Sońǵy kezde qoǵam belsendileri men kásibı arheologtar joǵarydaǵy kómbe izdeýshilerdiń kóbeıip ketkeni jaıly dabyl qaǵýda. – Zańsyz kómbe izdeý, arheologııalyq nysandardy tonaý sońǵy jyldary elimizde órship ketti. Munyń zararyn aıtyp jetkizý qıyn. Qazaqstan – ejelden Eýropa men Azııany jalǵap jatqan kópir ispetti, túrli mádenıetter toǵysynda ornalasqan memleket. Qadam basqan saıyn eskertkish oba men ǵuryptyq keshen, ár shaqyrymda qala qamaldarynyń qırandylary kezdesip jatady. Odan alynatyn kez kelgen derek óte mańyzdy. Joǵarydaǵy zańsyz kómbeshiler kesirinen asa qundy jádigerler tonalyp, tipti keıbiri shekara asyp ketip jatyr, − deıdi Á.Marǵulan atyndaǵy Arheologııa ınstıtýtynyń aǵa ǵylymı qyzmetkeri, belgili arheolog Ǵalymjan Qııasbek.
Arheologtyń bul pikirine biz de qosylamyz. О́ıtkeni qoldaryna metalizdegish (metallodetektor) ustap, ala jazdaı dala kezip, moneta-tıyn jınap júrgen nemese eski oba qalashyq úıindisin jer qyrtysyn qoparǵan dala dońyzyndaı túrtpektep qazýshylardy bylaıǵy aýyl-aımaq adamdary kúnde kórip júr.
Mysaly, kúni keshe bizben habarlasqan Á.Marǵulan atyndaǵy Arheologııa ınstıtýtynyń jetekshi ǵylymı qyzmetkeri, arheolog Eraly Shardarbekuly ótken jyly Jambyl oblysy, Shý aýdany, Aqsý aýyly aýmaǵynda ornalasqan ortaǵasyrlyq Aqtóbe qalashyǵyn kómbe izdeýshiler 1,4 metr tereńdikke deıin qazyp, eskertkishtiń mádenı qabatyna aıtarlyqtaı zııan keltirgeni jaıly aıtsa, Shyǵys Qazaqstan oblysy, Tarbaǵataı aýdanyndaǵy Eleke sazyna (Altyn adam tabylǵan) qazba jumystaryn júrgizgen arheolog Ǵalymjan Qııasbekuly, óńirdegi kóptegen eski qorym bir-eki jyldyń aldynda tonalyp ketkeni jaıly aıtady.
Sol sııaqty Semeı qalasynan 100 shaqyrym qashyqta túrli eskertkishter shoǵyrlanǵan Kókentaý eldi mekenindegi túrik dáýiriniń obalary jaqyn arada kómbe izdeýshilerdiń nysanasyna ilikse, Ile alqabyndaǵy ataqty Qoılyq qalashyǵynyń úıindisin qoparýshylar qazirdiń ózinde órip júr. Tipti ala jazdaı Qarqara jaılaýyn timiskilep tapqan moneta-tıyndaryn áleýmettik jeli arqyly ashyq saýdalaýshylarǵa aıtar sózimiz joq.
* * *
Osy oraıda, jalpaq dalamyzdy kókteı sholyp, kóneden qalǵan qundy dúnıelerimizdi úptep júrgen kimder degen oryndy suraq týady. Atalǵan másele boıynsha uzaq jyl úzdiksiz shuǵyldanǵan jáne arheologııalyq qazba jumystaryn júrgizýden tájirıbesi mol mamandardyń aıtýyna qaraǵanda, kómbe izdeýshilerdiń kóbi reseılik azamattar, odan qaldy olardyń otandyq jaldamalylary.
Bulardyń bizdiń eldi betke alýyna negizgi sebep, «Reseıde zańsyz arheologııalyq qazba jumystaryn júrgizýge qatysty» zańnyń kúsheıýi deıdi arheolog-maman, elordadaǵy Ulttyq mýzeı qasynan qurylǵan «Halyq qazynasy» ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń jetekshisi Aqan Ońǵaruly.
Onyń syrtynda aıtpasqa bolmaıtyn kelesi bir dúnıe – eki el arasyndaǵy Kedendik odaq jeńildikteri. Iаǵnı, qundy dúnıelerimiz yń-shyńsyz Reseı arqyly Eýropa naryǵyna jol tartýda. Eń ókinishtisi, elimizdiń kedenshileri artefaktilerdiń mańyzyn hám tarıhı jádiger retindegi qunyn bile bermeıdi jáne zańdyq turǵydan tyıym salynbaǵandyqtan shekteý qoıýǵa qulyqsyz.
Osyǵan qaraǵanda qanshama qundy muramyz qaıda ketip jatqany tek bir táńirge aıan. «Metaldan jasalǵan kez kelgen buıym eskertkishtiń hronologııasyn anyqtaýǵa septigin tıgizip qana qoımaı, sol ýaqyttyń áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaıynan úlken málimet beredi» deıdi mamandar. Rasynda solaı! Mysaly, Almatynyń jasyn ǵalymdar qala aýmaǵynan tabylǵan bir túıir moneta-teńge arqyly anyqtaǵan joq pa?!
* * *
– Kómbe izdeýshilerdi tusaýlaýdyń jalǵyz joly elimizdegi «Tarıhı-mádenı mura obektilerin qorǵaý jáne paıdalaný týraly» zańdy kúsheıtý jáne arnaıy beriletin lısenzııa máselesin shekteý, − deıdi arheolog Eraly Aqymbek. Atalǵan zańda metall izdegish týraly eshnárse qarastyrylmaǵan. Árıne, ol ýaqytta qazirgi kúngideı metall izdegishter joq bolatyn. Sondyqtan zań kúsheıip, kómbe izdeýshiler áreketin jazalaý Qylmystyq kodekste ashyq kórsetilse toqtaý bolary anyq. Sondaı-aq metall izdegish quraldar satylymyna da zańdyq turǵydan baqylaý jasalyp, quqyqtyq jaýapkershilik máseleleri qamtylǵany jón.
Lısenzııa máselesine toqtalar bolsaq: ony beretin quzyrly organ – Mádenıet jáne sport mınıstrligi. Búginde lısenzııasy bar 100-ge tarta JK (IP) jáne JShS (TOO) jumys istep tur. Osylardy baqylaıtyn arnaıy uıym joq. Buryn bularǵa Á.Marǵulan atyndaǵy Arheologııa ınstıtýty baqylaý júrgizip, olardyń ǵylymı esepterin qabyldaıtyn. Qazir ol joq. Lısenzııasy bar tulǵa qandaı nysandy qazyp, ne alyp jatqany esh jerde tirkelmeıdi. Osydan keıin árıne, zańsyzdyqqa jol berilmeı qaıtedi.
Úshinshiden, óńirdegi tarıhı-mádenı nysandarǵa jergilikti ınspektorlar salǵyrt qaraıdy. Olaı deıtinimiz, jergilikti ınspeksııalar óziniń ákimdigine baǵynady, mınıstrlikke qaramaıdy. Sondyqtan olar mınıstrlikke óńirdegi jaǵdaı týraly esep berýge tıisti emes. Japonııa sekildi elderde árbir eskertkish jergilikti ınspektorlar tarapynan baqylaýǵa alynyp, tekserilip otyrady. Árqaısysynyń tólqujaty bar. Tipti aı saıyn joǵary jaqqa esep beriledi. Osy tájirıbeni biz nege qoldanbasqa!
* * *
Joǵaryda kómbe izdeýshilerdiń qolynda metalizdegish quraly baryn aıttyq. Bar pále osynda. Bul degenimiz – metall buıymdardy tabýǵa kómektesetin elektrondy aspap. Kómbeshiler osy qural arqyly eskertkishtiń tóbesin súzip ótip, dabyl (sıgnal) bergen tusty metall buıym shyqqanǵa deıin qazyp, ózine qajetti zatyn sýyryp alady.
Metalizdegish máselesi boıynsha birshama derek jınaǵan arheolog Eraly Aqymbektiń paıymdaýynsha, elektrondy aspaptyń arzandarynyń 40-50 sm tereńdiktegi metall buıymdy anyqtaı alatyn múmkindigi bolsa, baǵalylary bir metrge deıingi jer qoınaýyndaǵy metall zatty dál tabady eken.
Bul arada aıtpasqa bolmaıtyn dúnıe – aýyl-aımaq turǵyndarynyń beı-jaılyǵy. Qolynda metalizdegish quraly bar kómbeshiler qystaý-jaılaýyn timiskilep, bıtteı órip júrse de oǵan mán bermeıdi. Qazaqtyń «jaman úıdi qonaǵy bıleıdi» deıtin ataly sózi osy kómbeshilerge qarata aıtylsa kerek.
Sýretterde: Qazaq dalasyn kezip júrgen kómbe izdegishter (sýret Qarqara jaılaýynan túsirilgen); Kómbeizdeýshilerdiń tapqan buıymdary
Beken QAIRATULY,
«Egemen Qazaqstan»
