"YMYRTTAǴY MAHABBAT"

nemese 100 ret qoıylǵan spektakl jaıly birer sóz M.Áýezov atyndaǵy Qa­zaq memlekettik akademııa­lyq drama teatrynyń dırektory Esmuhan Obaev aıtpaqshy, keıbir qoıylym­dardyń ǵumy­ry 2-3-retten aspasa, re­jısser Rýben Andrıasıan qazaq teatrynda sahnalaǵan G.Gaýpt­man­nyń dramasy boıynsha “Ymyrttaǵy mahab­bat”  spektakli jýyrda 100-shi ret qoıyldy. Qazaq drama teatryna on jyldan keıin qaıta oralǵan Asanáli Áshimovke alǵashqyda Rýben Andrıasıan orys drama teatrynda Lır patshanyń rólin somdaýǵa usynys bildirgen eken. Alaıda, akter nemistiń talantty dramatýrgy, Nobel syılyǵynyń laýreaty Gaýptmannyń áıgili dramasynda oınaýǵa kelisim beredi. Sodan beri de 8 jyl ótip, “Ymyrt­taǵy mahabbat” M.Áýezov atyndaǵy akademııalyq drama teatrynyń kórermendi kóp jınaǵan qoıylym qataryna kóterildi. “Ymyrttaǵy mahabbatqa” biz 2002 jyly aqpan men qazan ara­lyǵynda uzaq daıyndaldyq. Mun­daı uzaq repetısııa Áýezov teatryn­da Ázirbaıjan Mámbetov­ten keıin bolyp kórgen emes. Rejıs­ser Andrıasıan M.Gorkııdiń “Shyńy­raý­” pesasyna eki jyl qatarynan repetısııa júrgizgen Nemırovıch-Danchenkonyń ádisine súıendi. Esesine bul spektakl MHAT sahnasynan 40 jyl qa­tarynan túsken joq” deıtin Asekeń­niń kitabynda atalmysh spek­taklge qatysty estelik joldary bar eken. Qart akterdiń paıymdaýynsha, az ýaqytta da qoıylymdy sahna­laýǵa bolady. Alaıda, Áshimov “...4-5 repe­tısııada akter mátindi jattap alýy múmkin, biraq, sol keıipke tolyq enip, keıipkerdiń jan-dúnıe­sin tolyq zerttep úlgere almaıdy”, deıdi. Sodan beri Asanáli Áshimov nemistiń aýqatty da abyroıly, biraq jalǵyzdyq azabyn tartqan Mattıastyń rólin somdap keledi. Mattıastyń kóńil-kúıinen keıde óz taǵdyryn da kóretin akterdiń janyna Gaýptmannyń dramasy jaqyn deýge de bolady. Taǵdyrdyń talaı teperishine moıymaı, qınalǵan saıyn alǵa umtylǵan Asanáli Áshimovke – Mattıas Klaýzenge ǵashyq bolmaý múmkin emes. Árıne, báısheshek atqan Inken Peters te (aktrısa Nazgúl Qarabalına) ony súıedi. Mattıas úshin ol da myna dúnıeni tárk etip, qol ustasyp, baz keship ketýge bar. Degenmen, bir ókinish­tisi, aktrısanyń daýysynda názik­tik pen dármensiz­dikten, qasiret­ten góri óktemdik basym bolyp kóri­netin tustary bar. Teatr synshysy bolmasaq ta, biz bul eskertýdi spektakldiń taǵy da júz ret qoıy­latynyna senip, janashyr­lyqpen aıtyp otyrmyz. Mattıastyń bala-shaǵasy áke­leri­niń ózi de, dúnıesi de qoldary­nan sýsyp shyǵyp bara jatqanyn bilgen­de, alasuryp, baq-dáýletten aıyryl­maý úshin barlaryn salyp, tipti ákelerine “aqyl-esi aýysqan” degen jalǵan anyqtama jasatyp, janta­lasady. Ákelerine qastyq qylýǵa dáti barmaıtyn bir adam bar – ol kenje balasy Egmond (Azamat Surapbaev). Súıikti qyzdary Ottılııa (Danagúl Temirsultanova) men Bet­tı­naǵa da (Alma Kákisheva) jeme-jemge kelgende ákeleriniń baqytty bolǵany kerek emes eken. Dúnıe jaqynyraq... Mattıastyń úlken uly Volfgangty – akter Baqtııar Qojanyń da jan-jaqty qabilet ıesi ekendigin kóresiń. Bul spek­takl kúıeý balasy Erık Klamrat­ty somdaǵan Berik Aıt­janov­ty da múlde jańa qyrynan tanytady. “Aǵaıyndylar” tele­serıaly arqy­ly kınoǵa óz qoltań­basymen kel­gen Berik Aıtjanov búginde “ákem­teatrdyń” berik bir ýyǵyna aınalyp otyr. Osydan 35 jyl burynǵy “Beke­jan” men “Tólegenniń” ónerde bir toǵysatyn tusy da osy drama. Quman Tastanbekov atalmysh spek­taklde Mattıastyń dárigeri – Shteı­nısti oınaıdy. Daryndy akterlar shoǵyry týraly sóz qozǵaı otyryp, úı qyzmetshisi Vınterdi oınaǵan Omar Qıqymovtyń keıip­kerin attap ótý múmkin emes. Alań­ǵasarlaý sııaqty kóringenimen, adamdyǵy men adaldyǵynan aınyp kórmegen qara násildi qyzmetshini Qıqymov qalaı kelistiredi deseńiz­shi! Kishkentaı róldegi onyń úlken daryny daýsyz rızashylyq týǵyzbaq. Al Inkenniń sheshesi – fraý Petersti Qazaqstannyń eńbek sińir­gen ártisi Baqyt Janǵalıeva sońǵy jyldary tek ózi beınelep júr. Bul rólde ózine tán tákap­parlyǵyn analyq meıirim men sabyrǵa sýarǵan Baqyt Janǵa­lıevadan basqa aktrısany elestetý múmkin emes. Eýropalyq bekzat bol­mysty barynsha sendirip sýret­teıtin aktrısa kórermenderdiń qandaı qolpashyna bolsa da laıyq. Aınash ESALI, Almaty. BAPAS KÚIShI Dáýletkereı Shyǵaıulynyń týǵanyna – 190 jyl Berik SADYR. Astanadaǵy Ulttyq akademııa­lyq kitaphanada belgili kúıshi, kompozıtor Dáýletkereı Shyǵaı­uly­nyń týǵanyna 190 jyl tolýyna oraı “Qudiret rýhyn kúı tilimen kestelegen Bapas baba” atty mýzykalyq-tanymdyq kesh ótti. Dáýletkereı Shyǵaıuly buryn­ǵy Bókeı ordasyna, qazirgi Batys Qazaqstan oblysynyń Orda aý­dany­na qarasty Qoramola aýylyn­da 1820 jyldar shamasynda dúnıege kelgen. Ol alǵash belgili kúıshi Músiráliden dombyra tartýdy úırenip, kele óziniń darynynyń arqasynda ólkedegi kúı sańlaq­tary­nyń ónerin tolyǵymen meń­gerip baryp, óz janynan da kúı shyǵara bastaıdy. Orys halqymen aralas-quralas bolǵandyqtan, olardyń balalaıka, gıtara sııaqty aspaptarynda da oınaýdy meńgerip alady. Onyń eń áýelgi shyǵarma­larynyń biri – Aqbala atty sulý qyzǵa arnalǵan “Aqjeleń” kúıi eken. Kúıshi óneriniń alǵashqy kezeńi – ustazy Músiráliniń kúıshilik ónerine den qoıýdan bastalady. Sol jastyq sezimniń alǵashqy qarlyǵashyndaı bolyp “Aqjeleń”, “Qosalqa” atty týyn­dylary dúnıege keledi. Alǵashqy kúılerinen-aq darynnyń tegeýrindi aıaqalysy, ózindik qoltańbasy aıqyn ańǵarylady. Ǵalym Aqseleý Seıdimbektiń aıtýynsha, “Kúıdi Dáýletkereı kúshenip shyǵarmaıdy, kerisinshe asta-tók sezimmen kósip alyp, tabıǵattyń ózindeı tabıǵı qalpynda usynady. Ol óziniń osynaý kirpııaz kúıshiliginen óle-ólgenshe qyldaı aýytqyǵan emes.” Jastyq shaǵynda kúıshi jalyn sezimge boı aldyrǵanyn ańǵarýǵa bolady. Buǵan sol kezde dúnıege kelgen “Aqjeleń”, “Qosalqa”, “Jeldirme”, “Qońyr”, “Qudasha” sııaqty kúıleri kýá. Al eseıgen shaǵynda daryn ıesiniń ómirge kózqarasy ózgerip, onysy týyndy­larynda kórinis taba bastaıdy. Ol ózi ǵumyr keshken almaǵaıyp kezeńde kúıdi jubanysh etýmen tynbaı, kúı arqyly qoǵamǵa, zamanǵa úkim aıtqan sýretker. Ásirese, 1855 jyly Peter­býrgke baryp, Aleksandr II patsha­nyń taqqa otyrý saltanatyn kórip qaıtqannan keıin, eliniń taǵ­­dyry­na basqasha kózqaras qalyptasady. Dáýletkereıdiń osy tusta kúıshilik ónerge qunyǵa den qoıyp, shaby­tyn janyǵandaı kúı keshýine Qur­manǵazymen kezdesýi sebepshi bola­dy. Qos uly kúıshi ishteı túsi­nisip, arman-tilekteri bir arnadan toǵy­syp, bir-birine kúı de arnaıdy. Qandaı óner ıesi bolsa da ózi ǵumyr keshken zamannan tysqary bola almasy anyq. О́zi kýá bolǵan kezeńniń tynys-tirshiligi, bolmys-bitimi sýretker týyndysynan kórinis tabary sózsiz. Bul qasıet­ten Dáýletkereı de shet qalmaı, sanaly ǵumyrynyń barysynda kúı ónerin asqaqtatyp, artyna ólmesteı mura qaldyryp ótti. Bir ǵana dáýlesker dombyrashy Naýsha Bókeıhanov Dáýletkereıdiń elýge tarta kúıin keıingi urpaqqa mıras etip tabystasa, al kúıshiniń sol dáýirdegi artynan ergen shákirtteri ustazdarynyń ónerin baǵalap “Bapas” dep ataǵan eken. Ol – kúı atasy degen maǵynany beredi. Ulttyq kitaphanada osyndaı daryn ıesin eske alyp kesh uıym­dastyrǵan qalyń kópshilik aldynda kitaphana basshysy, jazýshy Raqym­jan Otarbaev kúıshiniń ómir súrgen ortasy men shyǵarmashy­lyǵyn sabaqtastyra áńgime órbitse, kúıshi-kompozıtor Orynbaı Dúı­sen Dáýletkereıdiń tańdamaly kúı­lerin oryndap, ár shyǵarmaǵa tal­daý jasaı otyryp, sıpattama berip ótti. TALǴAT MUSABAEV – RESEI AKADEMIGI Ústimizdegi jyldyń 25 aqpanynda Reseı jaraty­lystaný ǵylymdary akademııa­synda ótken halyqaralyq konferensııa sheńberinde “Halyq qaharmany”, ushqysh-kosmonavt, avıasııa general-leıtenanty, Qazaqstan Respýb­lı­kasy Ulttyq ǵarysh agentti­giniń tóraǵasy Talǵat Musa­baevqa Reseı jaratylystaný ǵylymdary akademııasynyń akademıgi kýáligi men Reseıdiń uly ǵalymy V.I.Vernadskıı beınelengen altyn belgi saltanatty jaǵdaıda tabys etildi. Sonymen birge, “Kosmonav­tıkaǵa qoldaý jasaý halyq­aralyq qoǵamdyq qaıyrym­dylyq qory” ortalyq keńesiniń sheshimine sáıkes ǵaryshtyq ushýlardaǵy erligi men qajyr­lylyǵy jáne kosmonavtıkaǵa berilgendigi úshin Talǵat Aman­geldiuly “Za zaslýgı pered kosmonavtıkoı” medalimen nagradtaldy. “Egemen-aqparat”.