«Kınematografııa týraly» zań qabyldandy

Aldymen Parlament Máji­li­si maquldaǵan 1998 jy­lǵy 6 shildedegi Qazaqstan Respýb­lı­kasy men Reseı Federasııasy arasyndaǵy Jer qoınaýyn paı­da­lanýǵa arnalǵan egemendik quqyq­tardy júzege asyrý maq­satynda Kaspıı teńizi soltústik bóliginiń túbin mejeleý týraly kelisimge Hattamaǵa Qosymsha hattamany ratıfıkasııalaý týraly zań jobasy qaraldy. 

Bul jóninde baıandamany Ener­getıka mınıstriniń min­detin atqarýshy Mahambet Dos­mu­hambetov jasady. Qujatta bir­lesken kásiporynǵa keıinnen 4 jyl­ǵa uzartý múmkindigi usynyla otyryp, búkil kelisimshart aýma­ǵynda alty jyl merzimge qo­symsha barlaý kezeńin berý kóz­delip otyr. Sondaı-aq 2005 jyl­ǵy 6 shildedegi О́nimdi bólisý tý­raly kelisimde kózdelgen keli­simshart aýmaǵyn ulǵaıtý da qaras­tyrylǵan. Osy qujatty qabyl­daý qazaqstandyq jáne reseı­lik taraptardyń ýákiletti uıym­daryna «Qurmanǵazy» («Qu­la­ly») qurylymynyń kelisim­shart aýmaǵynda barlaý ju­mys­taryn odan ári jalǵastyrýǵa múm­kindik beredi. Jobalardy iske asyrýdyń eń tómengi shy­ǵy­nynyń mólsheri 32,5 mln AQSh dollaryn quraıdy. Al osy­ǵan deıingi jumystar 2018 jyldyń 31 tamyzyna deıingi mer­zimde 157 mln AQSh dollaryn qurap, ony qatysýshy elder tepe-teńdik negizde qarjylandyrǵan.

M.Dosmuhambetovtyń baıandamasy aıaqtalǵan soń oǵan birneshe suraqtar qoıyldy. Sonyń ishinde senator Muhtar Qul-Muhammed Kaspıı teńizi tabanyn mejeleý­ge bes el qatysatynyn aıtyp, Qa­­­zaq­­stan men Reseıden basqa mem­le­ket­terdiń bul kelisimge qatysty us­tanymyn surady. Oǵan bul aý­maqtardyń ejelden Qazaqstan men Reseıge ǵana tıesili ekendigi jáne Kaspıı teńiziniń quqyqtyq mártebesi týraly bıylǵy tamyzda bes el qol qoıǵan Konvensııaǵa sáıkestigi jetkizildi. Senator Sársenbaı Eńsegenov ken oryndaryn ıgerýde ekologııalyq talaptardy saq­taý qanshalyqty eskeriletinin su­rady. «Bul ken oryndary Ke­ńes odaǵy tusynda-aq belgili bol­ǵan, alaıda sol kezdegi bılik ony ıgerýdiń qorshaǵan orta­ǵa zııan keltiretinin eskerip, ıge­rý­di keıinge qaldyrǵan edi», dedi ol. Bul suraqqa qazirgi tehno­lo­gııa­nyń qýaty men múmkin­shi­likteri qorshaǵan ortaǵa mól­sherden tys zııan tıgizbeıtindigi aıtyldy. 

Qosymsha baıandamany Ag­rarlyq máseleler, tabıǵatty paı­dalaný jáne aýyldyq aýmaq­tardy damytý komıtetiniń mú­shesi Bekmyrza Elamanov jasap, shaǵyn talqylaýdan keıin zań qabyldandy. 

Otyrysta qaralǵan ekinshi másele Májilis maquldaǵan «Eý­razııalyq ekonomıkalyq odaqqa múshe memleketter ózara saýda­ny júzege asyrý kezinde ozondy buzatyn zattar men quramynda osyndaı zattary bar ónimderdi ótkizý jáne ozondy buzatyn zat­tardy esepke alý týraly keli­simdi jáne 2015 jylǵy 29 ma­myr­daǵy Eýrazııalyq ekonomı­ka­lyq odaqqa múshe memleketter ózara saýdany júzege asyrý kezinde ozondy buzatyn zattar men quramynda osyndaı zattary bar ónimderdi ótkizý jáne ozondy buzatyn zattardy esepke alý týraly kelisimge Qyrǵyz Res­pýblıkasynyń qosylýy týra­ly hattamany ratıfıkasııa­laý tý­raly» zań jobasy jóninde bol­dy. Bul másele týraly baıanda­many Energetıka mınıs­triniń mindetin atqarýshy Ma­ham­bet Dosmuhambetov jasady. Qazaqstan 1998 jyldan bas­tap Ozon qabatyn qorǵaý týra­ly Vena Konvensııasyna jáne Ozon qabatyn buzatyn zat­tar jónindegi Monreal hattama­syna qatysýshy. Hattama birneshe ret qaıta qaralyp, ozondy buzatyn zattardyń tizimi keńeıtildi. Sondaı-aq Hattamaǵa enbegen eldermen ozondy buzatyn zattar saý­dasyna tyıym salynǵan. Ozondy buzatyn zattardy tu­ty­nýdy shekteý týraly EAEO qatar­yna enetin elder de min­dette­meler alǵan. Sonyń aıasyn­da Qazaq­standa ozondy buzatyn zattar­dyń eksporty men ımpor­tyn lısenzııa­laý júıesi jasalǵan. Shaǵyn talqylaýdan keıin zań biraýyzdan qabyldandy. 

Parlament Májilisi ma­qul­daǵan «Kınematografııa týraly» zań jobasy men oǵan ilespe «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine kınematografııa máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar en­gizý týraly» zań jobasy úshin­shi másele bolyp qaraldy. Ol tý­raly negizgi baıandamany Má­de­nıet jáne sport mınıstri Arys­tanbek Muhamedıuly jasady. 

«Zańnyń qabyldanýy Qa­zaq­stan kınematografııasynyń tarıhyndaǵy mańyzdy oqıǵa bo­lady», dep bastady mınıstr ózi­niń sózin. Sonymen qatar onyń Elbasy N.Nazarbaevtyń «Uly dalanyń jeti qyry» atty maqa­lasynda berilgen tapsyrmalardy oryndaýǵa sheksiz yqpal ete­tindigi aıtyldy.

Zańda kınematografııa salasynda memlekettik qarjylyq qoldaý jónindegi biryńǵaı operator bolyp tabylatyn Ulttyq kı­no­ny qoldaý memlekettik orta­lyǵy qyzmetiniń quqyqtyq negizi jasalǵan.

Sondaı-aq ulttyq kınony memlekettik qarjylandyrýdyń jańa úlgisin engizý usynylyp otyr. Ulttyq fılmderdi mem­le­kettik qarjylyq qoldaý máse­leleri boıynsha usynystar men usynymdardy tujyrymdap da­ıyn­daý maqsatynda Qazaq­stan Úkimetiniń janynan konsýl­tatıvtik-keńesshi organ – Ult­tyq fılmderdi memlekettik qarjy­lyq qoldaý máseleleri jónin­degi mekemearalyq komıssııa qu­rylady. 

Zań boıynsha Fılmder mo­nı­to­rınginiń biryńǵaı avto­mat­­tan­dyrylǵan aqparattyq jú­ıesi qurylatyn bolady. Ol elimizdiń aýmaǵynda fılmderdi júıege keltirý jáne esepke alýdy qamtamasyz etedi. Fılmdi fes­tıvaldarda, semınarlarda, ret­rospektıvada kórsetý jaǵdaı­laryn qospaǵanda, el aýma­ǵynda fılmdi prokattaý jáne kór­setý Memlekettik fılmder tizi­liminde tirkelgen kezde ǵana jáne berilgen prokattaý kýáligine sáıkes júzege asyrylady. 

Qazaqstannyń aýmaǵynda fı­lmderdi prokattaý qazaq tilinde jáne basqa da tilderde júzege asyrylady. Ulttyq fılmderdi prokattaý qazaq tilinde jáne qajet­tiligine qaraı basqa da tilder­de júzege asyrylýǵa tıis. Pr­oka­ttalýy shekteýli fılm­derdi qospaǵanda, kınozaldar men osy maqsattarǵa arnalǵan ózge de oryndarda prokattalatyn jáne qazaq tilinde kórsetilmeıtin fılmder qazaq tiline dýblıaj jasalýǵa ne sýbtıtrlenýge, ne kadr syrtyndaǵy aýdarmamen qamtamasyz etilýge tıis.

Áıtse de bul zań boıynsha balama pikirler de aıtyldy. Depýtat D.Qusdáýletov mun­da ulttyq fılmderdi jasaýǵa arnalǵan basymdyqqa ıe ba­ǵyttar, memlekettik eń tómengi áleýmettik standarttar, fılm­der óndirisi, aqparattyq-jarna­ma jumystaryn damytý, fılm­derdiń tarıhı derekterge sáı­kes­tigin qaıta tekserý rettelmegen dep sanaıdy. 

Senatordyń aıtýynsha, zań erejeleri kınematografty mem­lekettik qoldaý sharalarymen ǵana shektelip otyr. Bul rette zań otandyq kınoındýstrııa­ny da­my­týǵa serpin beretin asa mańyzdy jańa qoǵamdyq qaty­nastardy rettemeıdi, Memleket basshy­sy­nyń «Rýhanı jańǵyrý» baǵdar­lamasyna tolyqtaı sáı­kes emes, kı­no óneriniń azamat­tar­dy este­tı­kaǵa, rýhanı jáne adam­ger­shilik turǵysynda tár­bıe­leý maq­satyndaǵy ózekti máse­le­lerin sheshe almaıdy.

Senatorlar baıandamashyǵa suraqtar qoıdy. Sonyń ishinde IIM qyzmetkerleri týraly kınolar túsirile me, aýyl turǵyndary úshin qazir kıno­teatrlar qoljetimsiz, osy másele sheshile me, telearnalar túsirgen serıaldardyń sapasy tómen, olarǵa monıtorıng jasala ma, arnaýly mamandar qorytyndy bere me jáne t.b. boldy.

Palata «Qazaqstan Respýb­lı­kasynyń keıbir zańnamalyq akti­lerine kınematografııa má­se­leleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zańdy ekinshi oqylymda qa­byldady. Zańna­malyq aktilerdi «Kınema­tografııa týraly» zań­ǵa sáıkes kel­tirý maqsatynda Ákim­shilik quqyq buzýshylyq týraly kodekske, Salyq kodeksine já­ne «Má­denıet týraly» zańǵa túze­týler engizildi.

Kún tártibindegi máseleler qa­ralyp bolǵan soń birneshe senator ortalyq atqarýshy organdarǵa ózderiniń depýtattyq saýaldaryn jarııa etti. Senator Darıǵa Nazarbaeva bizdiń elimizdiń syrt­qy saýdadaǵy barlyq áriptes­ter­men ózara saýda týraly statıs­tıkalyq málimetterdegi eleýli aıyrmashylyqtarǵa baılanysty depýtattyq saýalyn jarııa etti. Depýtat Vladımır Volkovtyń depýtattyq saýaly jalǵan aqsha jasaýshylarmen kúres týraly boldy.

Jaqsybaı SAMRAT,

«Egemen Qazaqstan»