– Árıne, biz úshin kórermenniń qabyldaýy, shynaıy emosııasy basty orynda. «Kúltegindi» túsirýin túsirip alyp, «kórermen qalaı qabyldar eken?» dep qatty qobaljydyq. О́ıtkeni qazir aqparattyq alań ashyq. Gollıvýdtyq nebir shytyrman oqıǵaly týyndylardy erkin tamashalap úırengen balalar jasaǵan jumysymyzdy laıyqty baǵalaı qoıar ma eken degen myń kúdiktiń qursaýynan shyǵa almaǵanymyzdy da jasyrmaımyz. Qalaı degenmen, tolyqmetrli formatta jasaǵan alǵashqy týyndylarymyzdyń biri ǵoı. Biraq sonda da táýekelge bardyq. Bizge dál qazir keregi – jasaǵan ónimderimizdiń kópshilik arasynda tanymaldylyǵy. Sol arqyly balalardy ulttyq mýltfılmderimizdi izdep júrip kóretin deńgeıge jetkizý. «Qazaqstanda jasalǵan» degen brend kishkentaı kórermenderimiz úshin ishki kompleks, yńǵaısyzdyq sezimderin týdyrmaı, kerisinshe, zor maqtanysh bolsa degen tilek. Qolymyzdan kelgenshe sapaly dúnıe jasap, baldyrǵandarymyzdy qýanta alsaq, biz úshin basty jeńis – sol.
– «Kúltegin» ádebı shyǵarma retinde de óte kúrdeli týyndy ǵoı. Al ony balalardyń tiline aýdaryp, túsinik-tanymyna laıyqtaý tipti qıyn. Bul keıipkerge toqtalýlaryńyzdyń qandaı syry bar? Jalpy, ıdeıa qalaı týdy?
– 2015 jyly Reseıde ótken bir jıynda «Qazaqtarda 1991 jylǵa deıin eshqandaı memlekettilik bolmaǵan» degen pikir aıtyldy. Osy pikirden keıin-aq, anımator mamandar jınalyp, qazaqtyń túp tarıhyn tereńnen qamtıtyn sapaly dúnıe túsirýdi oıǵa alǵan bolatynbyz. Dál sol jyly Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵy toılanyp jatqan edi. Biraq biz tarıhymyzdy odan da tereńnen qazǵymyz keldi. Sóıtip Kók túrkiler dáýirinen bir-aq shyqtyq. Qalaı desek te tarıh birden jasalmaıdy ǵoı, onyń óz soqpaǵy bar. Osyndaı myń qursaýly oılar bizdi Kúlteginge alyp keldi. Alǵashqyda áli eshqandaı ssenarıı joq, tek kóz aldyma keıipkerdiń beınesi ǵana keldi. Sodan Jánibek Nurbekuly degen áriptesim ekeýmiz aqyldasyp, fılmniń jobasyn jasadyq. Qalaı desek te, Kúltegin – ıgerilmegen tyń taqyryp. Bizdiń «Kúltegin» eshbir shyǵarmanyń ekrandyq nusqasy emes. Bitiktastaǵy kóne jyrdy negizge ala otyryp, dramatýrgııalyq negizin tolyqtaı ózimiz jasap shyqtyq. Jumysymyz sonysymen de qundy dep oılaımyn. Al endi «Nege Kúltegin?» deseńiz, buǵan da aıtar ózimizdiń salmaqty sebebimiz bar. Qazirgi balalar tarıhı máni tereń ǵylymı shyǵarmalar turmaq, kórkem ádebıetti de sırek oqıdy. Ekinshiden, zerttep bilgenimizdeı, Kúltegin týraly ne teatrda, ne ekranda áli kúnge deıin aýqymdy, tushymdy dúnıe týmapty. Osy turǵyda biz birinshi bolyp otyrmyz. Baldyrǵandar eliktep ósetin qaharmandar beınesin ekranǵa alyp kelýdi kóksedik. О́ıtkeni mýltfılmniń tili jeńil, kórkemdik sapasy erekshe bolady. Ári qabyldaý da ońaı. Anımasııanyń osyndaı artyqshylyqtaryn eskere otyryp, «Kúltegindi» bala tilinde sóıletýge kirisken bolatynbyz. Sábı psıhologııasyn zertteı kele, fılm sıýjetin bala tanymyna barynsha laıyqtap berýge tyrystyq. Bastamamyzdy birden qoldap, jaryqqa shyǵýyna barlyq jaǵdaıdy jasaǵan Mádenıet jáne sport mınıstrligi men «Qazaqfılm» kınostýdııasyna aıtar alǵysymyz sheksiz.
– Túsirilim jumystaryna bas-aıaǵy qansha ýaqyt jumsadyńyzdar?
– «Kúltegin» fılmi shyǵarmashylyq ujym úshin úlken tájirıbe boldy. Atalmysh týyndyny jaryqqa shyǵarýǵa elýge jýyq elimizdiń úzdik kompıýterlik grafıka jáne anımasııa mamandary atsalysty. Fılm nebári bir jyldyń ishinde túsirilip, óńdelip, endi, mine, kórermenmen qaýyshyp otyr. Bul – halyqaralyq standarttar boıynsha óte az ýaqyt.
– Jalpy, anımasııalyq keıipkerlerdiń jobasyn kim usynady? Bizdińshe, qaharmandardyń syrtqy keıpine áli de biraz izdenister qajet sekildi kórinedi...
– Bul turǵydan sizben tolyqtaı kelisemin. Mysaly, ataqty Ýolt Dısneı (Walt Disney) stýdııasy ónimderiniń kórkemdik bıikke kóterilip, áli ındýstrııaǵa aınalmaı turǵan kezdegi keıipkerleri men búgingi beınelerin salystyra qaraǵanda jer men kókteı aıyrmashylyqty baıqar edińiz. Al ol ekeýiniń arasynda ǵasyrǵa jýyq ýaqytty qamtıtyn tarıh jatyr. Qazaq anımasııasyna bar bolǵany 50 jyl boldy. Osy ýaqyttyń ishinde ulttyq anımasııamyz túrli jaǵdaıdy basynan ótkerdi. Toqyraý kezeńi onyń damýyn birneshe jylǵa tejedi. Osyndaı faktorlardy eskersek, sizdiń aıtyp otyrǵan eskertpeńizdiń oryn alýy zańdylyq. Áıtse de bizdiń keıipkerlerimiz qazir birte-birte óziniń keıpine túsip, ulttyq bet-pishinin taýyp kele jatyr. Jalpy anımasııa detaldardan quralady ǵoı. Ár beıneni jasaý qyrýar ýaqytty qajet etedi. Sondyqtan da bul jolda bizge áli de kóp eńbek etý kerek.
– Bizdiń búgingi anımasııaǵa dál qazirgi tańda ne jetispeıdi? «Qarjy bólinip jatyr», «mamandar oqytylyp jatyr» deımiz. Áıtse de...
– Qıynshylyq, qaıshylyq týyndaǵan jerde qııal alǵa shyǵady, izdenis kúsheıedi. Onyń ústine, fılm túsirý jandy prosess bolǵandyqtan da, oqtyn-oqtyn qıynshylyqtardyń týyndap turýy zańdylyq. Jáne onyń basym bóligi, árıne, kadr máselesimen baılanysty. Máselen, salystyrmaly túrde alyp qaraıtyn bolsaq, bizde bir fılmge barlyǵy 50-ge tarta maman tartylsa, AQSh-ta shyǵarmashylyq jumysqa 1500-2000 adamdy bir-aq jumyldyrady. Árıne, sodan keıin soǵan saı nátıje de kórinedi. «Kúltegin» men «Muzbalaq» fılmderi bir ýaqytta bastalyp, birdeı aıaqtaldy. Demek bizdegi anımator mamandar ekige bólinýge týra keldi. Jáne bul sózsiz otandyq anımasııada áli de bolsyn kadr tapshylyǵy máselesin alǵa tastady. Áıtse de mundaı jaıt bizdiń jumysqa degen qulshynysymyzdy tejeı almady. Kerisinshe, qos fılmge qatar aralasa júrip, kóp nárse úırendik. Sondyqtan da «Muzbalaq» pen «Kúltegindi» bir qursaqta jetilip, egiz týǵan sábıdeı kóremiz. Fılmder bizge sonysymen ystyq. Odan keıin árıne, taǵy bir qýantatyn jaıt – «Muzbalaq» ta, «Kúltegin» de eshbir sheteldik mamannyń, qarjynyń, qoldaýdyń aralasýynsyz túsirilgen qazaqtyń tól týyndysy. Otandyq mamandardyń qolynan shyqqan dúnıe. Tipti fılm qazaq tilinde túsirilip, orys tiline dybystaldy. Bul da bolsa búgingi kınoóndirisimizdiń basty jeńisteriniń biri dep esepteımiz.
Budan bólek, taǵy bir aıtarym – jalpy qazaq anımasııasynyń jaǵdaıyn bir qalypqa túsirý kerek. Jeke stýdııa bolyp ashylsa degen tilegimiz bar.
Iаǵnı ol eshbir stýdııanyń, ýnıversıtettiń, ne bolmasa taǵy da basqa mekemeniń quramdas bóligi emes, derbes ortalyqqa aınalsa, sonda nátıje budan da ónimdirek bolar edi. Qazaq anımasııasy óz áleýetin, shyǵarmashylyq múmkindigin «Muzbalaq» pen «Kúltegin» arqyly tolyqtaı kórsete aldy ǵoı dep oılaımyn.
– Tolyqmetrli fılm túsirýdiń jaýapkershiligi qandaı bolady eken? Ańdaı aldyńyz ba?
– Tolyqmetrli formattaǵy alǵashqy tájirıbem bolǵandyqtan, qolǵa alǵan kezde onyń qanshalyqty aýqymdy ekenin bilmeppin. Jastyq maksımalızmniń kózsiz áserimen ony da sezinip kórdik. Qalaı bolsa da shyǵarmashylyq quram úshin bul úlken tájirıbe boldy. Endi kelesi fılmderde osyǵan deıin jibergen keıbir kem-ketikti qaıtalamaı, budan da bıik kórkemdik sapaǵa qol jetkizemiz dep oılaımyn.
– Alda taǵy qandaı shyǵarmashylyq josparlaryńyz bar?
– Qazir «Altyn adam» týraly jáne bir týyndynyń túsirilim jumystaryn bastap kettik. Iá, bul da tarıhı taqyryp. «Tarıhı taqyrypty tóńirekteı bermeı, nege zamanaýı mýltfılmder túsirmeısińder?» degen syn-eskertpeler jıi aıtylady. «Anaý Amerıka baıaǵyda ǵaryshqa ushyp, bolashaq týraly áldeqashan túsirip tastady» deıtinder de bar. Biraq tól tarıhymyzdy ıgerip bolmaı, bolashaqqa qalaı barmaqpyz? Sol úshin bizdi alda áli de jasaıtyn qyrýar jumys kútip tur. «Altyn adam» sonyń bir parasy ǵana.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken Nazerke JUMABAI,
«Egemen Qazaqstan»
