Qazyna jınaǵan qalamger - Muzafar Álimbaev

Jıǵan-tergenin oqyrmanǵa da úıretip, ózi de sol halyq­tan úırendi. M.Álim­baev halyq mura­syn erinbeı jınaý­shy jáne oǵan óz janynan úles qosý­­shy ǵana emes, folklorlyq shy­ǵar­­malardy jan-jaqty tereń zerttep, pikir aıtýshy ǵalym da. Oǵan jazý­shy­nyń «Kóńil kúndeligi», «Abaıdy qaı­ta­lap oqyǵanda» degen esseleri men til taza­lyǵy, ult mádenıetiniń problemala­ry tóńireginde jazǵan maqalalary, 1994 jyly «Raýan» bas­pasynan shyqqan «Halyq – ǵajap tálimger» atty pedagogıkalyq oı-túıini, halyq pedagogıkasynyń qyry men syry týraly tebirene jazǵan ǵylymı eńbekteri kýá.

M.Álimbaev folklorlyq shyǵar­ma­lardy shyǵarýshylar men ony bizdiń dá­ýi­rimizge jetkizýshiler týraly da ózindik oı-pikirler bildirgen. Mysaly, ol terme­shiler men jyrshylarǵa halyqtyq qazy­na­ny nasıhattaýshylar, jyrshylar dep qarasa, quıma qulaq qarııalardy maqal-mátel, ańyz-áńgimelerdi kóp biletin halyq­tyq qazynany saqtaýshylar dep sa­naıdy. «Osyndaı aıtqyshtar aza­­ıyp barady», «Aǵa býyn ókilderi kári adamnyń tisindeı sırep barady, qara jerge qaıtpas sapar shekken qarııa­lar­dyń ishinde qansha qazyna birge kó­sh­ip, birge óship jatyr» dep ókinish bildiredi. «Nadandyqtan qashan arylamyz? Halyqta bardy, burynǵylardyń asyl­daryn jınap, tabýdy, baǵalaýdy qa­shan úırenemiz» dep qynjyldy.

M.Álimbaevtyń folklordy zert­teý­degi taǵy bir ereksheligi – qazaqtyń maqal-mátel, qara óleńderindegi aforızm sóz tirkesterin kórshi orys, ózbek, tatar, qyrǵyz, mońǵol tilderindeı uqsas sóz tirkesterimen salystyra zerttep qarastyrýynda. Mysaly, «Bilimdiden shyqqan sóz, talaptyǵa bolsyn kez» degen Abaıdyń aforızm sóziniń mońǵol tilinde de bar ekenin, olardyń «talant», «daryn» degendi «bılıg» deıtinin dáleldeıdi. Nemese Sokrattyń «Kogo ne bet slovo, togo ne býdet bıt ı palka» degen sóziniń qazaqtyń «Taıaq etten óter, sóz súıekten óter» degen maqalyna maǵynasy jaqyn ekenin aıtady. Sondaı-aq orystyń «S kem venchatsıa, s tem ı konchatsıa» deıtin maqalyna qazaqtyń «Kimmen qaraısań, sonymen aǵarasyń» degen maqalymen mazmun jaǵynan óte jaqyn ekenin sóz etedi.

Muzafar qazaqtyń bata-tilek óleń­de­rine taldaý jasaı kele, «Qarashaı hal­qynyń folklorynda bata-óleń poe­zııa janrynyń bir túri bolyp sanalady» deıdi. Mine, bular ár halyqtyń fol­klorlyq shyǵarmalaryn salys­ty­ra zertteý ulttyq mádenıettiń sabaq­tas­tyǵyn, onyń ekonomıkalyq jáne má­denı-áleýmettik jaǵdaılarymen baı­lanysty kórshi elderdiń bir-birine áser etýinen bolatynyn asha túsetin fak­ti­ler. M.Álimbaevtyń «Halyq – ǵajap tálim­ger» degen osy kópjyldyq ǵylymı-zertteý eńbegine súıene otyryp, qazaq halqy­nyń maqal-mátelderi men qara óleń­derindegi halyqtyq qaǵıdalarmen uly aqyn Abaı poezııasyndaǵy aza­mat­tyq, aǵartýshylyq taǵylymdar haqynda arnaıy sóz qozǵap, sol eńbekke jeke toqta­­lyp taldaý jasaýdy qajet dep taptyq. 

 Kitap bes taraýdan turady. I taraý «Uly sózden ulaǵat» dep atalady. Avtor ha­lyq taǵylymdarynyń folklorlyq shyǵarmalardan, etnografııalyq materıaldardan, ulttyq salt-dástúr men oıyn túrlerinen ózekti oryn alý sebebin asha kelip, onyń halyqtyń kúndelikti turmys-tirshiligine baılanysty órbip, bala tárbıeleýdegi pedagogıkalyq maq­sat-múddeden týyndaıtynyn jaqsy ashyp kórsetken. «Ul on beske kelgende, qolǵa ustaǵan qobyzyń, Ul on besten asqan soń, til almasa, dońyzyń», − degen maqal-mátelderdi tal­daı otyryp, bala tárbıesi ata-ana­nyń ózine baılanysty ekenin, durys tálim-tárbıe bere bilgen ata-ana ony babyna keltirip, qolǵa ustaǵan mýzykalyq aspaptaı saırata biletinin, al durys tárbıe bermese, balany buzyp alyp, keıin opyq jeıtinin eskertedi. Bul pikir oıshyl uly pedagogtardyń «tárbıede úlken mán-maǵyna jatyr. Ony elin súıer naǵyz er etý de, qolynan eshteńe kelmes ez etý de tárbıege baılanys­ty» degen ulaǵatty ósıetterimen ushtastyrady.

Qazaq halqynyń ejelden ul tárbıesi men qyz tárbıesin bólip qaraýy, bala tár­bıesindegi otbasynyń, joldas-jora­nyń róli de avtordyń nazarynan tys qalmaǵan. Muzaǵań kóp bala tárbıe­lep, shynaıy ustaz bola bilgen ata-analardyń ómir tájirıbesinen oryndy mysaldar keltire otyryp, oıyn tııanaqtap túıe bilgen.

Bir ókinishtisi, búgingi kúnge deıin otbasy úlkenderiniń balany 40-qa kelgenshe bala dep óbektep qarap, shyryldap báıek bolatyny nemese «Aıttym – bitti, kestim – úzildi» dep óktem sóılep, óz sózin úkim retinde qoldanatyn ata-analardyń da bar ekeni belgili.

Avtor bul jerde bala tárbıesi baq aǵashyn kútýshi baǵban isimen para-par ekenin aıta kele, halqymyzdyń «balany beske deıin patshańdaı qara, on beske deıin kómekshińdeı sana, on besten asqan soń aqylshy, dosym dep qara» degen ulaǵatty ósıetin esten shyǵarmaý kerektigin oryndy eske salady.

Kitaptyń II taraýy «Er esimi el esinde nemen saqtalady» degen pikirdi paıym­daý­ǵa arnalǵan. «Tárbıeniń tilden basta­la­tyny», «Maqal – sózdiń munarasy» ekeni, kósem sózdi kópshiliktiń sary altyndaı saqtaýy, sóz bastaǵan sheshendi qol bastaǵan kósemnen kem baǵalamaýy, bilim men ónerdiń oqý, toqý, talpyný arqyly keletini, «Bilimsiz búldiredi, ata-anasyn kúıdiredi», «Oqýsyz bilim joq, bilimsiz kúniń joq», «Oqý shala estini bútin etedi, al bútin estini dana etedi», «Jastyqta alǵan bilimiń – qart­tyq­taǵy múligiń», «Bilim almaı, boldym deme, eńbek etpeı, toldym deme», «Bilimge ómirińdi baıla» degen halyq qaǵıdalaryn usyna otyryp, bilim men tárbıeniń ordasy mektep, al bilimger uly tulǵa – ustaz ekeni, halyqtyń osy oıdy «Ustazy talantty bolsa, shákirti talapty bolady», «О́negesiz ósý joq, ustazǵa qoıar talap kóp» deı kele, halyq­tyń ustaz boıynan bilimdilik, ádildik, talap qoıǵyshtyq, ustamdylyq sııaqty qasıet­terdiń únemi kórinýin qalaıtynyn jazady.

III taraý «Otan úshin kúres – elge tıgen úles» – dep atalady. Avtor bul taraý­da «Elim dep eńiregen uldyń» aldyna halyqtyń qoıar talabyn taldap bere bilgen.

 Er eldiń yq jaǵynyń qalasy,

 Jel jaǵynyń panasy.

* * *

 Batyrdyń atyn jaý shyǵarady, 

 Bıdiń atyn daý shyǵarady.

* * *

 Batyrdy «batyr» deıdi kúshin kórgen,

 Ustany «usta» deıdi isin kórgen –

degen maqal-mátelderdi dálel ete kelip, erliktiń tárbıeden týyndaıtyny, «erliktiń bilekte emes, júrekte» ekeni, ar-namys erliktiń júrektegi otyn tutatar ottyǵy ekeni, elin súıgen aza­mat­tyń er bolatyny, el tanymas es­ker­ýsiz qalǵan erliktiń joq ekeni naqty my­saldarmen jaqsy taldanǵan.

Avtor sóz etken máseleniń biri − tek­tilik (gen). Al halyqtyq maqal-má­tel­derge júginsek, «Tegin bilmegen − teksizdik», «Tegin bilgen − elin de bile­di» dep, tektilikke erekshe mán bere­di. Shoqan, Ybyraı, Abaı, Muhtar sııaq­ty uly kemeńgerlerdiń de tekti jerden shyǵýy, ósken orta, ata-babadan, áke-shesheden alǵan tálim-tárbıesiniń nátıjesinde, olardyń álemge aty áıgili uly tulǵa bolýynyń ózi – bir jaǵynan shyqqan teginde jatqanyn buryn jasqanyp aıta almasaq, búginde maqtanyshpen aıtatyn boldyq. Ata-babamyzdyń tekti jermen quda bolýy, «Anasyn kórip qyzyn al» deýi, ez, ynjyq uldy «tegine tartpaǵan jetesiz» dep jekirip, sógýi beker emes. Búginde ata-anasyn, shyqqan ultynyń tegin bil­meıtin, tipti ana tilin mensinbeıtin jete­sizdikti osy teksizdikten dep qaraǵan jón deıdi.

Týǵan halqynyń til qudiretin baǵalaı bilý­ge, «Qara óleń» dep atalatyn poezııa injýlerin taldaýǵa arnalǵan IV taraýda «Qazaqtyń qara óleńi qalǵymaı, qasqaıyp tórde otyrǵan tóbe bıdeı elesteıdi» dep, Muzaǵań óte oryndy aıtqan.

Qara óleńderde kezdesetin tálim­ger­lik aforızm sózderdiń kóptigin jáne onyń nárliligin avtor dóp taýyp, tereń taldaı bilgen.

 Mysaly:

 Oryndy, óner, bilim dámin tatý,

 Jigitke jaraspaıdy qarap jatý.

 Búgingi kún eńbekpen ótkizbeseń,

 Erteńgi kúnge qıyndaý jaýap qatý.

 Aqylsyzdyń esh sózi maqul bolmas,

 Eki týyp bolsań da bir qalǵanyń 

 Eńbegindeı ózińniń jaqyn bolmas –degen óleń joldary tunyp turǵan aqyl, taptyrmas naqyl ekenin dálel­deı­di.

 «Abaıdyń ańsaǵany qandaı azamat?» – V taraýdyń taqyryby. Avtor halyqtyq baı qazyna aýyz ádebıetinen, onyń asyl órnekti sóz ónerinen nár alyp, sýsyndaǵan oıshyl-ǵalym, uly aqyn Abaıdyń «segiz qyrly, bir syrly», «tolyq adam» tárbıeleýdegi aldyna qoıǵan kredosyna onyń óziniń óleń joldarynan mysaldar keltire otyryp jaýap bergen. Abaı poezııasynyń halyqtyq qazyna – aýyz ádebıeti asyldarymen shyǵarmashylyq ózektestigi, pedagogıkalyq kózqarasynyń halyqtyq pedagogıka qaǵıdalarymen úndestigi óte jaqsy paıymdalǵan.

VI taraýda ár jyldardaǵy poezııalyq óleń joldarynda oı túıindegen maqal-mátel bolarlyq aforızm sózderiniń tórt júzge tarta shýmaǵyn toptap berip, avtor óziniń tálimgerligin tanytqan.

Artyna ólsheýsiz mol mura qal­dyr­ǵan Memlekettik syılyqtyń ıe­ge­­ri, Qazaqstannyń halyq jazý­shy­sy M.Álimbaevty máńgi este qaldyrý maqsatynda aıtar tilekterimiz tómen­degi­deı: birinshiden, balalar ádebıetiniń kórnekti klassıgi M.Álimbaevtyń týǵan jeri Pavlodar oblysy, Kachır aýdanynda bir orta mekteptiń atyn berse, sondaı-aq ózi oqyp bitirgen Pavlodar pedýchılıshesin M.Álimbaev atymen atasa, onyń atyna Pavlodar, Astana, Almaty qalalarynyń bir kósheleriniń attaryn berý eskerilse demekpiz. Balalar ádebıetiniń kórnekti shyǵarmalaryna M.Álimbaev atynda báıge jarııalap otyrý isi de qajet sııaqty. Aldaǵy jyldary M.Álimbaevtyń 1994 jyly baspadan shyqqan «666 maqal-mátelder» atty jınaqqa, «Almaty aqshamy» gazetinde jarııalanǵan 1996-2015 jyldardaǵy maqal-mátelderdi qosyp, «M.Álimbaevtyń 990 maqal-mátelderi» atty jınaq shyǵarsa oryndy bolar edi.

Serǵazy QALIULY,

Qazaq qyzdar pedagogıkalyq ýnıversıtetiniń professory,

pedagogıka ǵylymdarynyń doktory