ózgerýine yqpal etken Hıýrrem sultan janynda nemeresi shahzade Mehmed pen Sýleımannyń qaryndasy Hatıdje sultannyń qyzy Hanym sultan jatyr eken.
Barlyq tıýrbelerdi aralaǵandaǵy zańdylyq eger jerlengen sultan nəsildi erkekkindikti bolsa bas kıimi turady eken, al əıelderge ondaı esh belgi qoıylmaıdy eken.
Qala ishindegi qala
Topqapyny qala ishindegi qala deýge əbden syıatyndaı. Aıa Sofııadan onsha qashyqta da emes ózi, jaıaýlasań 10 mınýttyń shamasynda Topqapynyń syrtqy qaqpasyna jetesiń. 700 myń sharshy metr jerdi alyp, 5 shaqyrymǵa sozylyp, 4 saraıdan turatyn, birneshe meshiti, hamamy, kitaphanasy, garemi, ıanycharlar turatyn jəne basqa da qosymshalary bar, o basta Konstantınopoldi tizerletken Fatıh padıshah saldyrǵan Topqapy tarıh kýəsi. 1856 jyly jańa saraı Dolmahbahchege kóshkenge deıin IV ǵasyr 25 padıshah əmir júrgizgen Topqapyǵa kirý bılet alýǵa degen kezekten bastalady. Bir adamǵa 40 lıra, garemge – 25, qulaqqaby bar aýdıo gıdińiz – 30 lıra turady. Ər adamǵa 95 lıradan jumsap ishke kirgen soń da zaldarǵa ótýge de kezek bar. Kún bolsa ystyq, al shóldeseńiz onyń qamyn erterek oılaý kerek eken. Ənsheıinde bir lıradan 0,5 l sý ishesiń, al munda ol 20 lıradan. 4 bótelke sý aldyq esepteı berińiz.
Topqapy – naǵyz shyǵystyq bıleýshi saraıy. «Súleıman sultan», «Kósem sultan» kınohıkaıattarynda kórip, kóńilge jattalǵan saraı kórinisteri, sol boıaý, sol saltanat. Al eksponattary qandaı? Paıǵambarymyz Muhammed s.ǵ.s. móri, sahabalar saqal-shashyn basqanda shashaýyn shyǵarmaı jınap otyrǵan saqaly, asyl tastarmen bezendirilgen qylysh, qarý, kózdiń jaýyn alar farfor servızder, jarqyraǵan juldyzdaı zúbárjat deısiz be, biri mənimen, biri sənimen qundy sansyz jədigerler. Padıshah keńes ótkizetin jer, sheteldik elshiler qabyldaıtyn bólme, taǵy turǵan saltanatty oryn ne kerek birinen-biri ótken saıyn kóne syr syıdyrǵan saraı qyzyǵy ózine tarta beredi, tarta beredi.
Myna bir bólikte saraı emshileri turyp, padıshah pen onyń otbasy múshelerin emdep, túrli shópterden dəriler men dərýmender daıarlapty. Jalpy, Topqapyda 300-deı bólme bolyp, zamanynda 5000 adam tirshilik etip, alǵashqy eki oramda əsker men túrli qyzmet kórsetýshiler, al sońǵy eki beldeýine eń jaqyndary ǵana kire alypty.
Garem. Bul naǵyz labırınt. Uzyn dəlizderden jan-jaqqa burylys-qıylysy bar mundaǵy bólmeler sansyz kórindi. Garem Hıýrrem sultanǵa jasalǵan qastandyqtan bir ret órtenip, Sultan Sýleımannyń buıryǵymen qazirgi qalpynda qaıta salynypty. Jalpy, garemniń tirshiliginde Hasekı Hıýrrem alar oryn erekshe bolypty. Garemde 100-den astam bólmeler bar kórinedi, biraq olardyń deni jabyq tur.
Túrleri ózge bolsa da...
О́ń-tústerine úńilseń túrli, o basta grek, armıan, serb, evreı, grýzın sııaqty san ulttyń qany bardaı, biraq qazir qarasań bəri túrik. Bir tilde sóıleıtin, túrik dese kózderi janyp, qalasynyń ər jerinde týyn jelbiretken keýdelerin eshkimge bastyrmaıtyn arda jurt ózderiniń túrik bolyp týǵanyna maqtanady. Bizdiń elde de ómir óz legimen júrip jatyr. Bizde de qurandy qansha jurt bar. Olar ózderin qazaqpyz deı me? Bir memlekettiń balalary eki álipbımen oqysa qyryq quraqtyń kókesin sonda kórermiz-aý. Qashan Qazaq elindegi barsha jurt qazaqpyz dep, qazaq bolyp týǵanyna maqtanar eken?
Anar TО́LEÝHANQYZY,
«Egemen Qazaqstan»
