Jalpy qazaqstandyqtarǵa erekshe oı tastaǵan maqalada keńistik – barlyq nárseniń, al ýaqyt – búkil oqıǵanyń ólshemi ekeni, al tarıh ýaqyt pen keńistiktiń toǵysqan kezinen bastalatyny, kez kelgen eldiń ata tarıhyndaǵy uly jetistikterimen maqtanýynyń zańdylyq ekendigi, onymen tek maqtanyp qana qoımaı, ony tereń zerttep, ózderiniń túp-tamyrlaryn bilýge umtylýy óte oryndy ekendigi aıtylady.
Maqalada Elbasy atqa miný mádenıeti bizden bastalǵanyn erekshe atap ótken. Atqa mingende qolaıly bolý úshin shalbardy da babalarymyz oılap tapqan. Er-turman men úzeńgini paıdalaný sol kezdegi órkenıet úshin tóńkerispen birdeı baǵalanǵan. О́ıtkeni erde nyq otyryp, qos aıaqty úzeńgige tirep sadaq atqanda jebesi uzaqqa ári nysanaǵa dóp tıse, qylyshpen shapqanda ondaǵan ese qýatpen shabatyn bolǵan. Bul, árıne qarsy kelgen jaýyna úreı týǵyzǵan. Dáýirimizdiń I ǵasyryna deıingi Uly dalada bizdiń babalarymyzdyń ústemdik qurýy, osyndaı alyp terrıtorııany ıelenip qalýymyz da, atqa miný mádenıetin sheber meńgergen ata-babalarymyzdyń erligi men janqııarlyq batyrlyǵynyń arqasynda bolsa kerek. Sol dáýirden urpaqtan-urpaqqa, atadan-balaǵa jalǵasyp kele jatqan at ústindegi ulttyq oıyndarymyzdyń urpaqtarymyzdy erlikke, eptilikke, batyldyqqa, erjúrektilikke, otansúıgishtikke tárbıeleýdegi alar orny erekshe ekeni belgili. Sondyqtanda aýdanymyzda ulttyq oıyndardy damytýǵa úlken mán berilýde. Aýdanymyzda at sporty federasııasy qurylyp, nátıjeli jumys isteýde. Sońǵy jyldary kókparshylarymyz iri dodalardan júldeli oralyp júr.
Elbasynyń: «Ejelgi Otyrar qalasynyń birqatar nysandaryn – úıleri men kóshelerin, qoǵamdyq oryndaryn, sý qubyrlaryn, qala qamalynyń qabyrǵalary men taǵy da basqa jerlerin ishinara qalpyna keltiretin týrıstik joba da qyzyqty bolmaq. Osynyń negizinde bilimdi dáripteýge jáne týrızmdi damytýǵa basa mán berilýi qajet», dep ólkemizge arnaıy nazar aýdarǵany bizdi, ıaǵnı otyrarlyqtardy erekshe qýanyshqa bóledi.
Elbasy atap kórsetken osy máselelerdi tez arada sheshý úshin qarajat kerek ekeni belgili. Eger qarjy bólingen jaǵdaıda Otyrar aýdany Mádenıet jáne sport mınıstrligimen birlese otyryp jumys isteýge daıyn.
Uly dalanyń álemdik órkenıetke qosqan úlesi óte zor ekeni daýsyz. Batys pen Shyǵysty, Ońtústik pen Soltústikti jalǵaǵan Uly Jibek joly tek qana saýda-sattyqty ǵana órkendetken joq. Osy jol arqyly mádenıetter toǵysyp, ol ǵylym men bilimniń damýyna úlken úles qosty. Basqany aıtpaǵanda, orta ǵasyrlyq Otyrarda Shyǵys monshasy, eńseli de záýlim meshit-medreseler, Aleksandrııadan keıingi ekinshi kitaphana, Teńge saraıy, taǵy basqa ásem ǵımarattar boı kótergen. Talaılar káriz júıesiniń ne ekenin bilmegen sol kezeńniń ózinde Otyrar qalasynda ortalyqtanǵan káriz júıesi bolǵanyn arheologııalyq qazba jumystary dáleldep otyr. Ata-babalarymyz ejelden tabıǵı ortany qorǵaý, tazalyq, ekologııa máselelerine erekshe kóńil bólip otyrǵan. Máselen, Otyrar qalasy ákimshilik, saýda-sattyq, mádenıet pen bilim ordasy bolsa, onyń aınalasyndaǵy Altyntóbe, Pyshaqshytóbe, Quıryqtóbe, Kókmardan t.b. qalalardyń báriniń atqaratyn óz mindetteri bolǵan. Altyntóbede mys pen myrysh, qola, altyn, kúmis óńdelip, teńgeler soǵylǵan. Bul teńgeler orta ǵasyrlarda Uly Jibek joly boıyndaǵy saýda-sattyqtyń órkendeýine qyzmet etken. Sondaı-aq zergerlerimiz altyn, kúmisten soqqan saqına, bilezik, alqa, sholpy sekildi áshekeı buıymdarymyz talaı jat jerlikterdi tańǵaldyrǵan. Bul buıymdardy Otyrar memlekettik arheologııalyq qoryq mýzeıinen tamashalaýǵa bolady.
Pyshaqshytóbe qarý-jaraǵymen, onyń sapalylyǵymen shartarapqa dańqy jaıylǵan. Demek, metall óńdeýdiń shyńyna jetip, álemge áıgili qarýlarmen qosa, jer óńdeý isine paıdalanylǵan ártúrli soqa, oraq, ketpen sekildi buıymdardy da erekshe ádispen jasaǵan. Osyndaı qural-saımandardyń arqasynda Otyrar ólkesi oazıske aınalǵan. Otyrar qalasy Arys ózeniniń Syrdarııa ózenine quıylatyn saǵasynda ornalasqandyqtan, bizdiń dáýirdiń I ǵasyrynyń ózinde munda sol kezdegi teńdesi joq sýlandyrý júıesi jumys istep, júzdegen gektar júzimdikter, alýan túrli jemis aǵashtary, jaıqalǵan bıdaıy men tarysy, til úıirer qaýyny men qarbyzy Otyrardyń dańqyn onan ári asqaqtata túsken. Búgingi kúnge deıin sol kezdegi aryq-atyzdardyń izi saqtalyp, ırrıgasııalyq júıeler arada san ǵasyrlar ótse de sol kúıi jatyr. Demek bul qazaqtar tek qana kóshpeli ómir saltyn ustanǵan, Uly dalada tek kóshpendiler ómir súrdi degen uǵymdy teriske shyǵarady.
Quıryqtóbe jáne Jamantóbeler de óz mıssııalaryn minsiz atqaryp, otyrarlyqtardy et, sút, teri, júnmen qamtamasyz etken. Munda mal bordaqylanyp, sútten kóptegen ónimder óndirilip, teri-júnnen kıimder daıyndalǵan.
Búginde árbir tasy men topyraǵyn túrtseń ǵasyrlardan syr sherte jóneletin Otyrar ólkesi ishki jáne syrtqy týrızmdi damytý úshin kóptegen ıgi sharalar atqaryp jatyr. Búkil musylman qaýymy táý etip, qaster tutatyn Arystan bab kesenesiniń mańaıyn abattandyrý, ǵasyrlar syryn qoınyna jasyrǵan Otyrartóbe qalajurtyna alys-jaqyn elderden keletin týrısterge jaǵdaı jasaý úshin ınfraqurylym jumystary qyzý júrgizilýde. Munan bólek Mádenıet jáne sport mınıstrligimen birge Arystan bab pen Otyrartóbe qalajurty arasyndaǵy aýqymdy jerge «Sapar» ortalyǵyn salý qolǵa alyndy. Atalǵan úsh nysan da tıisti qarjy ýaqtyly bólinse, 2019 jyldyń tamyz aıynda qurylys jumystary tolyq aıaqtalyp, týrısterge qyzmet kórsete bastaıdy.
«Sapar» ortalyǵyn salýdaǵy maqsat – Otyrar oazısiniń mádenı murasyn elimiz ben shetelderde nasıhattaý, Otyrar qoryq-mýzeıiniń terrıtorııasynda ornalasqan tarıhı-mádenı mura nysandaryn qorǵaý men olardyń saqtalýyn qamtamasyz etý, týrızm salasynyń zamanaýı talaptaryna saı týrıstik ortalyq jasaý bolyp tabylady.
Otyrar qalajurtynyń «Sapar» ortalyǵy – bul mádenı týrızm ortalyǵyna aınalýǵa tıis biregeı nysan. Otyrar qoryq-mýzeıiniń bazasynda kommýnıkasııa, mádenı aqparat jáne shyǵarmashylyq ınnovasııalar ortalyǵyn jasaý, Qoryq-mýzeıdiń fýnksııalaryn mádenı-aǵartý men ımıdjdik ortalyq deńgeıine deıin keńeıtip, tarıh ǵylymy, arheologııa, restavrasııa, ónertaný, etnografııamen ushtastyrýǵa jaǵdaı jasaý josparlanyp otyr.
Elbasynyń Túrkistan qalasyn oblys ortalyǵy etý jónindegi Jarlyǵyn tarıhı sheshim dep qabyldaımyz. Túrki áleminiń mádenı astanasyna aınalǵan qalaǵa kelýshi týrısterdiń sany jyldan-jylǵa arta túsýde. Bul jaǵdaıdyń Otyrarǵa da oń yqpaly bar. Sebebi Túrkistanǵa kelgen týrıster Otyrarǵa soqpaı ketpeıdi.
Memleket basshysynyń maqalasynda: «Uly dala ál-Farabı men Iаsaýı, Kúltegin men Beıbarys, Áz-Táýke men Abylaı, Kenesary men Abaı jáne basqa da kóptegen uly tulǵalar shoǵyryn dúnıege ákeldi», dep atap kórsetken. Sondaı-aq maqalada: «Orasan zor keńistikti ıgere bilgen túrkiler ulan-ǵaıyr dalada kóshpeli jáne otyryqshy órkenıettiń ózindik órnegin qalyptastyryp, óner men ǵylymnyń jáne álemdik saýdanyń ortalyǵyna aınalǵan ortaǵasyrlyq qalalardyń gúldenýine jol ashty. Máselen, orta ǵasyrdaǵy Otyrar qalasy álemdik órkenıettiń uly oıshyldarynyń biri – Ábý Nasyr ál-Farabıdi dúnıege ákelse, túrki halyqtarynyń rýhanı kóshbasshylarynyń biri Qoja Ahmet Iаsaýı Túrkistan qalasynda ómir súrip, ilim taratqan», dep uly tulǵalarymyz jóninde aıqyn da anyq aıtylǵan.
Elbasymyzdyń tarıhymyzdy túgendep, ulylarymyzdy ulyqtaýǵa baǵyttalǵan oılaryn júzege asyrý úshin Otyrar aýdanynda ornalasqan álemniń ekinshi ustazy atanǵan, ensıklopedıst ǵalym Ábý Nasyr ál-Farabıdiń kindik qany tamǵan Oqsyz qalajurtynyń mańaıyn abattandyrý, týrısterge qolaıly jaǵdaı jasaý óte mańyzdy.
Sonymen qatar 2020 jyly Uly ustazdyń týǵanyna 1150 jyl tolaıyn dep otyr. Bul aıtýly kúndi joǵary deńgeıde atap ótý maqsatynda, daıyndyq jumystaryn qazirgi ýaqyttan bastaý qajet dep oılaımyn. Álemdegi farabıtanýshy ǵalymdardyń shaqyrylýymen halyqaralyq konferensııa uıymdastyrylyp, ál-Farabıdiń arab tilindegi óleńderi qazaq tiline aýdarylyp, Uly dala eline keńinen tanylýy kerek.
Sonymen birge Ábý Nasyr ál-Farabı babamyzdan bólek otyrarlyq otyzdan asa Farabı baryn da esten shyǵarmaǵanymyz abzal. Bul babalarymyzdyń ǵylymnyń ár salasynda jetken jetistikterin atap shyǵý múmkin emes. Bolashaqta osy babalarymyzdyń eńbekterin tolyq zerttep, ǵylymı aınalymǵa qosý mindeti aldymyzda tur.
Tereń tarıhymyzdy túgendep, keleshektegi el ıgiligine aınalatyn osynaý baǵyt-baǵdary aıqyn maqaladaǵy máselelerdiń júzege asýy jolynda bar kúsh-jigerimizdi jumsap, aıanbaı eńbek etýimiz kerek.
Erlan AITAHANOV,
Otyrar aýdanynyń ákimi
Túrkistan oblysy
