Alaıda, tabıǵatpen til tabysý arqyly, ekojúıege beıimdelýdiń arqasynda ýaqyt pen keńistiktiń araqatynasyn sheber meńgerip, kóshpendiler sharýashylyǵy-mádenı tıptiń eń mańyzdysy bolǵany anyq. Altaı men Karpat taýlarynyń arasynda kerilip jatqan Uly dalada tehnokrattyq damý paıda bolǵanǵa deıin tabıǵı túrde ómir súrý úshin tek qana kóshpendilik ómir salty ǵana múmkin boldy. Osy jerde ataqty ǵalym V.O.Klıýchevskııdiń sózimen aıtqanda «dúnıeniń mánin ózgertken myltyq paıda bolǵanǵa deıin «kóshpeliler tarıhtyń dyraý qamshysy boldy», degen oı-tujyrymy oryndy bolyp keledi.
Kóshpeli halyqtardyń mádenıeti otyryqshy elderdiń mádenıetin jalǵastyrýshy, Shyǵys pen Batysty túıistirýshi róldi atqardy. Kóshpeli qoǵamnyń negizgi ómir súrý salty dınamıkada bolǵandyqtan, olardyń basqa mádenıetterden oqshaýlanyp qalmaýyna, únemi jetilýine de áseri tıip otyrdy.
Qazaqstan aýmaǵy adamzattyń ertedegi dáýirlerinen, naqtyraq aıtqanda, bizdiń zamanymyzǵa deıingi myńjyldyqtyń basynan bastap HH ǵasyrǵa deıin eýrazııalyq nomadızmniń epısentri bolyp qyzmet etkeni tarıhtan belgili. Mundaǵy «Eýrazııa» dep atalatyn shartty tarıhı-geografııalyq termın – Ortalyq Azııanyń negizgi terrıtorııasy, onyń kindigi Karpattan Altaıǵa deıin sozylyp jatqan «Uly dala» dep atalatyn keńistik. Adamzat balasynyń tarıhyndaǵy eń uzaq jasaǵan (úsh myń jyl) áleýmettik tarıhı formasııanyń, «kóshpeli órkenıettiń» nemese «dalalyq órkenıettiń» ón boıynda osy terrıtorııany mekendegen kóshpeli etnostardyń úzdik jetistikterin boıyna sińire otyryp, ózindik kóshpeli sharýashylyq-mádenı dástúrin saqtap qalǵan birden-bir halyqtardyń biri – qazaqtar. Osy oıdy ultymyzdyń betke ustar ǵalymdary qoldaıdy. Sondyqtan da olardyń dástúrli etnomádenıetiniń negizgi arhetıpi – kóshpendilik.
Kóshpendiler mobıldi ómir súrý tártibiniń nátıjesinde qurlyqtyń alyp keńistikterin – Eýrazııanyń dalaly aımaqtaryn, Ortalyq Azııa men Arabııanyń, Soltústik Afrıkanyń shóldi aımaqtarynan bastap, azııalyq jáne amerıkalyq týndranyń qıyr soltústikterine deıingi jerlerdi ıgerdi. Kóshpeli taıpalardyń óte keń amplıtýdasymen soǵan sáıkes olardyń mádenıetiniń taralýy Eýropa, Azııa, Afrıka jáne Amerıka halyqtarynyń qalyptasýyna da yqpalyn tıgizdi. Úndieýropalyq, altaılyq, afroazııalyq til semıalarynyń qalyptasýy kóshpendilerdiń qurǵaq aımaqtar keńistiginde qonys aýdarýlarymen tikeleı baılanysty. Álemdegi eń iri Eýrazııa qurlyǵyndaǵy Hıngan men Karpat taýlarynyń aralyǵyn alyp jatqan Uly dala keńistigi tabıǵı geografııalyq bitim qasıeti jaǵynan az kúsh jumsap, mol ónim alýǵa qol jetkizetin kóshpeli ómir salttyń kindik mekeni ekeni daýsyz. Muny tabıǵatpen til tabysa ornyqqan tamasha salt-dástúrlerimen de dáleldeıdi.
Kóshpendilik ıntensıvtilikpen keńestikti ıgerý arqyly aqparattar almasýyn, mádenıetterdiń úndestigin, ultaralyq kommýnıkasııany qamtamasyz etip, keıbir álemdik órkenıetterdiń qalyptasýyna yqpal etýshi obektıvti faktor ekendigin dáleldeıdi. Uly dalanyń tósinde adamzat tarıhynda kóshpendiler qalyptastyrǵan órkenıetiniń belgisi bolyp tabylatyn atqa miný mádenıeti ýaqyt pen keńistiktiń arasyn jaqyndatsa, ulttyq zergerlik, ustalyq, metalmen jumys isteý, quıma quıý, álemdik ónerdiń fenomeni bolyp tabylady. Túrkilerdiń óner men ǵylymǵa degen ózindik ámbebaptyq júıesi álemdik oıshyldyqty qalyptastyrdy. Uly Jibek joly Batys pen Shyǵystyń arasyndaǵy órkenıetterdi baılanystyratyn altyn kópir bolyp tabylady. Osy turǵydan kelgende babalarymyzdyń qaldyrǵan áleýmettik-adamgershilik úlgidegi ósıetter men rýhanı murany tereń nasıhattap, qalyń kópshiliktiń ıgiligine jaratý qajet. Bul jas urpaqty izgilikke, júrek pen jannyń tazalyǵyna, bilimdilikke, ımandylyqqa, adamgershlilikke, parasattylyqqa, ásemdik pen ádeptilikke baýlyp, tulǵalyq qasıetterdi qalyptastyrýǵa ózindik úlesin qosady, qoǵamdy zııalylyqqa úndeıdi.
Amantaı QUDABAEV,
E.Bekmahanov atyndaǵy ólkeniń tarıhy men etnografııasy ǴPO dırektory, professor
Pavlodar oblysy
