Áli esimde...
Dál sol kúni men birinshi synypty bitirip, ekinshi synypqa kóshken bolatynmyn. Sodan ba eken, keýdemdi bir maqtanysh kernep, qatty qýanyp kele jattym. Kenet úlken kósheden úıge qaraı buryla bergenimde qarsy aldymnan shyǵa kelgen Úrlihan degen qyz:
– Ras pa?! – dedi meni kórip, toqtaı qalyp. Dóp-dóńgelek qara kózderinde bir jumbaq úreı paıda bola ketti. О́zi bizden eki synyp joǵary oqýshy edi. Mektepke tústen keıin baratyn.
Men onyń úreılene qaraǵan kózderinen sekem alyp:
– Ne, «ras pa»? –dedim.
– Senderdiń úıleriń Vetnamǵa kóshetin bopty ǵoı!
Mássaǵan!..
Ol kezde biz bala bolsaq ta, jer túbindegi bir Vetnam degen kip-kishkentaı eldiń Amerıka atty alyptan qorǵanyp, jan aıamaı soǵysyp jatqanyn biletinbiz.
«Sumdyq-aı! Bizdiń úıge ne bolǵan ózi?! Ol jaqqa nege kósheıin dep jatyr?» degen qorqynyshtan denem túrshigip, qaltyrap kettim.
Onyń ústine mynaý Úrlihannyń úreıge toly dóp-dóńgelek kózderi de tipti, qutymdy qashyryp barady. Endi oǵan qarap, basymdy salbyratyp tura berýge dátim shydamaı, úıge qaraı júgire jóneldim.
* * *
Keıin bildim ǵoı, bizdiń aýyl mań dalanyń bir qııan túkpirinen ashylǵan Baqyrsha atty jańa bólimsheni osylaı ataıdy eken. «Nege?» deısiz be? Shamasy, shap-shaǵyn ǵana aýyl bolsa kerek.
Bizdiń montaılyqtardyń aıtýynsha, ol jaqta kún óte ystyq. Kóleńke bolar bir túp aǵash joq. Ortalyqqa qatynaıtyn qasqa joldyń sıqynan adam túgili at úrketin kórinedi.
Ony qoıshy, bárinen de qıyny, onda... sý joq deıdi!
Mine, osyndaı áńgimelerdi estigen soń, biz kóship baratyn aýyldyń aty Vetnam emes Baqyrsha bolyp shyqqanyna, shynymyzdy aıtsaq, qýanarymyzdy da, qýanbasymyzdy da bilmedik.
«Amal qansha, – deıdi aq kımeshek salǵan ájem basyn qaıta-qaıta shaıqap qoıyp. – Taǵdyr jazsa, kónbeske shara bar ma...»
«Qudaı biledi, sol Baqyrshaǵa qaraǵanda Vetnam júz ese artyq shyǵar. О́ıtkeni ol qańsyǵan shól emes, teńiz jaǵasyndaǵy el ǵoı» dep qoıady tandyrǵa nan jaýyp jatqan jeńeshem jeńil ǵana kúrsinip.
Al ákemniń bizge birdeńe aıtyp, mán-jaıdy túsindirip jatýǵa murshasy joq. О́ıtkeni ol qazir Baqyrshada, jańa ashylǵan sharýashylyqtyń kem-ketigin túzeımin dep, kúndiz-túni tynym tappaı shapqylap júr.
* * *
Iá, sóıtip, Montaıdan Baqyrshaǵa kóship keldik. Onshaqty ǵana úıden quralǵan shap-shaǵyn aýyl eken. Montaılyqtar aıtqandaı, rasynda da, bir túp aǵash kórinbeıdi. Aýyzsýdy alystan, eki-úsh kúnde bir ret «vodovozben» ákeledi.
Kóz jeter jerde el joq. Mań dala. Tizeden keletin qara ot-shań tutqan jýsan men dermene qýrap, shytyr-shytyr etip úgitilip jatyr.
Tań bozynan alaqandaı aýyldy dúr silkindirip jeti-segiz traktor birinen keıin biri otalady. Sodan kún shaqyraıyp, tas tóbege kóterilgenshe aryldap-gúrildep egis basynda júredi.
Egin sharýashylyǵynan azdy-kópti habary bar kisiler bul aımaqty – baǵara dep ataıdy. Onysy orys tilindegi «bogarnye zemlı» degen sóz tirkesinen týyndaǵan, ıaǵnı, «shóleıt aımaqtaǵy egistik jer» degen uǵymdy bildiredi. Yqylym zamannan qyrtysyna túren tımeı tyń jatqan jerge sebilgen dán erte kóktemde eki-úsh ret seldetip quıyp ótken jańbyrdan nár alyp, dúr etip kóterilip, jaz shyǵa sap-sary bop jaıqalyp, basyn ıip turady.
* * *
Kúzge qaraı Baqyrshanyń kúnshyǵys jaq betindegi jaıpaq tóbeniń basynan bir bıik munara boı kótere bastady. Jan-jaqtan ár túrli mashınalar aǵylyp kelip, álgi jerge uzyndy-qysqaly qubyr, bóshke, qańyltyr sekildi temir-tersekti taý-taý qylyp úıip ketip júrdi.
Bir kúni keshkilik munaranyń basynan birneshe sham jarqyrap, aınalaǵa sáýle shasha bastady. Endi shyńyldaǵan bolat burǵynyń daýsyn kúndiz ǵana emes, túnde de estıtin boldyq.
Esik aldyndaǵy aǵash tapshandarynda keshki aýqattaryn iship otyryp: «Apyr-aı, bu jerden de sý shyǵa qoıar ma eken?» dep baqyrshalyqtar tańǵalýshy edi...
* * *
Sý árıne, bir kúnde shyǵa qoımaıdy. Ol tipti, bir aıda da shyqpaýy múmkin. Muny jurt jaqsy biledi. Al myna qudyq bar ǵoı, sizge ótirik, maǵan shyn, tup-týra bir jylǵa taıaý ýaqyt qazyldy.
Alǵashqyda kúndiz-túni tynbaı jumys istegen qudyqshylardyń burǵysy 800 metr tereńdikke jetkende bir úlken tasqa tirelipti dep estidik.
Sodan soń jańa bastyq, ıaǵnı bizdiń kókemiz jan-jaqqa júgirip, bir kúni álgi joıqyn tasty oq-dárimen jaratyn bilikti mamandardy alyp keldi. Mine, sol kezde: «Jer astynda úlken ózen bar eken. Tas jarylǵan soń ol shapshyp syrtqa shyǵady. Sóıtip, shól dala sýǵa qaryq bolady. Tipti bar ǵoı, ol ózen emes, teńiz bolýy da múmkin!» degen áńgime burq ete qaldy.
Aınala-tóńirektegi jurttyń bári alańdap: «Apyr-aı, jer astynan teńiz shyqsa, Baqyrsha shynymen-aq Vetnam bolaıyn dep tur eken-aý!» dep tańyrqap, buryn-sońdy bolmaǵan tańǵajaıyp bir jańalyq kútti.
Biraq, ókinishke qaraı, tas qabatty talqandap ótken qudyqshylar myń metrge jýyq tereńdiktegi arnanyń áldeqashan keýip qalǵanyn ańǵardy.
* * *
Áli esimde...
Bir kúni qyr jaqtan búkil aýyl saryla kútken qýanyshty habar jetti. Ánsheıinde mańyna kisi jolatpaı, qarakóleńke bastyrmanyń astynda kútip-baptap ustaıtyn qarager atyna qarǵyp mingen Momyn aqsaqal aýyldy aınala shaýyp, basyndaǵy bórkin bulǵap: «Súıinshi, súıinshi, súıinshi! Aq túıeniń qarny jaryldy!» dep aıǵaılady.
Shaqyraıǵan ystyq kún ot shashyp, jer betindegi qabyrlaǵan tirshilik ataýlyny qýyrdaq qyp qýyra bastaǵanda esik-terezelerin qarańǵylap alyp, keshke deıin qybyr etpeı qalǵyp-múlgip jatatyn baqyrshalyqtar shoshyp oıanyp, birinen keıin biri syrtqa atylyp shyǵyp jatty. Jáne shyqqan boıda, qyr jaqqa qarap aýyzdaryn ashyp, kózderi baqyraıyp, bastaryn shaıqaı berdi.
Sebebi ol jaqta bıik munaradan da asyp, kók aspanǵa shapshyp, tań-tamasha sýburqaq atqylap jatqan bolatyn.
Shirki-i-in, shól daladan sý atqylaǵan sol bir aqjarylqap shaqtaǵy bizdiń qýanyshymyzǵa jeter qýanysh bar ma eken deseńizshi?!.
* * *
Bir myń jeti júz elý bes metr tereńdikten óte joǵary qysymmen atqylap shyqqan sýdyń oqpanyna qudyqshylar eki dáý qubyr ornatty. Endi sol qubyrlardan saryldap aqqan sý saıǵa qaraı jóńkilip jatty.
Kóp uzamaı tómengi jaqtan tospa salyndy.
Budan bylaı Baqyrshany baıaǵydaı shól dala dep aıtýǵa aýyz barmaıtyn edi. Yqylym zamannan beri túren tımegen tyń jerge túsken dán ataýlynyń bári tegis ónip, gúldep, baý-baqshaǵa aınaldy.
Sol jyldary qus qanaty talatyn mań dalada basynan kún ótip, erni kebersip shóldep kele jatqan jalǵyz-jarym jolaýshy alystan saǵym sııaqty buldyrap, kózdi arbap turatyn jap-jasyl aralǵa tańdana qarap, óz kózine ózi sene almaı, qolymen kún salyp uzaq úńilýshi edi.
* * *
Úlken saıdaǵy tospa-toǵan shúpildep tolǵan kezde alystan arnaıy ákelip jibergen maıda shabaq balyqtar keshkilik sý betine sekirip, shybyn-shirkeı aýlaıtyn-dy. Sol shaqta typ-tynysh jatqan aıdynnyń betine jańbyr sebelegendeı bir qyzyq kórinis paıda bolýshy edi.
Buryn mań dalanyń bir shetinen ekinshi shetine jetkenshe qanaty talyp, tańdaıy keýip qalatyn qustar endi osy toǵannyń jaǵasyna kelip qonyp, sý iship, baqyrshalyqtardyń baqshasyndaǵy shashylyp jatqan jemis-jıdekterdi shoqyp otyratyn-dy.
* * *
Degenmen, bul dalanyń da kúni bulttanyp, tunjyraı qalatyn shaǵy týady. Qońyr kúzdiń artynan sýyq qys keletinin sezdirip, soltústik jaqtan yzǵarly jel esedi. Mine, osyndaı kúnderdiń birinde bólimshe meńgerýshisiniń úıi basqa aýylǵa kóshetin boldy. Oǵan endi, ortalyqtaǵylar: «Baqyrshanyń tasyn órge biraz domalattyń ǵoı, ázirge sol da jeter. Endi saǵan úkimet pen partııa budan da zor senim artyp, keńshardaǵy úlken bólimshelerdiń biriniń tizginin tapsyryp otyr» depti.
Bul jańalyq baqyrshalyqtardy qýantýdyń ornyna, kerisinshe qatty jabyrqatyp ketti. Bizdiń úı araǵa bir-eki apta salyp, mań dalanyń taǵy bir qıyryndaǵy beıtanys aýylǵa kóshe jóneldi...
* * *
Bir qyzyǵy, meniń ákem Baltaqara Orazov sol aýylǵa kóp jyldar boıy at izin salmaı ketti. Kim bilsin, úkimet pen partııa qaıda jumsasa, sonda barýǵa mindetti bolǵan jannyń ózi júrip ótken jolǵa burylyp qaraýǵa murshasy da bolmaǵan shyǵar...
1988 jyldyń jazynda respýblıkalyq «Jalyn» baspasynan meniń «Baqyrshanyń balalary» atty shaǵyn kitabym jaryq kórdi. Ol kitabymda baıaǵy sýsyz otyrǵan aýyldy, qyr basynan qudyqty, shóleıt dalada paıda bolǵan jasyl araldy tilimniń jetkeninshe sýrettep berýge tyrystym. Biraq búgingi sizderge aıtaıyn dep otyrǵanym ol emes, basqa... ıá, múlde basqa áńgime.
Álgi kitap shyqqan jyly mektepte birge oqyǵan dostarymmen birge sol baıaǵy balalyq shaǵymyzdyń izi qalǵan Baqyrshaǵa baryp qaıtýdyń sáti túse ketti. Qashan aýyldyń tóbesi kóringenshe júregim alyp-ushyp, adyrly daladan kóz almaı, aldyńǵy jaqqa qadalyp qaradym da otyrdym.
Biraq... biz mingen mashına Baqyrshaǵa jetkende órekpigen kóńilim sý sepkendeı basyldy. Qap, áttegen-aı!..
Sý shyqqan jyly egilgen baý-baqshanyń, qaptaǵan qaraǵashtar men jemis aǵashtarynyń biri joq. Tipti anaý saıdaǵy úlken toǵannyń orny da typ-tıpyl. Tek qyrdaǵy artezıan qudyq qana sol baıaǵy kúnderdi eske salyp, saryldap aǵyp jatyr...
Qudyq basyna kelip toqtaǵanymyzdy kórip, «Alystan alty jasar bala kelse, alpystaǵy qarııa sálem beredi» degen ejelgi dástúrdi saqtap qyrǵa kóterilgen Isaqan Salqynbaev atam: «Bu jurt baý-baqshanyń qorshaýyn baıaǵyda buzyp, jan-jaqqa alyp ketken, dedi basyn shaıqap. – Tym bolmasa, anaý saıdaǵy toǵandy buzbańdar dep qansha aıttym. Keıbireýine tipti, jalynǵandaı da boldym. Biraq tyńdamady...»
Sol joly men ákemniń Baqyrshaǵa barmaı-aq, kórmeı-aq bárin estip-bilip otyrǵanyn sezdim. Jáne bir reti kelgende: «Nege?..» degen suraqtyń aýzymnan qalaı shyǵyp ketkenin ańdamaı da qaldym.
Iá, nege bulaı boldy?.. Ákem maǵan oılana qarap, únsiz otyrdy da: «Keńes ókimeti nege qulady dep oılaısyń?» dedi ózime qarsy suraq qoıyp.
Men úndemedim.
Sodan soń ákem: «Ol kezde: «Bári halyqtiki» degenimizben, shyn máninde, el: «Munyń bári de ókimettiki» deýshi edi. Jáne sol ókimettiń kózinen tys qalǵan nárseni, reti kelse, sol kúni alyp ketýge tyrysatyn. Ortaq menshik pen jeke menshiktiń aıyrmasy da mine, osynda, qaraǵym!..»
Budan keıin Baqyrshadaǵy qudyq týraly aıtyp, ákemdi mazalaǵym kelmedi. Áıtse de, sol baıaǵy kóz kórgen eski tanystar kezdese qalǵanda: «Baqyrshadaǵy qudyq áli bar. Biletin kisiler ony Baltaqaranyń qudyǵy deıdi!» dep jatady.
Sý degenińiz, árıne, baǵa jetpeıtin qazyna. Tirshilik kózi. Ásirese shól daladaǵy qudyqtyń qadir-qasıeti erekshe.
Eń jaqsysy, ony eshkim de, eshqaıda alyp kete almaıdy.
Nurǵalı ORAZ,
«Egemen Qazaqstan»
