Turardyń Kúredegi kúnderi

Komıntern joly

HH ǵasyrdyń basyn­da paıda bolǵan 1917 jylǵy Qazan tóńkerisiniń nátıjesinde bu­ryn­ǵy patshalyq Reseı «Keńestik Sosı­alıstik Respýblıkalar Oda­ǵy» degen jańa atpen qurylyp, taptyq kózqarasqa negizdelgen ıdeo­logııalyq baǵyt ustandy da, halyqaralyq jaǵdaı saıası-eko­no­mıkalyq teketireske ushyrap, álem elderi eki jikke (sosıalızm jáne kapıtalızm) bóliný prosesi bastaldy.

Osy oraıda dúnıe júzi ha­lyq­­­­ta­ryna keńestik kózqarasty nasıhat­taý, tereńdep aıtar bol­saq moıyndatý, boıusyndyrý maq­satynda halyqaralyq dár­geıde qyzmet atqaratyn qury­lym­­dar qajet boldy. Sonyń biri – Komıntern. 1919 jyly alǵash qurylǵan bul uıym ózine kom­mýnıstik partııanyń bas shta­by ispettes mindet júktep, dúnıe júzine ıdeıalyq ústemdik ornatýǵa talpyndy. Ýaqyt ótken sa­ıyn uıymnyń aýqymy keńeıip, 1920 jyly Shyǵys jáne Qıyr Shyǵys halyqtarynyń arasyna revolıýsııalyq jumys júrgizetin Komınternniń jańa seksııasy quryldy.

Atalǵan seksııanyń qyz­met atqarý aıasyna Qytaı, Ja­po­­nııa, Koreıa, Mońǵolııa el­de­ri qam­tylyp, ásirese Keńes Oda­ǵy­­­men irgeles el, úlken saıasatqa shor­qaq, kóshpendi jurt, keń qol­tyq mońǵoldardyń betin tezi­rek qaratyp alý úshin sol halyq­tyń tili men dástúrin jaq­sy biletin ári qandas baýyry býrıat zııalylary S.Jamsrano men E.Rınchınony «Mońǵoldy kom­­­mýnızmniń keń jolyna baǵyt­­tańdar» dep attandyrdy. El­beg­do­rj Rınchıno Peterbor ýnı­ver­sıtetin bitirgen ári pan­moń­ǵo­lızm qaıratkerleriniń biri bolsa, Seben Jamsrano KSRO Ǵylym akademııasynyń kor­respondent-múshesi, ǵalym adam edi.

 – Osy jyldary, – dep jazady mońǵolııalyq zertteýshiler I.Sarýýl, Ch.Dashdavaa ózderiniń «Komı­ntern ókili T.Rysqulovtyń Moń­ǵolııadaǵy is-áreketi» atty 2016 jyly Ulan-batyr qala­syn­da jaryq kórgen monografııasynda: «1924 jyldyń 20 mamyr kúni ulystyń bıligin ustap otyr­ǵan dinı-ákim­shilik basqarýshy Bogda han ólip, halyq almaǵaıyp kúı­­ge ushy­­rap, es jyıa almaı tur­­ǵan tusta, keńestik bılikti qo­ly­­na qon­­dyrǵan bolshevıkter feo­dal­­­dyq-patrıarhaldy Moń­ǵo­lııany sosıalızm jolyna salyp jiberýdi oılastyrdy. Ol úshin eldiń ákimshilik qurylymyn óz­gertip, sosıalıstik baǵyt-baǵ­dar­ǵa jón silteıtin quqyqtyq zań konstıtýsııasyn qabyldatý ker­ek boldy» deıdi.

Joǵarydaǵy maqsatty júze­ge asyrý jolynda Komın­ter­nge pan­­mońǵolızmdi ańsaýshy Rın­chı­no emes, basqa qaıratker qajet bol­ǵan sııaqty. Sóıtip Komın­­ter­n­­­­niń atqarý komıtetiniń Bas­qar­ma músheleri joǵarydaǵy maq­­­­­satqa saı keletin tulǵa re­tin­­­de qazaq Turar Rysqulovty tań­­­­dap, ony Komınternniń óki­li retinde Mońǵolııaǵa jiberýdi uı­­­ǵa­rady. Nátıjesinde T.Rys­qu­­­l­ov­qa Komınternniń atqarý ko­mıteti Basqarma májilisiniń qaýlysy boıynsha Mońǵolııaǵa Ko­mınternniń ókili retinde Moń­ǵol Halyq partııasy men Jastar Oda­ǵynyń isin úılestirý mindeti júktelip, Komınternniń At­qa­rý Komıteti Basqarma mú­shesi Manýılskıı men Shy­ǵys bó­li­m­in­iń meńgerýshisi Voıt­ıns­kıı­lerdiń qoly qoıylǵan №420 kýá­lik beriledi.

Qazaq qaıratkeri Turar Rys­­­qulov bu­ǵan deıin Keń­es Oda­ǵynyń Túrkis­tan Avto­no­mııa­­lyq Respýblıkasy Keń­es­ter­i  Ortalyq Komıtetiniń jáne Ha­lyq komıssarlary keńe­si­niń tóraǵasy, Kommýnıstik par­tııa­nyń musylman bıýrosynyń tóraǵasy, Keńes Odaǵynyń Ult is­­teri Halyq komıssarynyń oryn­­­­basary, Komınternniń orta­lyq apparatynda joǵary la­ýa­zymdy qyzmet atqaryp, mem­­­leket jáne partııa salasynda uı­y­mdastyrý qyzmetiniń baı tá­jirı­besin jınaqtaǵan kórnekti qaı­rat­ker dárejesine kóterilgen tulǵa edi. Iаǵnı, Mońǵolııany Komı­ntern jolyna baǵyttaýǵa tájirıbesi de, bilimi de jeterlik bolatyn.

Kúredegi quryltaı

Turar Rysqulov Mońǵolııa eliniń ákimshilik ortalyǵy Kúre qalasyna 1924 jyldyń qazan aıynda keledi. Bul shamada Kúre (Húree) shahary qala deýden góri býddızmniń dinı ǵuryptyq rásimderin at­qara­tyn, shamamen 15 myńdaı turǵyny bar saýda-sat­ty­ǵy damyǵan shaǵyn kent ispettes ortalyq eken. Jańa jer, jat elge taban tiregen Turar ózine júktelgen mindetti jedel túrde at­qarýǵa kirisedi. Eń áýeli eldi sosıalızmniń sara jolyna túsirý úshin «Mońǵol memleketiniń tuńǵysh konstıtýsııasyn jasap, ony jedel qabyldatý qajet» degen toqtamǵa keledi.

T.Rysqulovtyń Mońǵol elin­de atqarǵan qyzmeti men saıa­sı bel­sen­diligin uzaq jyl zerttep, osy taqyrypta bir­neshe eńbek jazǵan tarıh ǵylym­darynyń doktory, turar­tan­ýshy Minis Ábiltaı óziniń ««Turar Rysqulov: Arhıv qujat­tary» atty 2004 jyly Túrkis­tan qalasynda jaryq kór­gen eńbeginde: «T.Rysqulov el bas­qa­rý úshin Ata zańnyń aýadaı qajet ekenin Mońǵolııanyń partııa jáne ókimet qaıratkerlerine túsindirip, olardy sendire aldy. Nátıjesinde ókimet basshysy Serendorjı basqaratyn kon­stı­týsııalyq talqylaý keńesin qu­ryp, olarǵa tótenshe quqyq berýge qol jetkizdi» dep jazady.

Rysqulov osy jyldary Ko­mın­tern basshylary Manı­ýl­skıı men Voıtınskııge jol­da­ǵan alǵashqy baıandamasynda: «Konstıtýsııanyń jobasyn men joldas Vsesvıatskıımen biri­gip jasadym. KSRO men DVR-dyń Konstıtýsııasyn jáne basqa da konstıtýsııalardy paıdalan­dym. Jobany úkimettiń tótenshe komıssııasy talqylady. Komıssııa usaq-túıek túzetýler engizip, joba­ny maquldady», dep jazady (Ábiltaıuly M. Turar Rysqulov Mońǵol elinde. 3 tomdyq shyǵ/jıǵaǵy. 1-tom. 74-b).

Sóıtip joǵaryda aıtylǵandaı tó­­ten­­she quqyq­ty komıssııa ma­qul­­­­­daǵan kon­stıtýsııany jalpy­­halyqtyq qur­yltaı ashyp, bú­kil­eldik talqylaý ótkizip, Ata zań retinde qabyldatý máse­lesi kún tártibine qoıyldy. Nátıjesinde 1924 jyly 8 qarasha kúni eldegi barlyq ákimshilik qurylymdardan saılanǵan 77 ókildiń bas qosýymen 20 kúnge sozylǵan alǵashqy quryltaı bas­taldy.

Quryltaı barysynda biz úshin aıta júrerlik tarıhı oqıǵa jıynǵa Turar Ko­mıntern atynan qatyssa, Qazaq­stan elinen ókil retinde Qan­geldınov degen adam qa­ty­syp, bul kisiniń quryltaı qonaq­ta­ry­na qaratyp aıtqan «Alty mıl­­lıon qazaq halqy atynan siz­­derdi quttyqtaımyn» degen jú­rek­jardy sózi Ulan-batyr qala­­syndaǵy arhıvtik mekemeler­de áli kúnge saqtaýly tur. Tarıh ǵylymdarynyń doktory Zar­dy­han Qınaıatuly osy tulǵa jaıly: «Qangeldınov 6 mıllıon qazaq atynan sóz sóılegenine qaraǵanda ókimet oryndarynda qyzmet atqarǵan adam bolsa kerek. О́z basym bul tulǵanyń ómir jolyn zertteı kele, 1923 jyly Máskeýde «Qyzyl professýra» akademııasynyń eki jyldyq kýr­syn támamdap, Komınternniń at­­qarý komıtetiniń Shyǵys bóli­min­de qyzmet atqarǵanyn anyq­ta­­dym», depti.

Sonymen qatar quryltaıdyń ne­­giz­gi baıandamasyn jasaǵan Tu­r­­ar aǵa­myzdyń lebizinde kúlli moń­ǵol jurtyna baǵyttap aıtqan: «...óz ishterińizdegi basqadaı ult ókil­­derine kómektese júrińder» degen tarıhı sózi bar. Osyny zert­­teýshiler Mońǵolııadaǵy azǵana qazaqty qorǵaý maqsatynda aı­tyl­ǵan pikir deıdi. Bul ábden múm­­kin, óıtkeni tarıhshy-ǵa­lym Z.Qınaıatuly Baı-ólke qazaq­­­tar­ynyń 1940 jyly jeke ákim­shi­­lik aımaq retinde qu­ry­­lýy, osyn­daǵy Turardyń júrek­jar­dy pikiriniń nátıjesi jáne basqa ult ókilderiniń quqyqtyq márte­be­sin saqtaý jaıynda ózi­niń av­torlyǵymen jasalǵan Moń­ǵo­lııanyń alǵashqy Ata zań­y­na engizip ketýiniń kórinisi deıdi.

Rasynda, bul quryltaı qazir­gi táýelsiz Mońǵolııa tarı­h­yn­da erekshe orny bar jıyn re­tin­de tarıhta qaldy. О́ıtkeni bul qu­ryl­taıda mońǵoldar mem­lekettik damý baǵytyn aı­qyn­daý­men qatar, tarıhta tuńǵysh ret ózderin táýelsiz el dep jarııalap, memleket astanasynyń atyn ózgertti. Nátıjesinde jańa Kon­stıtýsııa Mońǵolııadaǵy buryn­ǵy monarhııalyq basqarýdy joıyp, parlamenttik tyń júıe ornatty. El parlamenti Uly qural quramynda turaqty jumys atqaratyn 30 múshesi bar Kishi qural degen eki palataly zań shyǵarý organy iske qosyldy. Sóıtip T.Rysqulov Shyńǵys han elinde tuńǵysh ret parlamenttik demokratııalyq jańa júıeniń irgetasyn qalap, dúnıege Moń­ǵo­lııa deıtin memleketti alyp keldi.

Astanaǵa at qoıý

Turar aǵamyzdyń atsalysýymen Ata zańyn qabyldaǵan Mońǵol eliniń sheshilmeı turǵan taǵy bir máselesi bar edi. Ol el astana­synyń ataýy bolatyn. Jo­ǵary­daǵy quryltaıǵa qatysqan ókilder «jańarǵan elge kóner­gen ataý jaraspas» dep astana Kúre­niń (oryssha Ýrga) atyn ózgertý týraly sheshim­ge keledi. Jıyndy bas­qa­ryp otyrǵan Turar Rysqulov jer­gilikti qu­ryl­taı ókilderine «Al jańa as­ta­­naǵa at tabyńdar?» dep ortasyna ýáj tastaıdy. О́kilderdiń deni el ortalyǵyna «Astana qala» degen at berýdi usynsa, ekin­shileri «Beıjiń» nemese «Úl­ken Beı­jiń» degen ataýdy qup kó­­re­tindikterin aıtady. Ortaq mámilege kele almaǵan eki top aqy­ry «Ba­tyr   qa­­la» degen ataý­ǵa to­ǵaı­lasyp, pátý­a bi­rik­­tiredi.

О́kilder pikirine qa­n­y­q­qan qaz­­­aq ula­­ny T.Rysqulov: «Moń­ǵol hal­qy­­nyń bar­lyq bolmysy as­tana­nyń aty­na tikeleı baı­la­nys­­ty bol­­ǵan­dyqtan, onyń atyn óz­ger­tý týraly pikir birden-bir du­r­ys. Astanaǵa at bergende zamanymyzdyń belgi-beınesin es­­ke­re otyryp, revolıýsııashyl sı­paty bar at bergenimiz durys dep sanaımyn. Osy jaǵdaıdy es­kere kele, astanaǵa Ulan-batyr («Gorod krasnogo bogatyrıa») degen at usynamyn» deıdi.

Dál osy sátti kútip turǵan­daı mońǵo­lııa­lyq qaz­aqtar aty­­nan qury­l­­taıǵa ókil re­tin­­de qa­tysýshy Dáýitbaı Taý­dan­­bek­uly deıtin jigit aǵasy Tur­ar­dy qol­dap, urandap shyǵa kele­di. Bul má­sele jaıly aý­qym­dy zertteý ja­sap, arhıv qujat­tary­men jete ta­nys­qan tarıhshy Zar­dyhan Qı­naıa­­tuly aǵamyz «eki qazaq aldyn ala kelisip, pikir to­qaı­­­lastyryp alǵan» degen paıym jasapty.

Turar Rysqulovtyń Mońǵol eli­niń damý baǵytyn feodaldyq saty­­dan týra sosıalıstik satyǵa ótý máselesin quptaı qoımaıtyn tul­ǵa­lar da tabyldy. Osy top­tyń basynda solshyl eser partııa­­sy­nyń múshesi, atyshýly aran­­da­týshy Elbegdorj Rınchıno tur­dy. Mońǵolııaǵa Turardan bu­ry­n­yraq kelgen S.Jamsrano, E.Rın­chınolar Mońǵol halyq par­tııasynyń múshesine ótip, par­­tııa men úkimet organdarynda joǵary laýazymǵa ıe bolyp úl­gergen-tin. Bul adamdar rasyn aıt­qanda Rysqulovqa ashyq qarsy shyqty. Tarıhshy M.Ábiltaıuly bul qaıshylyqty «E.Rınchınonyń pan­mońǵolızm ıdeıasynan týǵan búlik» dep paı­ym­dap, onyń ar­tynda Ja­po­nııa­nyń áskerı kó­me­gine súı­en­gen aqgvardııashyl ataman Semenovtyń panmońǵol ıdeıa­syn kóterýi áser etti depti.

Aqyry bul máseleni tergep-tekserýge Komıntern taǵy bir ókili – M.Amgaevty jiberdi. Tıis­­­ti qujattarmen tanysqan ol T.Rysqulovty qoldap shy­ǵyp­ty. Tipti ol Rysqulovty qyz­met­­ten bosatý týraly másele kóter­­gen Keńes Odaǵynyń elshisi Vasılevtiń sheshimi jaıly «El­shi­niń qa­tesi T.Rysqulovqa bedeldi saıası uıymnyń ókili dep qaramaı, jaı bir saıası nusqaýshy retinde qara­ǵandyǵynda» dep jazypty. Osylaı Mońǵol elinde qyz­met atqarǵan toǵyz aıda ǵa­syrǵa tatıtyn is atqarǵan Tur­ar 1925 jyly shilde aıynyń aıaǵynda qaıtyp oraldy.

Beken QAIRATULY,

«Egemen Qazaqstan»