Bul – úlken qoldaý ári aýqymdy meje. Osy oraıda elimizde ǵylym salasynyń qarjylandyrylýy kóńil kónshite me degen saýal týady. Eger, resmı statıstıkaǵa nazar aýdarsaq, 2017 jyly ǵylymı-zertteý jáne tájirıbelik-konstrýktorlyq jumystarǵa jumsalǵan qarajattyń mólsheri ishki jalpy ónimniń 0,13 paıyzyn quraǵan eken. Bul – árıne, Elbasy aıtqan mejemen salystyrǵanda teńizge tamǵan tamshydaı. Al órkenıetti elderde ǵylymnyń qarjylandyrylýy áldeqaıda joǵary. Máselen, Izraıl – 4,3, Ońtústik Koreıa – 4,2, Shveısarııa – 3,23, Japonııa – 3,21, Shvesııa – 3,2, AQSh – 2,79, Qytaı – 2,07, Reseı – 1,1 paıyz kóleminde ishki jalpy ónimnen ǵylymǵa qarajat bóledi. Sáıkesinshe, atalǵan elderde ǵylym salasy, sonyń ishinde nanotehnologııalar, aqparattyq tehnologııalar men bıohımııa jáne taǵy basqa salalardyń damýy kósh boıy uzap ketti. Tutas óndiris salalary robottandyrylyp, ónerkásiptik revolıýsııanyń kelesi kezeńine erkin ótip otyr. Munyń basty sebepteriniń biri, bul elderde bıznes qurylymdarynyń ǵylymı jobalardy kommersııalandyrýda yqpaly aıtarlyqtaı joǵary.
Máselen, áıgili óndiris tóńkerisshileri sanatyndaǵy Ilon Mask ǵaryshty ıgerý, kún energııasyn paıdalaný, elektrli kólikter shyǵarý salasyn memlekettik emes sektorda da damytýǵa bolatyndyǵyn dáleldedi.
Bul bul ma, adamnyń oıyna kelmeıtin maqsat-murattarymen baıyz tappaıtyn mıllıarder qalalar men qurlyqtardyń arasyn jaqyndatý úshin túrli ǵylymı jobalardy qarjylandyrýǵa bel sheshe kiriskeni belgili. Al Dúnıejúzilik ekonomıkalyq forýmnyń negizin salýshy hám prezıdenti Klaýs Shvab óziniń «Tórtinshi ónerkásiptik revolıýsııa» atty eńbeginde 2025 jylǵa deıingi jıyrmadan asa betburysty mezetke bastaıtyn ózgerister týraly boljamynda adamdardyń 10 paıyzy ınternet jelisine qosylǵan kıim kıetinin, 90 paıyzy málimetterdi tegin jáne shekteýsiz saqtaý múmkindigine ıe bolatynyn, ınternet jelisine qosylǵan 1 trıllıon datchık bolatynyn, AQSh-ta alǵashqy robot-farmasevt jumys isteı bastaıtynyn, oqýǵa arnalǵan kózildirikterdiń 10 paıyzy ınternetke qosylatynyn, 3D basyp shyǵarý arqyly alǵashqy avtokólik óndirisi paıda bolatynyn, halyq sanaǵy sııaqty úlken málimet kózderin aýystyratyn úkimet qurylatynyn, tutyný taýarlarynyń 5 paıyzy 3D basyp shyǵarý tehnologııasymen shyǵarylatynyn jáne basqa da kóptegen jańashyldyqtar kútiletinin aıtady. Árıne, munyń bári sheteldik ǵylymnyń kommersııalandyrylýy jolǵa qoıylǵanyn meńzeıtin mańyzdy boljamdar.
Qazaqstan da ǵylymı baǵyttardy kommersııalandyrýǵa qadam basqany belgili. Iаǵnı, uzaq jyl boıy naryqtyq qatynastardyń enýimen birge toqyrap qalǵan ǵylymdy óndirispen, ınnovasııalyq áleýetpen ushtastyrýda birqatar sharýa qolǵa alyndy. Máselen, on jylǵa jýyq ýaqyt buryn, naqty aıtqanda 2009 jyly 4 qyrkúıekte otandyq ǵalymdardyń basyn qosqan alqaly jıynda Elbasy Nursultan Nazarbaev ǵylym men ǵylymı-tehnıkalyq áriptestikti damytýdyń jańa modelin qurýdy usynǵan bolatyn. Osydan eki jyldan keıin birshama ýaqyt ortalyq jáne zań shyǵarýshy bıliktiń nazarynan tys qalǵan «Ǵylym týraly» zań qabyldandy. Sondaı-aq «Ǵylym qory» AQ-tyń derbes qyzmetin jetildirý maqsatynda ony «Parasat» holdınginen shyǵarý úderisi júrgizildi. Atalǵan qor ǵalymdardyń ǵylymı-zertteý jumystaryndaǵy jobalaryn bıznespen birge júzege asyrýda ulttyq operator róline bekidi. Bul úderister árıne, ǵylymı jobalardy kommersııalandyrýda otandyq ǵylymdaǵy qasań qaǵıdanyń qabyrǵasyn sógip, seńdi jibitkendeı bolǵanymen, ulttyq ǵylymdy qarjylandyrý tóńireginde alyp-qashty áńgimelerdiń tyıylýyna, ǵylymı áleýettiń teńdeı rızashylyǵyna áli kúnge deıin ıe bola almaı kele jatqany baıqalady.
О́ıtkeni elimizde áli de bolsa ınnovasııa kórsetkishi tómen, jalǵan ǵylymı basylymdarǵa maqala shyǵarýdan bas tarta qoıǵan joqpyz. Aıtalyq, 2016 jyly halyqaralyq qaýymdastyqta 1797 ǵylymı patent satylsa, Qazaqstannyń úlesi bar bolǵany 1 mln dollardy quraǵan eken. Ǵylymy alǵa ozǵan elder bul salada orasan tabys tabady. Ǵylymdy qarjylandyrý – ǵylym arqyly tabys tabý degen uǵym. Sondyqtan Elbasy Joldaýynda áleýmettik salaǵa bólinetin shyǵystardy 10 paıyzǵa arttyrý aıasynda ǵylymnyń da bıýdjet qazanynyń bir qulaǵyna ıe bolýyna múmkindik beriledi. Bul eń aldymen qazaqstandyq ǵylymı áleýetti elimizde saqtap qalady, osy arqyly otandyq ǵylym salasyn damytýǵa memlekettik deńgeıde kórsetiletin qýatty qoldaý bolady degen úmitti oıatyp otyr.
Bul rette ǵalymdar ne deıdi? Tehnıka ǵylymdarynyń doktory, professor Seıitqasym Baıbekovtiń aıtýynsha, ǵylymdy qarjylandyrýda sheshýshi rólge ıe Ulttyq ǵylymı keńestiń (UǴK) fýnksııasyn jetildirý qajet. «Ǵylym komıteti memlekettik tapsyrysqa birneshe baǵyt boıynsha baıqaý ótkizedi. Ǵalymdar óz jobasyn qarjylandyrýǵa ótinish beredi. Ulttyq memlekettik ǵylymı-tehnıkalyq saraptama ortalyǵy (UMǴTSO) bir jobany úsh sarapshyǵa jiberedi. Onyń ekeýi – sheteldik sarapshy. Olarǵa eńbekaqy tóleıdi. Al sheteldikterdiń eńbekaqysy otandyq sarapshylardan áldeqaıda kóp. Osy boıynsha jobaǵa qoıylatyn maksımaldy ball – 36. Budan keıin joba Ulttyq ǵylymı keńeske keledi. Onyń 30 shaqty múshesi bar. UMǴTSO-nyń jobaǵa bergen balyn UǴK otyrysynda eskermeýi, ótkizbeı tastaýy yqtımal. Nemese tómen ball jınaǵan jobany UǴK ótkizip jiberedi. Osydan kelip ǵylymnyń tóńireginde daý-damaı, jemqorlyq týraly kúmán týady. Mine, negizgi másele osyda», deıdi ol.
Al Ulttyq ǵylymı keńes músheleriniń ýáji – sheteldik sarapshylar jobanyń mán-mańyzyn túsinbeıdi degenge saıady. UǴK-da UMǴTSO balyn joıý ókilettigi bolsa, onda saraptamanyń qajeti qansha? Bul rette UMǴTSO ókilderi jobanyń álemdik turǵydan ózektiligin baǵalaý úshin saraptama qajet degendi alǵa tartady. Osy oraıda ǵalymnyń usynysy mynadaı. Birinshiden, UMǴTSO tómen ball qoıatyn bolsa, ony UǴK múlde qaramaýy kerek. Qazaqstanda bilimdi baǵalaýdyń biryńǵaı júıesi bekitilgen. Osy boıynsha shekti baldy belgilegen abzal. Ekinshiden, UǴK músheleri qupııa daýys berip, ony balǵa aınaldyrýy tıis. Sondaı-aq keı gýmanıtarlyq ǵylymı jobalardy baǵalaýda sheteldik sarapshylar qajet emes. Sondyqtan oǵan artyq qarajat shyǵarýdyń qajeti joq. Úshinshiden, kompıýterlik baǵdarlama arqyly sheshim qabyldanýy tıis. Oǵan suralǵan qarajat pen UMǴTSO jáne UǴK balyn engizse, kompıýterlik baǵdarlama bas tartý nemese qabyldaý týraly sheshim shyǵarady. Esep boıynsha suralǵan qarajatty beredi nemese kemitedi. Iаǵnı ǵalymdar arasyndaǵy ǵylymı eńbekterdi baǵalaý jáne qarjyny bólýdiń biryńǵaı júıesi retinde daý-damaıdy tyıatyn ashyq ári ádiletti júıe bolar edi, deıdi S.Baıbekov.
Buǵan ortalyq vedomstvo ókilderi ne deıdi? Sońǵy jyldary el Úkimetiniń ǵylymı-tehnıkalyq saıasatyna zer salsaq, ulttyq ekonomıkada shıkizat resýrstaryna táýeldilikti azaıtyp, ǵylymdy qajet etetin óndiris salasyn qurýǵa baǵyttala bastaǵanyn baıqaımyz. Bul tarapta túrli baǵdarlamalar qabyldanyp, birqatar is-sharalardyń júzege asyryla bastaǵanyna qaramastan, ózekti másele jeterlik. Osy oraıda Bilim jáne ǵylym mınıstrligi Ǵylym komıteti tóraǵasynyń mindetin atqarýshy Erkin Sadyqovpen áńgimeleskenimizde, ol atalǵan vedomstvoda salalyq memlekettik organdarmen jáne ǵylymı qoǵamdastyqpen birge ǵylym salasyn jetildirý tujyrymdamasynyń jobasy jasalǵanyn jetkizdi. E.Sadyqovtyń aıtýynsha, ǵylymı granttar baıqaýynyń qujattaryna qoıylar talapty jetildirý kózdelip otyr. Máselen, ótinim formasyna halyqaralyq talapqa saı, ǵylymı-tehnıkalyq tapsyrmany júrgizýge qajetti shyǵyndardyń negizdemesin baptar boıynsha kórsetetin qosymsha ótinim formasy kerek. Bul memlekettik baǵdarlamamen qosa alǵandaǵy baǵdarlamanyń maqsatyn, mindetin, tikeleı jáne sońǵy nátıjelerin, sondaı-aq sala damýynyń strategııasyn aıqyndaıdy. Sonymen birge baıqaý ótinimderin qaraý úderisin jetildirý qarastyrylyp, halyqaralyq standartqa saı sóz sany, zertteý tobyna talaptar, Turnitin, iThenticate júıeleri arqyly plagıattyqqa tekserý júrgizilmek. Sondaı-aq UǴK qyzmetin jetildirý qarastyrylýda. Iаǵnı, ǵylymı-zertteý ınstıtýttary men JOO, ǵylymı qoǵamdastyq birlestikteriniń usynýymen keńes quramyna enetin ǵalymdarda 3 Hırsha ındeksi bolýy tıis. Jáne basym baǵyttar boıynsha ǵalymdardyń paıdasyna bıznes qurylymdary ókilderine qatysty paıyzdyq ózgerister, Etıkalyq kodeksti engizý, qupııa daýys berýdi ashyq daýys berýge aýystyrý, UǴK otyrystaryn UMǴTSO ınternet-resýrsynda tikeleı translııasııalaý jáne ári qaraı otyrys jazbasyn saqtaý sııaqty ózgerister qarastyrylǵan. Taǵy bir aıta keterligi, memlekettik ǵylymı-tehnıkalyq saraptama ótkizýdi uıymdastyrýdy jetildirý de qaralmaq. Bir ýaqytta 1 sheteldik, 1 qazaqstandyq saraptama, ekonomıkalyq sarap jáne UǴK qaraýy, sarapshyny avtomatty túrde tańdaý kózdelip otyr. Ǵylym komıteti sonymen birge joǵary oqý orny ǵylymyn damytýdy, ǵylym salasyndaǵy salyq salýdy da jetildirýdi maqsat tutyp otyr.
Jalpy «Ǵylym men ǵylymı-tehnıkalyq qyzmet nátıjelerin kommersııalandyrý týraly» Zańdy júzege asyrý aıasynda birinshi baǵytta birqatar quqyqtyq-normatıvtik aktiler qabyldanyp, ǵylymı jumystardy kommersııalandyrý jobasyn qarjylandyrý men saraptamadan ótkizý erejesi bekitildi. Al ekinshi baǵytta 2016-2017 jyldary granttyq baǵdarlamalar boıynsha 4 baıqaý ótkizildi. Qor jelisi boıynsha – 2 baıqaý, Dúnıejúzilik bank jobasy aıasynda 2 baıqaý ótip, jalpy somasy 28 mlrd teńgeni quraıtyn 138 joba qarjylandyryldy. 2017-2018 jyldary Dúnıejúzilik banktiń jobasy aıasynda «О́ndiristik sektor konsorsıýmy» granttyq baǵdarlarmasy boıynsha 2 baıqaý ótti. Halyqaralyq ǵylym men kommersııalandyrý keńesiniń usynysyna sáıkes, 6 joba tańdap alyndy. Qazirgi ýaqytta Elbasy Joldaýyndaǵy mindetterdi júzege asyrý maqsatynda JOO janynda ǵalymdardy básekege qabiletti, halyqaralyq zertteýlerge aralasý jáne jeke ıntellektýaldyq menshigin qorǵaý men kommersııalandyrýy úshin aǵylshyn tiline oqytý josparlanyp otyr.
«Ǵalymmen jaqyn bolsań, qolyń jeter» degendeı, ǵylymǵa jaqyndaý jer-jahandaǵy jaqsylyqqa jaqyndaý ǵoı. Sondyqtan ǵylym salasynda oq boıy ozyq bolýǵa múddeli álemdik qaýymdastyqta elimizdiń de úlesi bolýy tıis.
Dýman ANASh,
«Egemen Qazaqstan»
