Mańǵystaýda sharýagerlerdiń qardyń nemese jańbyrdyń sýyn jıyp kádege jaratýy, taýdan aqqan yzalardy sý kózi retinde saqtaýy týraly baıandaǵan aýylsharýashylyq salasynyń bilgir mamany, marqum S.Ábishev sý jınaý, sý saqtaý ádisteri týraly aıta kelip, taqyr, tasqaq, qońyrdań, kúpi, shyrlaý, keriz degen ataýlarǵa, sondaı-aq yza, espe, orpalyq sý kózderi men jarma, olaq sý kózderi jaıly «Erte kóktemde uqypty qolmen kómilgen qar sýy − shyrlaý az ǵana sharýany ystyq túskenshe ylalaıdy. Mańǵystaýda Qusymnyń turany, Kóktastyń turany, Qanshym turan, Qyzyl turan nemese sý turatyn taqyrlardyń atadan balaǵa mura bolyp, Aırannyń taqyry, Qusqonbastynyń taqyry, Ulanaqtyń taqyry, Eleıdiń taqyry, Báımenniń taqyry deıtin mán-maǵynasyn joıǵan joq. Al jan-jaǵy tasty jarqabaq, tabany qatqyl tuıyqtaǵy qazanshuńqyr «kúp» dep atalyp, onyń sýlary 1950-60 jyldarǵa deıin kádege asty. Mańǵystaý jerinde Shańyraqkúp, Saýranyń kúbi, Qońyrkúp, Shaıtankúp, Baısarynyń kúbi sııaqty talaı zaman el ıgiligine jaraǵan belgili kúpter kóptep sanalady» dep toqtalady da, sý saqtaıtyn oryndardyń qalaı jasalatyndyǵyna, árqaısysynyń erekshe ligine jeke-jeke túsinik beredi.
Kózderine jylt etip kóringen sýdy qaǵys qaldyrmaı, kádege jaratqan dala eńbekkerleri qudyq, shyńyraý qazbaı máseleni dendep sheshe almaıtynyna kózi jetkendeı. Tereńdigi birneshe qulashqa jetetin qudyqtardy – shyńyraýlardy nebir qıyndyqtardy bastan keshire júrip qazyp, halyq ıgiligine usyndy. Derekter Mańǵystaý óńirinde HIH ǵasyrdyń 70-jyldarynda sýy ashy-tushysy aralas 1134 qudyq, 1819 jyly 4168 qudyq boldy degendi aıtady. 1960 jyldary qoldan jasalǵan qudyqtardyń bitelgen kózderin arshý syndy jumystaryna jańa tehnıkalar aralasty. Qara kúshti qajet etip, alaqan terisi sypyryla júrip qaýǵamen, shyǵyrmen, arqanmen tartylatyn shyńyraý sýy endi arnaıy sý tartqysh motorlarmen – VLM-100 qurylǵysymen júzege asa bastady. Osylaısha, sýdy shyńyraýdan shyǵarý ádisi ózgerip, turmysqa jeńildik engenimen, negizgi sý kózi retindegi qudyqtardyń, shyńyraýlardyń qyzmeti, qundylyǵy joıylǵan joq.
Mańǵystaýdyń boıy maldan bosap kórgen joq, tipti soǵystan sońǵy jyldardaǵy mal sanyn arttyrýǵa baılanysty tapsyrmalarǵa saı Mańǵystaýdyń oıy men qyryn tutasa qaptaǵan myńǵyrǵan tórt túliktiń búıirin shyǵaryp, meıirin qandyrǵan, shopan aýyldarynyń turmys-tirshiligin kem-ketiksiz qamtyp turǵan osy qudyqtar bolatyn.
Keńsharlar tarap, jeke sharýa qojalyqtary boı kótergen soń, jaılaýdy en jaılaǵan malshylar aýyldary men otarlary joǵalyp, maldy aýyldarǵa jem-shóp tasyǵan kólikter shıyrlaǵan qyr asqan qasqa joldardy shóp basyp, keń dala bóri jortyp, jylan jorǵalaǵan meńireý qalypqa tústi. Eń ókinishtisi – sýy tapshy óńirde birneshe myńdaǵan qoı men eshkini, túıe men jylqyny qaltqysyz qandyryp, jer astynan kól-kósir aqtarylǵan qudyqtardyń kózderi birte-birte bitelip barady, kezinde mańdaıynan aǵyp, kózine quıylǵan terdi alaqanymen súrte júrip, janqııarlyqpen qudyq qazǵan qudyqshylardyń eńbegi topyraq astyna kómilip, kózden tasa bolýda. Mańǵystaýdyń kez kelgen jerin túrtip qalsań sý atyla jóneledi deıtindeı emes, onyń ústine sý kóziniń ashy jáne tushy, mol jáne tapshy bolyp keletin núkteleri bar. Olar – keshegi erlerdiń qoldarynda eshqandaı zertteý-anyqtaý quraldary bolmasa da ózderiniń suńǵyla jershildikterine súıenip, tabıǵat tamyryn tap basqan «dala akademıkteriniń» qalt ketpeıtin qaǵıdalaryna negizdep qazǵan qudyqtary bolatyn! Qudyqshylardyń ólsheýge kelmeıtin eńbekteri týraly tarıhshy qalamger Ábilqaıyr Spannyń «Olar qazyp qaldyrǵan júzdegen shyńyraýlar – búginde halyqtyń ortaq qazynasy, qara jerdi súımenmen aılap, jyldap qashap, oıyp sý shyǵarǵan qudyqshylar eńbegin tarıhta Egıpet pıramıdalaryn salǵan qurylysshylar eńbegimen ǵana salystyrýǵa bolady. Mańǵystaýdyń bul ereksheligin dúnıejúziniń esh jerinde qaıtalanbaıtyn qasıetti mura dese bolǵandaı» degen aýyr maǵyna arqalaǵan az sózi kóp jaıdy ańǵartyp tur.
Qudyqtardyń sýsyz jerdegi halyqtyń ómirinde alar orny men mańyzy zor bolǵandyqtan, olar erekshe qurmetke ıe boldy. Birinshiden, olardyń ornalasqan jeri, sýdyń tereńdigi men qory, qazylýy, qurylysy, qazǵan adam men qazýǵa tapsyrys berýshi, quny, qazý ýaqyty, sondaı-aq qudyqqa deıingi kúp, taqyr, keriz, taqyr, taǵy basqa sý saqtaıtyn oryndar men ádisteri – óz aldyna úlken ǵylym, ekinshiden, olar – folklor. El arasynda qudyqqa, shyńyraýǵa qatysty ańyz áńgimeler, qııalı týyndylar men olardyń tarıhyna qatysty derekter bar. Qudyq ataýlarynyń etımologııasy tereń zertteýdi qajet etedi. Jazýshy Á.Kekilbaevtyń «Shyńyraý» povesi – bul aıtylǵandarǵa naqty dálel jáne ol povest bul taqyryptaǵy alýan áńgimeniń bir ǵana jelisi. Sondaı-aq Aqtóbege issapary barysynda Á.Jangeldın otrıadynyń aıaldap, sý iship jan shaqyrýy – qudyqqa qatysty qyzǵylyqty tarıh. Jal-jal qum arasynda sol qudyq kezdespegende mańyzdy tapsyrmamen jolǵa shyqqan tutas otıardtyń kúıi ne bolar edi?
Bala kezimizde san juldyz jypyrlaǵan jaılaý túninde aǵa-apalarymyzdyń ádemi ertegi, jumbaqtaryn tyńdap jatyp uıqyǵa ketetinbiz, sol kezdegi bala uǵymyna saı shertiletin ertegiler men jumbaqtar da qudyqqa bir soqpaı ketpeıtin. «Qojanasyr túnde kele jatyp qudyqqa úńilip qarap, shyńyraý túbindegi sý betinde qalqyǵan aıdy kóredi de «oıbaı, aı qudyqqa túsip ketipti ǵoı!» dep shoshyp, aıdy qutqarmaq bolyp qudyqqa uzyn arqandy boılatady. Arqan aıǵa ilindi-aý degen mezgilde qulashtap tarta bastaıdy, kenet kedir-budyr qudyqtyń bir ilmeshegine ilingen arqandy shirenip tartqan sátinde arqan úzilip ketip, Qojekeń shalqasynan qulaıdy. Qulap jatyp aspandaǵy aıdy kórip, «áıteýir, aıdy aspannan bir-aq shyǵardym-aý»» dep jónine ketken eken» degen ertegini taıǵa minip, mal qaıyryp, qudyqqa baryp mal sýaryp, tól arqalap erjetken malshy balalarynyń arasynda estimegen bala joq...
Basyna malshy aýyldary qonys etpegendikten búginde sol qudyqtar ıesiz, qańyrap tur. Osy oraıda qudyqtardy qutqarýdyń joly osy bolar ma degen eki oı eske túsedi.
Birinshisi – Mańǵystaýdyń aýylsharýashylyǵyn damytýda basym baǵyt malsharýashylyǵy bolyp qala beredi. «Qalaýyn tapsa, qar janar» degendeı, Mańǵystaýdyń klımatyna saı ósimdik, egin egýge bolar, biraq onymen tutas halyqty qamtamasyz etý úshin uzaq jyldarǵa sozylatyn, ǵylymı turǵyda dáleldengen keshendi jumystardy júzege asyrý qajet. Búgingi tańda jekelegen jylyjaılarmen óńirdegi mıllıonǵa jýyq turǵynnyń «jyrtyǵyn jamaý» múmkin emes jáne jylyjaılardaǵy óskinder osynsha turǵynnyń, kelip-ketýshi qonaqtardyń jumyryna juq bolmaıdy. Onyń ústine sol ósimdikterdi sýmen qamtý máselesi taǵy bar... Al malsharýashylyǵy Mańǵystaýdyń úırenshikti, ári tól kásibi. Burynǵydaı jolǵa, habar-oshar alýǵa, qarym-qatynasqa, bala oqytýǵa, saýda-sattyqqa qatysty, ózge de turmystyq qıyndyqtardyń birazy zamanaýı jańalyqtarmen almasqan kezde malsharýashylyǵyn da jańasha jańǵyrtýdyń joldaryn izdep, sharýagerler jaılaýlarǵa, qudyqtarǵa at basyn bursa deısiń?!
Jaıylymdardy sýlandyrý – qazirgi tańda memlekettik deńgeıde nazar aýdarylyp, kúsh jumyldyrylǵan taqyryp. Al jaıylymdardy sýlandyrýdyń negizgi kózi jerasty sýlaryna negizdelse, ol máselede qudyq qazý isine basymdyq berilgen. Osy oraıda Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń 2018 jylǵy 23 shildedegi №317 buıryǵymen bekitilgen «Investısııalyq salymdar kezinde agroónerkásiptik keshen sýbektisi shekken shyǵystardyń bir bóligin óteý boıynsha sýbsıdııalaý qaǵıdalaryn bekitý týraly» erejege saı ınvestısııalyq sýbsıdııa qudyq qazý úshin beriledi, ıaǵnı sýbsıdııalanatyn shyǵyndar tizbegine qudyqty salý, qurylys-montaj jumystaryn esepteýdegi shyǵyndar, kóshpeli sý tasyǵyshtardy satyp alý jáne ornatý jumystary jatady. Baǵdarlamada atalǵan shyǵyndardyń 80 paıyzyna deıin sýbsıdııalaýdy qarastyrǵan. Bir shahtaly qudyq qazý úshin shamamen 3,5-5 mln teńge, qubyrly qudyq-uńǵymalarǵa 6,2-8 mln-ǵa deıin qarjy shyǵyndalady. Mańǵystaý oblystyq aýylsharýashylyǵy basqarmasynyń málimetinshe, 2018 jyly óńirde 60 qudyq qazý josparlanǵan. Bizge osynsha shyǵyn shyǵaryp jańa qudyqtar qazǵan tıimdi me, álde bardy jańǵyrtyp, eski qudyqtardyń kózin arshý arzanǵa túse me? Árıne, tehnıkanyń jetilgen zamanynda kóne qudyqtardyń kózin arshyp, tazartý áldeqaıda arzan. Sondaı-aq keńestik kezeńde aımaqty sýmen qamtıtyn eki irgeli mekeme boldy, osy mekemelerdiń atsalysýymen Ústirt ústi tolyqtaı ıgerilip, mal otarlaryn qoınyna toltyryp, olardy qudyq sýymen jetkilikti sýaryp shyǵarýǵa qazirge deıin daıyn kúıinde týsyrap jatyr. Mańǵystaýdyń aýylsharýashylyǵynda malsharýashylyǵyna basymdyq bere otyryp, jańadan ashylǵan jeke sharýa qojalyqtary úshin qudyq qazýmen birge, ústirt ústindegi, jalpy aımaqtaǵy qudyqtardy adyra qaldyrmaı kádege jaratý máselesi tur.
Qudyqtar jaıly oıǵa oralatyn ekinshi baǵyt – kóneniń kózi, keshegi qol qaıraty jáne qaıla, súımen syndy qarapaıym quraldaryń kúshimen jasalǵan jansebil eńbektiń jemisi – qudyqtardyń barlyǵyn bolmaǵanmen sýy mol, tarıhy tereń, ózindik jasalý ereksheligi bar qudyqtardy, shyńyraýlardy tarıhı-mádenı muralar sanatyna engizý. О́ıtkeni janqııarlyq eńbekpen, sheberlikpen jasalǵan qudyqtardy sáýlet óneriniń bir silemi desek nemese sáýlet-qurylys eskertkishterinen kem túspeıdi desek qatelespeımiz. Aımaqtaǵy qudyqtardyń kartasy ázirlenip, qaı jerde qandaı qudyq bar ekendigi tarıhı turǵyda hattalyp, bolashaqqa mura retinde jetýi tıis. Áıtpese, kózi bitelip, topyraq basqan qudyqtardyń bolashaqta qumda izi, saıda sany qalmaıtyny belgili.
Shól dalada tirshilik kózi bolǵan qudyqtarǵa qamqorlyq qajet-aq.
Gúlaıym ShYNTEMIRQYZY,
«Egemen Qazaqstan»
Mańǵystaý oblysy
