Turaqtylyqqa toly jyl bolmaq
Taıaýda Dúnıejúzilik banktiń Qazaqstandaǵy turaqty ókili Ato Braýn Qazaqstanda IJО́ ósiminiń ótken jylǵy deńgeıine taldaý jasap, jańa jyldaǵy ekonomıkalyq qarqynnyń qalaı bolaryn aıtqan bolatyn. Onyń aıtýynsha, 2018 jylǵy ishki jalpy ónimniń 4 paıyzdyq deńgeıde saqtalǵany eldegi makroekonomıkalyq jaǵdaıdyń turaqtylyǵyn kórsetetin jaqsy ındıkator dep baǵalaýǵa bolady.
̶ Jahandyq ahýaldy eskersek, kóptegen elderdiń damý kórsetkishinde problemalar bar. Bul turǵyda Qazaqstan birshama jetistikterge jetti. «Doing Business» reıtıngindegi «adamı kapıtal» ındeksinde óziniń pozısııalaryn jaqsartty. Búginde álem kúrdeli jaǵdaıda ekenin túsiný kerek, osy oraıda sanksııalyq máselelerdiń saldary bar. Bul ahýal aıasynda tıisti kedergiler týyndaıtyny anyq. Biraq damyǵan 30 eldiń qataryna qosylý maqsaty úshin 2019 jyly ishki reformalardy kúsheıtken abzal. Ásirese Qazaqstanǵa ónimdilik baǵytyna ekpin qoıý kerek, ónimdilikti arttyrý arqyly tabys kólemi ósip, adamdarǵa jańa múmkindikter paıda bolady, − dedi Ato Braýn. Dúnıejúziliktiń bank ókili 2019 jyly el Úkimeti nazarǵa alatyn baǵyttardyń biri bank sektory bolýy tıis ekenin de aıtqan bolatyn. Onyń ishinde shaǵyn bızneske qajetti múmkindikterdi usyný úshin bank sektoryn reformalaý mańyzdy bolmaq. Búginde memlekettiń jeke sektorǵa qatysýyn tómendetý turǵysynda Úkimette tıisti baǵdarlama bar. Bul rette jeke sektor naryqtyq jaǵdaıda damyp, shaǵyn jáne orta bıznes pen iri kásiporyndardy ilgeriletýge múmkindik týmaq.
Memleket basshysynyń tapsyrmasy boıynsha 2019 jyldyń 1 qańtarynan bastap eń tómengi jalaqyny 1,5 ese, bıýdjettik uıymdar qyzmetkerleriniń jalaqysyn ortasha alǵanda 35%-ǵa kóterý, qosymsha áleýmettik járdemaqylar engizý kózdelip otyr. Bul ósim halyqtyń turmystyq deńgeıin turaqtandyryp, áleýmettik ahýaldyń jaqsarýyna yqpal etedi.
Azııa damý bankiniń keltirgen málimetine sáıkes, Qazaqstan ekonomıkasynyń ósimi 2019 jyly 3,5% mólsherinde bolady. Buǵan deıin Úkimet otyrysynda Ulttyq ekonomıka mınıstri Tımýr Súleımenov 2019 jyly ishki jalpy ónimniń naqty ósýi 3,8% bolatynyn habarlady. Jan basyna shaqqandaǵy ishki jalpy ónim bıyl 9,4 myń AQSh dollaryn qurap, 2023 jyly 12,1 myń AQSh dollaryna deıin ulǵaıady. Al óńdeý ónerkásibi – 4,1%, taý-ken óndirý salasy – 3%, aýyl sharýashylyǵy – 6,4%, qurylys salasy – 4,1%, saýda – 4,4% ósim kórsetpek. 2019 jyly eksport kólemi − 54,1 mıllıard AQSh dollaryn, ımport kólemi – 32,9 mıllıard AQSh dollaryn quramaq. Al elimizde 88 mıllıon tonna munaı óndirilmek. Inflıasııa deńgeıi buǵan deıingi josparǵa sáıkes 4-6% mólsherinde saqtalady.
Eldiń makroekonomıkalyq kórsetkishterine áser eterin faktorlar men qandaı táýekelderge barýǵa týra keletinin, naqty qandaı salalar ekonomıka tizginin ustaıtynyn saqa sarapshylardan surap kórgen edik. Solardyń bir legin nazarlaryńyzǵa usynyp otyrmyz.
Maqsat HALYQ, «Pro gente» ekonomıkalyq zertteý ortalyǵynyń jetekshisi, ekonomıst:
– Álemdegi qarjylyq shıelenisterdiń artyp, saýda soǵysyna ulasyp jatqan elderdiń bir-birine salyp jatqan sanksııalary jahandyq ekonomıkanyń turalaýyna tikeleı áser etip otyr. Osyndaı aýmaly-tókpeli kezeńde Qazaqstan ekonomıkasy byltyrǵy kórsetkishti saqtasa, bıyl biz úshin turaqty bolar edi. Damýshy elderdiń ekonomıkasyna taldaý jasaǵan Halyqaralyq valıýta qorynyń málimeti boıynsha, Qazaqstan ekonomıkasynyń ósimi – 3,1 paıyzdyń kóleminde bolmaq. Al Dúnıejúzilik banktiń boljamy 3,5 paıyzdyq kórsetkishke saıady. Eldegi Ulttyq ekonomıka mınıstrligiginiń josparyna sáıkes IJО́ 3,8 paıyz bolmaq. Buǵan deıingi 2 jylda, ıaǵnı 2017-2018 jyldary Qazaqstan ekonomıkasy 4 paıyzdyq deńgeıinde saqtalǵan bolatyn. Osy turaqtylyq 2019 jyly da saqtalatyn bolsa, ekonomıka úshin jaqsy kórsetkish bolar edi. Aıta keterligi, teńge erkin aınalymǵa engennen beri eldiń IJО́-si AQSh dollarymen eseptegende 2 ese túskendigin kórip otyrmyz. 2013 jyldyń qorytyndysy boıynsha IJО́ 13 600 AQSh dollaryn qurasa, 2015-2017 jyldar aralyǵynda 10 myń dollardan tómendegen. Keler jyly Qazaqstan ekonomıkasy tabysy ortasha deńgeıdi quraıtyn damýshy elderdiń qataryna qosylady degen úmit bar.
El ekonomıkasynyń negizgi damý kórsetkishteri sanalatyn munaı-gaz, taý-ken salasy desek, aldaǵy ýaqytta bul qatarǵa ındýstrııalandyrý baǵdarlamasy aıasynda basym baǵyttar retinde tanylǵan aýyl sharýashylyǵy salasyn da jatqyzýǵa tolyq múmkindik týyp otyr. Bir ǵana mysal, kórshi Qytaı memleketi Qazaqstannyń azyq-túlik ónimderine suranysyn arttyrýda. Rasymen, elimizden shyǵatyn et, un, sút, maı ónimderi Qytaıda aıtarlyqtaı suranysqa ıe. Keler jyly bul salanyń ekinshi tynysyn ashý úshin arnaıy kórmeler uıymdastyrý kózdelip otyr. Bul da memlekettiń aýyl sharýashylyǵy ónimderin eksportqa shyǵarý kólemin arttyrýdy kózdep otyrǵanynyń belgisi. Sonymen qatar logıstıka salasyn da atap ótken jón. Mysaly, Uly Jibek joly ıdeıasyn jańǵyrtyp, «Batys Qytaı – Batys Eýropa» dálizi salynýynyń ózi atalǵan salanyń jandanýyna tikeleı yqpal etpek. Eldegi logıstıka salasynda atqarylyp jatqan jumystardyń nátıjesinde aıtarlyqtaı ilgerileýshilik bolady dep oılaımyn.
Baýyrjan ISKAKOV, ekonomıka ǵylymdarynyń kandıdaty, dosent:
– Árbir naryqtyq qatynastardaǵy memlekettiń alǵa qoıǵan maqsaty − eldiń syrtqy ımportqa táýeldiligin arttyrý, shyǵarylatyn ónimder kóleminiń artýyna jaǵdaı jasaý. Osyǵan baılanysty údemeli ınnovasııalyq damý jolyndaǵy memleket úshin keleshekte Indýstrıaldy damý memlekettik baǵdarlamasynyń jobalaryn júzege asyrý, Agroónerkásip keshenin damytý, «Nurly jol» jáne «Nurly jer» memlekettik baǵdarlamalaryn iske asyrýdy jalǵastyrý ózekti bolmaq. Sondyqtan da osy baǵdarlamalar esebinen óńdeýshi ónerkásibi − 4,2%, aýyl sharýashylyǵy – 5,7%, qurylys salasy – 4,0%, kólik – 5,1%, saýda 3,5% deńgeıinde neǵurlym joǵary ósý qarqyny kútilýde dep aıtýǵa bolady. Eger osy baǵdarlamalar qalypty damıtyn bolsa, syrtqy ekonomıkalyq daǵdarystardyń el ekonomıkasyna tıgizer zardaptarynyń aldyn alýǵa bolady.
Ajar BEISENBAEVA, ekonomıka ǵylymdarynyń kandıdaty:
− El ekonomıkasynyń damýy álemdik ekonomıkanyń ósý qarqyny, suranystyń qalypty jaǵdaıy, shıkizattyń ortasha baǵasynyń turaqty deńgeıine táýeldi bolady. Degenmen, halyqtyń tutyný jáne eksporttyń birqalypty jáne turaqty ósýi esebinen ishki jalpy ónim kórsetkishiniń joǵarylaýynda ornyqty jáne údemeli ekonomıkalyq serpin kútýge bolady. 2019 jyly ekonomıkanyń ósý qarqyny 3,9-4,2 paıyzdy quraýy múmkin. Ekonomıkalyq damýdyń jańa draıveri retinde agrarlyq sektordy ataýǵa bolady. Sebebi memleket tarapynan agroónerkásip keshenin damytýǵa qoldaý kórsetilip otyr. Aýyl sharýashylyǵy keshenin sıfrlandyrý maqsatynda, bıologııalyq aktıvterdiń sapasyn arttyrý úshin úı sharýashylyǵy men fermerlerdi kooperatıvterge biriktirý, tıimdi jańa quraldar paıdalaný arqyly ónimniń ózindik qunyn tómendetýge baǵyttalǵan is-sharalar atqarylýda.
Munaı baǵasynyń quldyraýyna keler bolsaq, árıne bul óz kezeginde el ekonomıkasyna teris áser etip, shıki munaıdy eksporttaý boıynsha bıýdjetke túsetin túsim azaıady. Sonymen qatar munaı baǵasy ulttyq valıýtaǵa aıtarlyqtaı áserin tıgizedi. Teńgeniń quldyraýy óndiris sektorymen baılanysty bolǵandyqtan elimizdegi shaǵyn jáne orta bıznesti damytýdyń mehanızmin kúsheıtý aýadaı qajet. Memleket ekonomıkanyń osyndaı baǵyttaryna basymdyq berýde.
Erkejan AITQAZY,
«Egemen Qazaqstan
