Ańyz ben aqıqat
Dál osy sátke deıin M.Gorkıı ómiri ańyz ben aqıqat arasyndaǵy jazýshyǵa qajet ataq-dańq pen qurmetke bólenip kelse, bir kezderi ózin 25 jasar jigitteı sezindirgen ǵashyǵy sol ańyzdyń bárine qara núkte qoıaryn romantıkalyq sezim men senimge qulaı senetin talant ıesi qaıdan bilsin. Keńes ókimetiniń ádebıet álemindegi atyn asqaqtata túsken «Egor Býlychev jáne basqalar», «Shyńyraýda», «Meshandar», «Saıabaqshylar» («Dachnıkı»), «Kún perzentteri», «Jaýlar», «Taǵylar», «Vassa Jeleznova» atty pesalarymen qatar, «Klım Samgınniń ómiri», «Fomma Gordeev», «Ana» romandaryn, ataqty «Makar Chýdra», «Chelkash», «Izergıl kempir», «Konovalov» syndy klassıkalyq shyǵarmalardy dúnıege keltirgen uly sýretker, «jaýlar» degen pesa jazsa da óz jaýlarynyń dál qasynda, tipti tóseginde birge bolyp, janyn baqyt pen lázzatqa bólep kelgen áıelden ajal qushatynyn baıǵus Gorkıı qaıdan bilsin.
Fransýz detektıvshileriniń arasynda «Ishıte jenshıný» degen qanatty qaǵıda keń taraǵan. Úlken bir qylmystyń sheshimin taba almaı, ábden bastary qatqan kezde aıtylatyn sóz. Demek, shatysqan oqıǵalardyń ishinen áıeldi izdep kórý kerek. О́ıtkeni barlyq qylmys kóp jaǵdaıda áıeldiń aralasýymen jasalady eken. Eger M.Gorkıı óziniń ataqty shyǵarmalary arqyly maqtaý men madaqtaýdyń shyńyna kóterilse, sol shyńnyń tómengi jaǵynda tereń shyńyraý jatqanyn da beıǵam sýretker ańǵara almady.
Shyńyraý
Chekısterdiń Stalınge ákep tapsyrǵan Gorkııdiń kúndeliginde mynadaı joldar bar edi:
«Meniń bir tanys mehanıgim bar edi, sol aıtady: eger kishkentaı ǵana búrgeni júz ese úlkeıtse, ol jer betindegi eń baryp turǵan jyrtqysh ańǵa aınalyp, onymen kúresýge eshkimniń shamasy kelmes edi. Bolshevıktik nasıhat pen sumdyq úreı týdyratyn gıpnoz nátıjesinde paıda bolǵan Stalın de sondaı búrgeniń biri».
Kúndeliktegi osy jazbalarmen birge, chekıster Gorkııdiń ataqty fransýz jazýshysy Lýı Aragondy qonaqqa shaqyrǵanyn, kelgen kezde «óte bir mańyzdy másele jaıly aıtamyn» dep hat jazǵanyn da habarlaıdy.
Stalın bul habardan qatty shoshynady. Eger ol Lýı Aragonǵa keńes shyndyǵyn jaıyp salsa, kósem týraly álgindeı jazbalardy taratyp aıta qalsa fransýz jazýshysy ol shyndyqtardyń bárin búkil álemge taratpaı ma? Lenınniń 50 jyldyǵynda búkil zaldy dúr silkindirip, revolıýsııa kósemi jaıly júrek bitkendi tebirente baıandama jasap, ol jaıly kitap jazǵan Gorkıı nege Stalın týraly maqala jazýdan bas tartty? Amerıkaǵa jasaǵan sapary kezinde buqaralyq aqparat kózderi ony KSRO-nyń bolashaq prezıdenti dep jazýlarynyń ar jaǵynda ne tur? Keńes odaǵynyń bas jazýshysy dep ony kókke kóterip, shyńǵa shyǵarǵanda bılik odan mundaı áreket kútip pe edi? Demek, eki Gorkıı bolǵany ǵoı! Aıdyń bergi beti jarqyrap ásem kóringenimen, arǵy jaǵy qarańǵylyq eken ǵoı.
Dál osy kezde Gorkıı naýqastanyp, aýrýhanaǵa jatyp qalady.
Iаgoda jedel túrde Anglııadan Mýrany shaqyrtyp alady. Esh jerde jazylmaǵan qaýeset boıynsha, Iаgoda 1936 jyldyń 18 maýsymynda Mýrany Kremlge, Stalınniń qabyldaýyna alyp barǵan degen alypqashty sóz jurtqa tarap ketedi. Stalın Mýramen uzaq sóılesken kórinedi. Sonan soń Iаgoda baronessa Býdbergte aýrýhanada jatqan Maksım Gorkııge alyp barady. Ol Gorkııdiń mańynan dáriger ataýlynyń birin qaldyrmaı qýyp shyǵyp, 40 mınýttaı jazýshy tóseginiń janynda otyrady. Sol kezde ol dárige ý qosyp berdi degen de joramal bar.
Mýra aýrýhanadan shyqqan soń, 20 mınýttan keıin Maksım Gorkıı qaıtys boldy.
Mine, ańyzdyń aqyry osyndaı. Bul jóninde eshqandaı qujat bolmasa da, Gorkııdiń bir kezdegi súıikti áıeli ony óz qolymen o dúnıege attandyrdy degen dáleldenbegen qaýeset bar.
Gorkıı qaıtys bola salyp, Marııa Býdberg Londonǵa, Gerbert Ýelske qaıtyp oralady. Al Stalın Gorkııdiń sheteldegi barlyq qalamaqysyn Mýraǵa zańdastyryp beredi.
Mýra 1974 jyly Londondaǵy keń páterinde óz ajalynan qaıtys bolady.
Gorkııdiń múrdesi Kreml qabyrǵasyna qoıylady. Lýı Aragon kelgende dosynyń kenet qaıtys bolǵan ústinen túsip, onymen tildese almaı qalǵanyna qatty ókinedi.
Dýlat ISABEKOV,
jazýshy
