Qaı zamanda, qaı dáýirde de, memlekettiń irgetasy jer, halyq jáne sol halyqtyń materıaldyq, rýhanı baılyǵy. Bul úsh uǵym ulttyń ultany, ulystyń ustyny. Sondyqtan bolar osydan 1300 jyl buryn kók túriktiń Bilge qaǵany «Er teńi – uly bılik» dep tasqa tańbalap, ósıet etip qaldyryp ketken. Osy máseleni erte túsingen ejelgi kóshpendiler memlekettiń bılik júıesin jasaǵan alǵashqy kezeńnen bastap, otyryqshy elderden múldem basqasha joldy tańdaǵan. Azııalyq jartylaı otyryqshy, kóshpendiligi basym túrik etnosy el basqarý isin áskerı-ákimshilik qurylym jasaqtaǵan.
Osylaı Uly dalada ortalyqtanǵan basqarý nátıjesinde ekonomıkalyq qýatty kúshterdiń qolyna bılik shoǵyrlandy. Bılikti saqtaý úshin qarý-jaraqty qosyn-armııa qajet boldy. Ol úshin qarýly kúshterdi bir ortalyqtan basqaratyn júıe qurdy. Ol «ondyq júıe» dep ataldy. Bul dalalyq qoǵamnyń tabıǵı zańdylyǵynan týyndaǵan qurylym. Osylaısha ondyq, júzdik, bes júzdik, myńdyq, túmendik (on myńdyq), býmyndyq (júz myńdyq) dalalyq qosyn-armııa qurylymy paıda boldy.
Qoldyń eń tómengi birligi «ondyq» bir aýyldan nemese bir atadan jasaqtalady. Ondyqtyń basshysyn ózderi saılap alady. Bir ata, bir aýyldyń azamattary bir ondyqta bolǵandyqtan bir-birine jaǵdaı jasaý, sol áýlettiń, rýdyń ar-namysyn qorǵaý, basqanyń aldynda uıatty bolmaý sııaqty azamattyq jaýapkershilik, saıası-moraldyq deńgeıge kóteriledi. Osyndaı psıhologııalyq daıyndyq jeńimpaz armııany paıda boldyrdy.
Áskerı birliktiń basshylary áskerlerdiń soǵys sheberligin jetildirý, qarý-jaraǵyn daıyndap, psıhologııalyq daıyndyqtan ótkizip, ózinen joǵary basshylardyń tapsyrmasyn oryndaýǵa daıyn turady. Júzdik on ondyqtan, bes júzdik elý ondyqtan, myńdyq júz ondyqtan, túmen on myńdyqtaı quraldy.
Armııanyń temirdeı tártibi tómengi ondyqtan bastalyp, joǵary bas qolbasshy – basbuıryqqa deıin saqtalǵan. Bul degenińiz kóshpendiler armııasynyń irgetasyn qarapaıym halyq ózi qalap, syrttan qandaı jaý kelse de sońyna deıin qarsylasyp, aıýdaı alysyp, ómir men ólimniń birin tańdaýdy qalyptastyrǵan sanaly júıe.
Beıbit zamanda ondyq júıeniń músheleri malyn baǵyp, otyn jaǵyp, kóship-qonyp, aǵash, temir, júnnen taýaryn óndirip, júre beretin bolǵan. Sondyqtan bul júıeni «áskerı-ákimshilik qurylym» dep ataǵan. Syma Sııannyń «Tarıhı jazbalar» «sıýnný baıanynda»: «...jigit-jeleńi shetinen sadaq asynyp, saılaýyt sarbaz bolady. Salt boıynsha olar jaıshylyqta mal baǵyp, ań aýlap, kúneltedi. Jaýgershilik kún týsa barlyq adam soǵysqa attanyp, shabýylǵa shyǵady. Bul olardyń súıegine sińgen dástúri» degen tarıhı derek dalalyq kóshpendilerdiń áskerı-ákimshilik júıesiniń naqty sıpattamasy.
Dalalyqtardyń soǵys ónerin at-kóliksiz elestetý múmkin emes. Uly dalada atsyz azamat − músápir. Soǵys aty degenimiz – kókparǵa úıretilgen at sııaqty bolǵan. Mysaly, soǵys kezinde shabýylǵa minetin attar tizginmen burylmaıtyn etip úıretiletin-di. Shabýyl kezinde at ıesi júgenniń tizginin erdiń qasyna ile salyp, ońǵa, solǵa, artqa, alǵa manevr jasap buryp beretin bolǵan. Astyndaǵy atyn osylaısha úıretýdiń nátıjesinde atty sarbaz alǵa, artqa erkin burylyp sadaqpen atýǵa, qylyshpen shabýǵa, naızamen túıreýge, at ústinen jaýyn julyp alýǵa tolyq múmkindik týady.
Ǵun dáýirinen bastap joryqqa attanǵanda árbir sarbaz úsh-úshten sáıgúlik atpen júretin bolǵan. Mysaly, bir Kúlteginniń ózi toǵyz-oǵyzdarmen shaıqasta shabýylǵa úıretken «alyp shabysty aq at», «aq azban», «azdyq (az taıpasynan alǵan) qaraker», birinen keıin birin almastyryp minip soǵysqany týraly tas ustynǵa qashap jazyp qaldyrýynyń ózi kóp aqparat berip otyr.
Búgingi qazaq dalasy men baıyrǵy kók túriktiń О́túken men Keıre (Kentaı) jotalarynyń aralyǵynda mekendegen halyqtarda jylqy tym kóp bolǵan sııaqty. Sonyń ishinde Ǵoby dalasy men Keıre jotasyn mekendegen toǵyz-oǵyz taıpasynyń odaǵy jylqyly bolǵan. Toǵyz-oǵyzdardy qol astyna alǵan soń Býmyn qaǵan jýjandarǵa, Qutluǵ Elteris qaǵan Tań patshalyǵynyń qaharly shabýyldaryna toıtarys berip I, II Túrik qaǵanatyn ornatty. Uly dalanyń atty sarbazdary toqtamastan 6-7 táýlik boıy alys joldy attyń kúshimen alyp turdy. At ústinde 6-7 táýlik boıy júrý ońaı sharýa emes. Árbir sarbaz belin jalpaq kiselermen, beldik nemese arqan, qurlarmen berik qylyp tańyp tastap 6-7 táýlikti sharshamaı artqa tastaıtyn bolǵan. Osylaı dalalyq armııa oılamaǵan jerden jaýlarynyń syrtyn orap shyǵyp, sansoqtyrý, qorshaýǵa alý, aldap soǵý, iz kesý sııaqty taktıkalarynyń barlyǵy attyń kúshimen jasap keldi.
Ár sarbaz eriniń artqy qasyna óńgere ornalastyrǵan sý ótpeıtin teri qorjyndarmen jabdyqtalǵan. Onda keptirilgen qurt, irimshik, talqan, qurǵaq sút salynǵan.
Joryq jolynda alyp darııalar men ózender tap bolǵanda qalqyma tulym qaıyq paıdalanatyn bolǵan. Taıdyń, serkeniń terisin biteý soıyp, ılep bylǵary dárejesine jetkizip ony tulymdap tigip, ishin aýamen toltyryp qalqyma tulym qaıyq jasaıtyn bolǵan. Sol tulym qaıyqqa kıim-keshegin, qorjynyn salyp, jetek attaryna bekemdep tirkep, ózderi ústine otyryp nemese attarynyń quıryǵynan ustap uly darııalardy kesip ótedi. Aıaldaıtyn bolsa, uly qoldyń qonysyn sheńber tárizdes etip ornalastyryp, sheńberdiń ortasyna armııanyń ortalyq apparatyn, qolbasshylaryn, sharýashylyq múlkin ornalastyryp, áskerlerden birneshe qabat qorshaý jasaqtap qaýipsizdigin saqtaıdy. Bul sheńber qonysty baıyrǵy túrikter «eb» dep atasa, mońǵoldar «Kýren» dep ataǵan. Ejelgi jáne erte orta ǵasyrdaǵy Uly dalalyqtardyń áskerı birneshe taktıkasyn sóz etsek:
1. Jaýyna psıhologııalyq úreı týdyrý. Ondaǵan, júzdegen dabyl, dańǵaralardy urǵylap óz armııasyn júrektendirýmen qatar jaýyn úreılendirip ses kórsetý, myńdaǵan ysqyrma oq atqylap úreı týǵyzý.
2. Qasha soǵyp qaqpanǵa túsirý.
3. Qasha soǵysyp, jaýdyń silesin qatyrý.
4. Dalalyqtar soǵys alańyn jyldam aýystyryp, yńǵaıly orynnan jańbyrsha oq jaýdyryp es-aqylyn alý.
5. Jeńilgen jaýdyń izine túsip qýalap, jaý qolyn kepildikke alý.
6. Jaý qolyna burǵylaı kirip opyra shabýyldaý.
7. Itshileý.
8. Juldyz shashý.
9. Bóri búlkek sııaqty taktıkalardy qoldanǵan.
Solardyń birli-jarymyna túsinik bersek: juldyz shashý taktıkasyn qoldanǵanda qoıan-qoltyq shabýyl jasap, jan alysyp, jan berisip jatqan kezde, dalalyqtardyń álsireýi baıqalsa dabyldyń úni, týdyń qozǵalysymen ortalyq komandadan belgi beriledi. Sol kezde silkilesip jatqan qol aspandaǵy juldyzdaı jan-jaqqa shashylyp sytylyp qashady. Jaý jaǵynyń birazy artynan qaısysyn qýaryn bilmeı máńgirip qalsa, birazy bytyraı qashqandardyń artynan bytyraı qýady. Osy kezde dabyldyń úni, týdyń qozǵalysymen áskerlerin dalalyqtar bir jerge toptastyryp úlgeredi de, artynan bytyraı qýyp kele jatqan jaý qolyna birikken túrde aýyr soqqy berip, talqandaıdy.
Bóri búlkek taktıkasy boıynsha artynan qýyp kele jatqan jaýlarynan tym alystap ketpeı, qarasyn kórsete qashyp otyryp, olardyń dymyn qurtyp shashyratyp baryp qaıtarma shabýyldap soqqy beredi.
Azııalyq kóshpendiler soǵys taktıkasyn joqtan bar qylyp oıdan jasap shyqpaǵan. Dalanyń eń aqyldy jyrtqyshy, eń batyl aılaker ańy qasqyrdan alǵan. Naqtylap aıtsaq, bórilerdiń shabýylyn, adammen qatynasyn, psıhologııasyn ondaǵan myń jyldar boıy zerttep, tanyp bilip meńgergen. Nátıjesinde, qasqyrlardyń adam atty pendeden qorǵana, kóshpelilerdiń tán azyǵyn qandaı jolmen, qandaı taktıka qoldana otyryp, tartyp alý ádis-aılasyn dalalyqtar ózderiniń soǵys taktıkasyna sheber qoldana bilgen.
Qarjaýbaı SARTQOJAULY,
fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor, túrkolog
