– Elbasymyzdyń sol kezdegi osy tarıhı sheshimin kópshilik birden túsine almady, – degen edi «Nevada-Semeı» halyqaralyq antııadrolyq qozǵalysynyń 25 jyl tolýyna oraı Semeıde ótken aıtýly sharada sóz alǵan aqyn, qoǵam qaıratkeri Oljas Súleımenov, – tek biraz ýaqyt ótkende ǵana adamdar bul asa mańyzdy qadam ekenin uǵa bastady. Kýrchatovta Ulttyq ıadrolyq ortalyq qurylyp, onda ǵalymdar Semeı synaq polıgonyn tazartý, apattan zardap shekken jerdiń ekologııalyq jaǵdaıyn zertteý, ıadrolyq medısınany damytý sııaqty ózekti dúnıelermen aınalysýdy Elbasynyń bastamasymen jolǵa qoıdy.
– «Nevada-Semeı» halyqaralyq antııadrolyq qozǵalysynyń belsendileri Elbasynyń ıadrolyq qarýsyz álem qurý jónindegi bastamasy aıasynda búginge deıin kúresti jalǵastyryp keledi, – deıdi «Nevada-Semeı» qozǵalysynyń vıse-prezıdenti, «Parasat», «Qurmet» ordenderiniń ıegeri, oblystyq «Vaınah» cheshen-ıngýsh etnomádenı ortalyǵynyń jetekshisi Sultan Kartoev.
Sultan Omaruly Kartoev Pavlodar qalasynda qarapaıym jumysshy otbasynda týyp-ósken, 8 balanyń tuńǵyshy. Bala kúninen alǵyrlyǵymen kózge túsken S.Kartoev mektepte úzdik oqyp, belsendilerdiń qatarynda bolady. Eńbekke erte aralasyp, oqýdan da qol úzbeıdi. Ot ta jaqty, aýla da sypyrdy, sylaqshy da bolǵan ol Pavlodar qalasynyń qurylys uıymdarynda betonshy bolyp ta jumys isteıdi. Osylaısha orta mektepti bitirgenge deıin S.Kartoevtyń kádimgideı-aq qurylys salasynda eńbek tájirıbesi de jınaqtalyp qaldy. 1969 jyly Pavlodar ındýstrıaldy ınstıtýtynyń jylý elektr stansasynyń ınjener-elektrıgi mamandyǵy boıynsha oqýǵa túsip, ony 1974 jyly támamdaıdy. Joǵary oqý ornyn bitirgen soń burynǵy Semeı oblysyna joldamamen kelip, otbasymen turaqtap qalady. Sóıtip Qazaqstan energetıkasyn damytý salasynda 25 jyl eńbek etti.
– Ata-anama óte qıyn boldy, – dep esine alady Sultan Kartoev, – segiz balany asyraý ońaı emes, jyl saıyn bireýi mektepke barady. Mektepte belsendi boldym, pıoner, komsomol jıyndarynan qalmaı júrdim. Matematıka, ádebıetten ozat oqýshy atanyp, respýblıkalyq, búkilodaqtyq olımpıadalarǵa qatysyp, júldelermen oralatynmyn. Mektepte ǵana emes, qalada kóshbasshy boldym. Qazir jastar qalt etse telefondaryna úńiledi. Al bizdiń kezimizde tek qana kitap bar edi. Kitaphanadan shyqpaıtyn edim. Qazirdiń ózinde qaıtalap oqıtyn kitaptarym kóp, ol – Abaıdyń qara sózderi men Oljas Súleımenovtiń shyǵarmalary.
Keıipkerimiz balalyq shaǵynda balalar ádebıetin, onyń ishinde shetel ádebıetiniń jaýharlaryn jibermeı oqyǵan kórinedi. Jasóspirim kezinde A.Chehov, M.Lermontov, M.Áýezov, S.Seıfýllın, Ǵ.Músirepov, S.Toraıǵyrov, O.Súleımenovpen qatar búkil Eýropa klassıkteriniń shyǵarmalarymen sýsyndaǵan. «JZL» serııasymen shyqqan basylymdardy qalt jibermeı oqyǵan.
– Qarap otyrsam, bala kezimnen alda júrýdi, tek qana jetekshi bolýdy maqsat etippin, – deıdi Sultan Kartoev, – bireýdiń sońynda qalý qanymda joq qasıet. Qarapaıym jumysshy otbasynda týsam da, bul qaıdan kelgen oqymysty, belsendi dep jurt tańǵalatyn. Ata-anasy bolsa qarapaıym jumysshylar, al balasy kóshbasshylyqqa umtylady. Bul qalaı? Tek uzaq jyldar ótken soń ǵana kimge tartqanymdy túsindim. Qazaqtar jeti atasyn túgendep, shejire taratyp otyratyn netken aqyldy halyq deseńshi?! Meniń kóshbasshylyqqa umtylýym atama tartqandyǵym eken-aý.
– Biz Qazaqstanda týyp-óstik qoı. Barlyq cheshen-ıngýsh otbasy sııaqty bizdiń áýlet te Qazaqstanǵa jer aýdarylǵan. Atam týraly tek 2003 jyly, nemereli bolyp, aqsaqal atanǵanda ǵana estip tań-tamasha boldym. Maǵan Ingýshetııa prezıdenti Rýslan Aýshevtyń «Ingýsh halqynyń dańqty tulǵalary» degen jarlyǵyn kórsetti. Áskerıler degen bólimnen «Kartoev Hazbot Sozgovıch» degen atam týraly bir jol jazbany ǵana oqydym, basqa esh derek joq. Sodan 13 jyl ótti. 2016 jyly Astanaǵa «Ingýsh respýblıkasynyń án-jyrlary» atty konserttik baǵdarlamaǵa shaqyrdy. Onda Reseı delegasııasymen kelgen bir jigit jolyǵyp, «sizdiń aǵaıyndas baýyryńyzbyn» dep tanystyrdy ózin. Atamnyń marapat qaǵazdaryn, fotoderekterin, beınejazbalaryn jáne barlyq tórt medalin ákelip kórsetti. Sol kezde ǵana atamnyń dańqty adam bolǵanyn túsindim. О́z ata-tegimdi tapqanyma erekshe qýanyshtymyn. Túrim de atamnan aýmaıdy eken. Meniń kóshbasshy bolýym osy atama tartqan minezimnen eken. Men endi Hazbot Kartoev tegin maqtanyshpen alyp júremin. Atamdy taýyp alǵanym júregime jylý ornatty. Qıyn kezde, kóńilime kirbiń uıalaǵanda, atamekenim Ingýshetııany saǵynyp kóńilim bosaǵan sátte Semeıdegi jumys kabınetimniń qabyrǵasynda ilinip turǵan atamnyń portretine qaraımyn. Ol maǵan kómek beredi. Senim men baqyt syılaıdy. Men óz shejiremdi taptym. Baýyrlas qazaǵyma rızamyn.
Raýshan QABJANQYZY,
«Egemen Qazaqstan»
SEMEI
