Jasyraq kezimde kózderin kóre qalǵan eki aýyldas kárııanyń esime túsip otyrǵany.
Ekeýi túıdeı qurdas edi. El ishinde ekeýi de sondaı qadirli edi. Ekeýiniń de aldyn eshkim kesip ótpeıtin. Bireýin, qartaıyp ketken kóziniń ózinde, kórerge kóz kerektuǵyn. Jaratýshynyń ózi ony áldenege qatty rıza bolyp, kóńili marqaıyp otyrǵan kúni jaryq dúnıege ákelgen be dep qalǵandaısyz. Kelbet deseńiz kelbetti, tulǵa deseńiz tulǵany, qaırat deseńiz qaıratty aıamaı-aq úıip-tógip baǵypty. Al endi til degenińiz aq almastaı... Qıyp túsedi. Endi asha bergen aýzyńyzdy qalaı qaıta jaýyp ala qoıǵanyńyzdy ózińiz de baıqaı almaı qalasyz. Otyrysy, turysy, júrisi, kıim kıisi, tipti qamshysyn qalaı siltep, shaqshasynyń tyǵynyn qalaı aǵytatynynyń ózi talaıdyń aýzynyń sýyn aǵyzǵan qyrǵyn-qyzyq áńgime-tuǵyn. Jas kózinde ońdy kelin-shekterdiń tóseginen, salıhaly kózinde syıly úılerdiń tórinen elden buryn shyǵa keletin ótimdiligi de ańǵarylmaı qalmaıtyn. Sondyqtan odan ár tusta ár qıly jábir kórgender de az bolmasa kerek. Biraq, soǵan qaramastan, onyń shashbaýyn kóterýshiler shash-etekten edi. Bireýleri onyń jurttan asqan kelbetine tamsanyp, ekinshileri aýyzdylyǵynan aıbynyp, úshinshileri ánsheıin jelekpe daqpyrtqa eligip áz-áýlıe tutatyn. Tipti baıaǵy bir kózderi oǵan bola kelisti atynan, ádemi órilgen qamshysynan, ajarly áıelinen aıyrylyp qala jazdaǵandardyń ózderi búgin kep, aralaryna eshteńe bolmaǵandaı, onymen bir tabaqtas bolýǵa, tizeles otyrýǵa tyrysyp, tyrashtanyp-aq baǵardy.
Túptep kelgende, jurt onyń istep júrgenderiniń bári jón, bári durys bolǵandyǵynan emes, olaı isteý ózderiniń qoldarynan kele qoımaıtyndyǵynan syılaıtyn. Bul sonaý úńgirdegi ata-babalarymyzdyń kúshke, kúshtige tabynýǵa májbúr bolǵan zamanynan ólmeı-óshpeı kele jatqan jeksuryn minez, jegi qubylys. Ondaı qulyqtyń túp-tórkinin ańǵaryp, onyń degenine berilýdi namys kóretinder álgi biz aıtyp otyrǵan «azýy alty qarys» aıbyndy qarııanyń mańaıyna kóp jolaı qoımaıtyn. Al baǵzydaǵy bıgologııalyq ınstınkti búginderi kep «kúsh atasyn tanymas» deıtin fılosofııalyq qaǵıdaǵa aınaldyryp, ony dúnıedegi eń úlken danyshpandyq sanaıtyndar onyń qasynda bógelektegen taı-qunandaı bas shulǵýdan jalyqpaıtyny aıtpasa da túsinikti.
Ekinshi qarııada ondaı kózge uryp turǵan oqshaý qasıettiń bir de biri joq-ty. Biraq, jurt odan da shyrq aınalyp shyńpaıtuǵyn. Birdeńeden taryqsa, birdeńeden aqyl tappaı ańtarylsa, eki etek bop dalaqtap soǵan jetip barar edi. Ondaıda aqsaqal óziniń álgi «azýy alty qarys qurdasyndaı estigen qulaqty eleń etkizbeı qoımaıtyn tóten bir tujyrymdy qynaptan sýyrǵan qylyshtaı jalt etkizip aıta salmas edi. О́zińmen birge: «Apyr-aı, á!» – dep biraz tolǵanyp otyrar edi de, «buny bylaı isteseq qaıter edi!», «Joq, álde búıtken durys pa eken!», «Múmkin, ekeýi de emes bylaı etken jón shyǵar», – dep birneshe sheshimdi jarystyra kóldeneń tosyp, onsyz da sharshap barǵan shaqshadaı basyńa biraz jańa sharýa taýyp berer edi. Sondaıda álgi aldyńǵy áńgime bolǵan qarııadan: «Pálenshekemnen keńes surap em, bylaı et dedi. Solaı etpesem bolmas», – degen nyq tapsyrmamen oralsań, sońǵysynan: «Pálenshekeme baryp sóılesip em. Buny bylaı etkenimiz jón sekildi», – degen pátýamen qaıtatynsyń. Sońǵysynyń aqylyn ol aıtpaǵandaı, óziń tapqandaı, ózińniń kóziń jetkendeı sózinetinsiń.
Chehov jaıly oılardy qaıdaǵy bir aýyldaǵy qashanǵy bir súıegi qýrap qalǵan qarııalardan bastaýymyz, tipti de tegin emes.
Kórkem óner jumyr basty eki aıaqty násildiń ózin qorshaǵan ortany tanyp túısigýiniń bir joly bolýmen qosa, sol ózi tanyp-túısingendi ekinshi bireýdiń sózimi men rýhyna, aqyly men parasatyna sol qalpynda jetkizip, sol arqyly onyń da sanasyna, tek sanasy ǵana emes, qulqy men qylyǵyna, qamy men qaraketine belgili bir mólsherde yqpal jasaýdyń tásili ekeni barshaǵa málim. Al adam sanasynyń ósý evolıýsııasynyń óz shyrǵalańdary taǵy jetkilikti. Ol áýeli ne kórse de, ıa shoshyndy, ıa tańǵaldy. Sosyn baryp: «Bul ne ózi?» – dep oılandy. Oılanyp baryp qareketke kóshti. Sondyqtanda ol ekinshi bir ózi sekildi pendeniń nazaryn ózine aýdarý úshin, ne óziniń kóńilinde júrgen qubylysqa aýdarý úshin, ony eń aldymen álgindeı bir tańǵaldyryp alýǵa tyrysty. Baǵzy babalardyń tanym dıalektıkasynyń osy bir mineziniń úzaǵyraq irge tepken jeri de – kórkem ónerpazdyq. О́ıtkeni, kórkem shyǵarmanyń áleýmettik bedeliniń ózi de sol kóz kelgen kisi nazar aýdara bermeıtin qubylysqa nazar aýdaratyn erekshe elgezektiginde edi. Ondaı ózi nazar aýdarǵan qubylysty ózgelerge de tamsandyra, tańdaı qaqtyra áserli jetkize alatyndyǵynda edi. Sýretkerliktiń óner sanalatyny, ónerdi sheberlik týdyratyny, sheberlik ekiniń biriniń qolynan kelmeıtindigi, sol sebepti de, kórkem óner kóp jaǵdaıda sonshalyqty bir sıqyrly qubylys bolyp kórinetindigi kim-kimge de belgili. Sondyqtan da óner adamdarynyń elden erek harakterler men el estimegen oqıǵalarǵa erekshe úıir keletin ádeti. Keıingi kózderi úırenshikti kúndelikti bolmystyń kóp kózge ilige bermeıtin, ilikse tańǵaldyrmaı qoımaıtyn sony qorlaryn tabýǵa boı ura bastady. Sharl Bodlerdiń «Ádemilik qalaı da tańǵaldyrmaı qoımaıtyn elden erektik» – dep ózeýreıtini de osydan. О́z kókiregindegi ıdeıany oqýshy kókiregine qondyrý úshin aqyn áýeli ony óleńniń sony yrǵaq, sony áýezimen, teńeýleriniń el estimegen batyldyǵymen, prozaık – sóz etip otyrǵan sıtýasııanyń shytyrman qyzyqtyǵymen ne shyǵarmasynyń buryn sońdy kezdese qoımaǵan sony kompozısııalyq qurylymymen qaıran qaldyrýǵa tyrysady. Sóıtip, ony óz yqpalyna kóndiredi. Sosyn óz yńǵaıyna kóshken ıi jumsaq sanaǵa óz ıdeıasyn sińirip baǵady.
Chehov ózine deıingi ádebıette keńinen etek alǵan sýretker men oqýshy arasyndaǵy mundaı kiriptarlyqqa úzildi-kesildi qarsy shyqty.
«Barlyq uly danyshpan bitken ákireńdegen generaldar sekildi óktem de ozbyr keledi. Ondaı jer táńirlerdiń eıtken fılosofııasyn saıtan alsyn!», – dep yzalanǵandy ol Lev Tolstoıdyń «Kreıser sonatasyna» jazǵan sońǵy sózin oqyp shyǵyp.
Bul tamasha sýretkerdiń óziniń danyshpan qalamdasyna degen bir sáttik renishi ǵana emes, kózi jumylǵansha kisi qyzyǵarlyqtaı erekshe bir dáıektilikpen berik tutynǵan sýretkerlik kredosy edi.
Chehov óz oqýshysyn aldymen álgindeı «rýhanı kirip-tarlyqtan» qutqaryp alýǵa tyrysty. Oqýshyǵa: «Men aıtpasam, buny saǵan bilý qaıda?» – deıtindeı kergip sóılespeı, álgi biz sóz etken ekinshi qarııadaı, ony da óz qabyrǵasymen keńesýge ıtermelep, eliktire áńgimelesýdi maqsut tutty. Ony óz sýretkerliginiń qudiretine tańǵaldyryp qana qoımaı, óz kókireginde de sondaı sýretkerlik otyn tutatýdy gýmanıstik ádebıettiń birden bir paryzy dep bildi.
Sondyqtan da ol realıstik prozanyń poetıkasynda túbirli betburys jasady.
Chehovqa deıingi prozada shyǵarmanyń ıdeıalyq konsepsııasyn órbitýde negizgi júk avtorlyq baıandaýǵa túser edi de, avtorlyq pozısııa tym óktem kórinerdi. Tipti psıhologııalyq taldaýdyń ne bir úzdik úlgilerin jasaǵan Tolstoı men Dostoevskıılerdiń ózderinde de shyǵarma ıdeıasyn órbitýde avtordyń aıyryqsha múddeliligi, onyń óz qushtarlyǵy men óz qulqy jer túbinen men Mundalap turatyndy. Sondyqtan ol kózde prozalyq shyǵarmanyń tekstik bitimin quraıtyn avtorlyq baıandaý, sýretteý, dıalog, ishki monolog sekildi elementterdiń ara-jigi taıǵa basqan tańbadaı aıqyn saralanyp, bep-belgili bop jatýshy edi. Chehov proza tekstin ondaı avtorlyq óktemdikten atymen aryltty. Shyǵarmada keıipker neni kórip, neni sózinse, sol ǵana sýrettelip, sol ǵana baıandalatyn boldy. Sóıtip, baıandaýshy men keıipker bir sýbektige, bir tulǵaǵa aınaldy. Bul oǵan deıingi prozada dara-dara turatyn avtorlyq baıandaý men sýretteýdiń, avtor sózi men keıipker sóziniń ara-jigin jymdastyryp kiriktirip jiberdi. Bundaı tásil buryn Tolstoı, Dostoevskıılerde de ushyrasatyn. Biraq, olar mundaı tásildi keıipkerdiń ishki dúnıesine tereńirek úńilýdi talap etetin jekelegen tustarda ǵana paıdalanatyn. Al Chehov kele-kele óz shyǵarmasyn bastan-aıaq osy tásilmen jazýǵa kóshti.
Mundaı poetıka shyǵarma fabýlasyna, keıipkerine, ómirlik fakt pen kerkemdik faktige, degen dástúrli kózqarastardy túbirimen ózgertýge májbúr etti. «Kórkemdik fakt – suryptalǵan ómirlik fakt», – degen úırenshikti formýlanyń Chehov kúl-talqanyn shyǵardy. Ondaı aldyn-ala suryptalyp, aldyn-ala qıystyrylǵan kórkemdik strýktýra, shyndap kelgende, oqýshyǵa ómirdi tanytý emes, oǵan avtordyń jeke basynda qalyptasqan qaǵıdany zorlap tańýdyń joly bolyp shyǵar edi. Chehov ómirdi óz kelbetinde, qaz qalpynda kórsetip, ómirlik ıdeıany aldyn ala saralanǵan júıeli qalpynda emes, bolmystyń ózinde qalaı týyp, qalaı órbıtin dıalektıkalyq qalpynda tanytýǵa umtyldy. Keıipkerdiń rýhanı izdenisiniń nátıjesin emes, sol izdenistiń azapty jolyn, shytyrmany men shyrǵalańy mol órbý prosesin beıneleýdi maqsut tutty. О́mirlik fakt pen keıipker jan-dúnıesine degen mundaı kózqaras fabýlanyń selkeýsiz órbip, Chehov shyǵarmalarynda epızodtar aldyn-ala belgili bir ıdeıaǵa baǵyndyrylyp suryptalmaı, ómirde ushyrasatyn emperıkalyq qalpyndaǵy oqıǵalar tizbegi retinde qarastyrylady. Chehov bastapqy kózindegi oqıǵanyń shıraqtyǵyna, fabýlanyń serpindiligine degen bólekshe qumarlyǵynan aınyp, onyń ornyna sýretteýdiń ekjeı-tegjeıligi men dáldigin, keıipker sanasyndaǵy metamorfozalardyń baıypty da naqty jetýin basa kúıtteıtindi shyǵardy.
Chehovtyń mundaı poetıkasy onyń ómirge degen áleýmettik kózqarasynan týyndap jatqan-dy. О́mir tek estigen qulaqty eleń etkizbeı qoımaıtyn tóten oqıǵalardan turmaıdy ǵoı! Qoǵam tek óńsheń shider úzgen júırikter men aýzymen qus tistegen suńǵylalardan túzilmeıdi ǵoı! Endeshe, ádebıet te tek aıyryqsha sıtýasııalar men aıyryqsha keıipkerlerdi ǵana beınelep qoımaýǵa tıisti. Onda el ne bólekshe baqytty, ne bólekshe baqytsyz erekshe jandardyń basyndaǵy eshkimge uqsamaıtyn, kúnde-kúnde ushyrasa bermeıtin tym sıreq tym oqshaý halderdiń kolleksııasyna aınalar edi, ómirdi tek bir qyrynan, qyzyqty qyrynan zerttep, ol jaıynda ústirt uǵymdar men taıyz kózqarastar qalyptastyrar edi. El qatarly tirshilik etip jatqan qarapaıym jandar ádebıet týyndylarynan oryn tappaı adamzattyń rýhanı sahnasynan atymen tysqary qalar edi. Chehov ádebıetten ár kimniń óz basyndaǵy háldi kórip, sol úırenshikti tirshiliginiń ar jaǵynda jatqan úıdeı áleýmettik problemalardy myqtap sózinýine túrtki bolýdy talap etti. Sondyqtanda ol kúlli adamzatty tolǵandyratyn kúrdeli problemalardy elden erek keıipkerlerdiń basyndaǵy elden erekshe jaǵdaıattardan izdemeı, kádýilgi kúndelikti kúıbeń tirshiliktiń búge-shigesin tereń qamtyp, jan-jaqty kórsetý arqyly qozǵaýdy qatty yjdahattady. Bul jolda qolǵa oralǵy, aıaqqa tusaý bolatyn ádebı kanondar men normalardyń bárin mansuqtap, al septigi tıetin barsha jańalyq ataýlynyń bárin maquldady. O rette, Chehov – adamzattyń kórkemdik tanymy men estetıkalyq kózqarastaryna búkil bir kózeńdik ózgerister engizgen úlken reformator.
Jalpy alǵanda, qashan, qandaı jaǵdaıda shyqqany belgisiz qaıdaǵy bir qasań qaǵıdalarǵa bas shulǵı bermeý, ómirdiń ózekti damýymen janaspaıtyn dogmatıkalyq sharttylyqtardyń aldynda kiriptar bolmaý, adam sanasyna tusaý, adam qareketine bógesin bolatyn barsha rýhanı kedergilerdiń bárine moıyn usynbaý – Chehov poetıkasynyń túp qazyq prınsıpi bolýmen qosa, Chehov tvorchestvosynyń da basty pafosy.
«Kúndaqtaǵy adam». Bul – Chehovtyń bir ǵana áńgimesiniń emes, kúlli shyǵarmashylyǵynyń ózekti taqyryby. Bul – sol tustaǵy orys qoǵamynyń, qajet deseńiz, búkil adamzattyń basyndaǵy áleýmettiq rýhanı ahýaldyń qyraǵy sýretker dál ustaǵan jıyntyq keskindemesi.
Qundaq jáne adam – Chehov shyǵarmalarynyń basty obektisi. Provınsııalyq mektepte kóne grek tilin oqytatyn Belıkov ózin qorshaǵan tabıǵı ortanyń kózdeısoq atmosferalyq ózeristerinen basyna qol shatyr ustap, aıaǵyna rózına kebis kıip saqtanady, al áleýmettik ortanyń aýa-raıyndaǵy ózgeristerinen árkim-aq biletin qasań qaǵıdalar men áldeqashan kesilip-pishilgen tár men tórtiptiń, erejelik jikteme shekteýlerdiń tar aýqymyna tyǵylyp qorǵanady. Mundaı tirshilik ony óz basyna ózi ıe azamatqa aınaldyrmaı, tirileı qýyrshaqqa, kózge kórinbeıtin óktemdik ıeleriniń eki aýyz qarsy tilge kelmeıtin qulaq kesti qulyna, ońaı qol jaýlyǵyna aınaldyrady. Ondaı qýyrshaq, rasynda da, qundaqsyz ómir súre almaıdy. Provınsııalyq túkpirge tosynnan tap bolǵan beıtanys Kovalenkonyń aýyzynan shyqqan tosyn sózder Belıkovtyń baǵzydan beri janyna maıdaı jaǵyp kelgen jaıly qundaǵyn qulparshalap kúlge laqtyrǵandaı boldy. Qundaǵynan aıyrylǵan qýyrshaqtyń qurymaı tynbaıtyny, sirá, belgili. Belıkov te álgindeı rýhanı soqqyǵa shydaı almaı kenetten jan tapsyrdy. Tirshiliginde sonshalyqty sıyqsyz, sonshalyqty súıkimsiz Belıkov tabytta jatqanda shyǵaryp salýǵa barǵandarǵa ómirdegisinen áldeqaıda kelisti bop kórinedi. Chehov bul detalge mán berip otyr. О́ıtkeni, tabyt ta qundaqtyń bir turi ǵoı. Beıshara Belıkov shyn qundaǵyn endi tapty ǵoı! Eger tabyt – qundaqtyń bir turi bolsa, qýyrshaq ta - óliktiń bir turi, óli dúnıeniń jurnaǵy. Endeshe, qýyrshaqtyń dárejesinde qundaqtaýly júrip ómir súrip, baqytty bolý esh múmkin emes. Velıkov ta qolyna qonǵaly turǵan baqytty ózi mansuq etti. Úırenshikti tirshiligimnen aıyrylyp qalam ba dep qoryqqan ol kóńili qulap turǵan Varenkaǵa úılenýge júreksinedi.
Chehovtyń uǵymyndaǵy qundaq – adamdy óz yqpalynan shyǵarmaı ýysynda ustaıtyn úırenshikti daǵdy. «Bizdiń qalada, qaıdaǵy bir qapyryq tar qapasta turatynymyz, qaıdaǵy bir túkke qajeti joq qaǵazdardy shımaılap, vınt oınaıtynymyz – qundaq emeı nemene? Al endi búkil ómirimizdi qaıdaǵy bir eńbek etýdi bilmeı erikken elteń-selteń delqulylar men saıranpaz áıelderdin arasynda ótkizip, qaıdaǵy bir qııampurys áńgime aıtyp, qysyr sózderdi tyńdaıtynymyz – qundaq emeı nemene?» – dep kúıinedi osy bir beıshara kepti baıandap bergen áńgimeshi.
Iá, dúnıedegi eń qaterli kesepat – úırenshikti daǵdynyń degeninen asa almaý.
Chehovtyń kórsetýinshe, dúnıedegi eń jeksuryn nárse – úırenshikti daǵdyǵa aınalǵan qııanat emes, sondaı qııanatqa qyńq etpeıtin úırenshikti daǵdyǵa aınalǵan kónbistik. Ondaı beısharalyqqa janyń ashı qoımaıdy. Chehov ta óz keıipkerlerine kóp rette janashyrlyq sózdirmeıdi. Chınovnık Chervıakovqa kenetten mert tapqyzǵan general Brızjalovtyń qatygezdigi emes, óziniń shekten asqan máımóńkeligi. General onyń teatrdaǵy kózdeısoq ersi qylyǵyna onyń ózindeı bop qatty mán bergen joq. Sondyqtan onyń álgindeı aǵattyǵyn alǵash kelgende-aq keshire saldy. Biraq, oǵan qulaqkesti qul bolyp qalǵan Chervıakov qanaǵattanbady. Eger sol arada general jer-jebirine jetip balaǵattasa, onyń búıtip óle qalmaýy da múmkin edi. О́ıtkeni, ózinen dárejesi úlken ulyqtyń urysqan-sókkenin Chervıakovtaı «zaty malaı» zárózap jandar jábir sanamaıdy. Ony óltirgen – dárejesi úlken ulyqtyń urysqanyn kórgen qorlyq emes, sondaı dárejeli ulyqqa óziniń shynnan da sheksiz qurmetpen qaraıtynyn uǵyndyra almaǵan ókinishi.
Taǵy da bir ádebı súıekke sińgen tas qalyptyń tas-talqany shyqty. Taǵy da bir qýyrshaq kúıredi.
Biraq, eskeretin bir nárse: Belıkov – rýhanı qundaqqa oranǵan elekse qýyrshaq bolsa, Chervıakov – rýhanı qýyrshaqty oraǵan ólekse qundaq.
Mine, osyndaı óz erkimen kiriptar bola salý, óz erkimen jaǵdaıǵa qul bola salý, óz erkimen malaıǵa aınala salý – Chehov shyǵarmalarynda men Mundalap turar yzaly ýyttyń basty sebebi. Bazardaǵy jurtty tabanyna sap taptap ótýge bar astam nadzırateldiń kenet generaldyń ózin emes, adasyp ketken kúshigin kórip, onyń aıaǵyn jalaýǵa deıin baratyn rýhanı jaldaptyǵyna qalaı yzalanbassyń, qalaı tóbe shashyń tik turmas!?
Sóıtse, quldyq psıhologııa tek kónterili kónbistikpen, jalbań qaqqan jalpyldaq aýyz, jylmań kóz jaǵympazdyqpen, kúle kirip, kúńirene shyǵatyn eki júzdilikpen shektelmeıdi eken. Ol pendeni áýeli máımóńke malaıǵa, kele-kele naǵyz naısap pıǵyl eki aıaqty haıýanǵa aınaldyrady eken!
Oǵan Chehovtyń «Mujyqtaryn» oqysańyz ábden kózińiz jetedi. Kózinde ádebıet áleminde yzy-qıqy shý týǵyzǵan bul shyǵarma – Chehov tvorchestvosynyń áleýmettik bolmysyn meılinshe jarqyratyp jaıyp salǵan shoqtyqty shyǵarma. Lev Tolstoı: «Chehov júz jıyrma myń orys sharýalarynyń tek qarańǵy jaqtaryn ǵana qazbalap baǵypty. Eger orys sharýalary, shyndyǵynda da, osyndaı bolsa, onda biz áldeqashan joıylyp ketken bolar ek», – dep ashýlanǵan bul poveste orys qaýymynyń talaı nársege kózin ashyp berdi. Shyn patrıot óz halqyn jegideı jep jatqan rýhanı merózderge ashynbaı otyra almaıdy. Halqym jamanatty bolmasyn dep onyń tarıhı taǵdyry men bolashaǵyna kesepaty tıetin áleýmettik keleńsizdikterdi kórse de kermegensip, jaýyrdy jaba toqý, shyn máninde, óz qaýymyńnyń aldynda rýhanı satqyndyq bop sanalsa lazym. Sahalın aralyna baryp, katorga shyndyǵyn kózimen kórip kelgen Chehov búkil eldiń, túptep kelgende, «Sahalınge aınalyp bara jatqanyn» ashyna jazdy. Ony ashyndyrǵan tek búkil tirshiliktiń shyn tamuqqa aınalyp ketkendigi ǵana emes, jurttyń sondaı tamuqqa ábden kóndigip kónteri bop alǵandyǵy edi. Ol ol ma, keıbireýler basyndaǵy quldyq pen kiriptarlyqty qorlyq sanamaı, baqyt pen mereı sanaı bastaǵany kemel sýretker qalamynan sonshalyqty shynaıy keskin tapty. Moskvadaǵy «Slavıan bazary» restoranynyń malaıy Nıkolaı Chıkıldeev kenet dertke ushyrap derevnıasyna oralady. Emdelem dep kelgen neme qusadan ólip ketedi. Oǵan dúnıedegi naǵyz jumaq restorandaǵy jalshylyq ómiri bolyp kórinedi. Búıtip qorlyqtan lázzat alatyn jalǵyz Chıkıldeev qana emes eken. Chıkıldeev malaılyqty óz ómiriniń máni men maǵynasy dep tapsa, józákshe Klavdııa Abramovna da óz kásibin dúnıedegi eń bir qasıetti mamandyq sanaıdy. Józókshelik onyń yrzyq aıyratyn kásibi ǵana emes, janynyń lázzat tabatyn «rýhanı múddesine» aınalady. «Inabatty meımandy qabyldap, izetpen babyn taba bilý onyń basty paryzy, tipti baqyty men maqtanyshy sekildi edi... Kún ashyqta Klavdııa Abramovna ózin salıhaly hanym sózinip, basyn joǵary ustap, shalqaq basyp kishi Bronnaıa men Tverskoıdyń qıylysyna serýenge shyǵady». Basqa tússe, baspaqshy dep bárine kene berý aqyry, mine, rýhanı quldyraýdyń osyndaı shyńyraý túbinen bir-aq ákep shyǵaratynyn Chehovtaı jerine jetkize ashyp bergen sýretker kem de kem. Ol «Mujyqtarda» sharýanyń, daıashynyń, malaıdyń, józóksheniń taǵdyryn qamshynyń órimindeı qatarlastyra qarastyryp, qatarlastyra erbite otyryp, ońýshyǵa kónbis kiriptarlyqtyń rýhanı malaılyqqa, al rýhanı malaılyqtyń óz kózeginde rýhanı józókshelikke uryndyrmaı tynbaıtynyn uǵyndyrady.
Ádiletsizdik qulaqkesti quldyqty órbitse, qulaq-kesti quldyq ádiletsizdikti odan ári ershite túsedi. Sondyqtanda Chehov dúnıedegi barsha kesepattyń basy – kimge bolsa da, kóne beretin, nege bolsa da, tóze beretin qulaqkesti quldyq dep bildi. Quldyq júrgen jerde, ol asqyndatatyn qııańat júrgen jerde eshkimniń baqytty bolýy múmkin emes. Qııanat etek alyp turǵan tusta ómir súrip, óz mereıińdi esirýge tyrysý – túptep kelgende, zorlyqtyń soıylyn soǵý bolyp tabylady. Qııanatty ortada ómir súrip otyryp, baqytty bolý – qylmys. Ondaı ortada tek adamgershilikten jurdaı arsyzdyqtyń ǵana kósegesi kógermekshi.
Chehov shyǵarmalarynyń qaı-qaısysy da rýhanı enjarlyqqa qarsy atoı salady. «Maǵan bir oı keldi: rasynda da, bul ómirde qanshama ózine ózi dán rıza baqytty jandar bar! Olar netken óktem kúshke aınalǵan! Osy ómirge kóz júgirtip kórińizshi: kúshtilerdiń ýaıym-qaıǵysyz daraqylyǵy men arsyzdyǵynan, álsizderdiń aramdyqtan atymen jurdaı naısaptyǵy men nadandyǵynan basqa neni baıqaı alasyz, qaıda qarasańyz da – tar qapas, azǵyndyq, maskúnemdiq kólgirliq átirik pen ósekten basqa ne tabasyz. Sóıte tura úı bitken, kóshe bitken netken jym-jyrt, netken typ-tynysh; qalada turatyn elý myń jannan ashyna aıqaılap, narazylyǵyn ashyq aıtqan, qorlyqqa shydaı almaı, shyńǵyryp jatqan bir de bireýi joq. Bizdiń kóretinimiz: óńsheń bir bazardan azyq-tulik tasyp, kúndiz sylqııa iship-jep, túnde tylpııa uıqy soǵyp, qaıdaǵy bir qysyr áńgimelerdi qozdatyp, qatyn alyp, qartaıyp, ólgen-jitkenin molaǵa qaraı súırelep máre-sáre bop júrgen, dáneńeden habary joq beıqam jurt; biz azapqa tunshyǵyp, syrty bútin, ishi tútin qapa bop júrgen shyn muńlyqtardy kórmeımiz de, elemeımiz de; bizden kóz tasa kólgir shymyldyqtardyń ar jaǵynda qandaı sumdyqtar bolyp jatqanyn bilmeımiz de, sózbeımiz de... Kim bilipti, keregi de dál osyndaı jym-jyrttyq shyǵar; bálkim, baqyttylardyń baı bolyp, barsha murattaryna jetip jatatyndary da baqytsyzdardyń óz azabyn únsiz kóterip, óz qaıǵysyna únsiz tózetindiginde shyǵar... Mundaı meńireý únsizdik etek almaıynsha, eshkimge baqytty bolý esh múmkin emes shyǵar...» – dep tolǵanady «Qarlyǵan» degen áńgimeniń keıipkeri.
Al «Qundaqtaýly adam» degen áńgimeniń keıipkeri: «Betteri bulk etpeı ótirik soǵyp, sol ótirikke tózgeniń úshin seni syrtyńnan aqmaq sanap jer-jebirińe jetip jatqandardy kórip, áńgimelerin estý, jábirine kónip, kemsitkenine shydaý, adal da arly adamdardy jaqtaıtyndyǵyńdy ashyq aıta almaı, ózińdi-óziń aldap, kúńirene júre kúlgen bop kóriný, osynyń bárin qaıdaǵy bir úzim nanǵa bola, jyly baspanań men kók tıynǵa keregi joq bolmashy shen-shekpenge bola isteý – joq, búıtip ómir súrý esh múmkin emes!» – dep shıryǵady.
Kónbistik – kólgirlik. Kólgirlik – shyndyqtyń aıaǵyndaǵy tusaý. Shyndyq joq jerde ádildik joq. Chehov stıliniń qarapaıymdyǵy, shyǵarmalarynda sýretteletin turmystyq halderdiń tabıǵılyǵy sýretker sanasyndaǵy óz ortasyna degen osyndaı narazylyqtan órbip jatyr. Ol jasandylyqty, ýaǵyzshyldyqty, jyltyraǵannyń bárin alǵan, batpansyǵandardyń bárin danyshpan sanaǵan rýhanı kemtarlyqty ıt etinen jek kórdi. О́mirdegi ne bir qany tamshylaǵan shyndyqtar qaıdaǵy bir jalǵan namystyń soıylyn soqqan rýhanı kólgirliktiń tasasynda qalyp qoıady. Ne bir shyn qurmet, shynaıy yqlas, naǵyz mahabbatqa laıyq abzal jandar ózin ózi kótermelep, ózin ózi qoldan qolǵa ótkizip, ózin ózi saýdaǵa salyp júrgen rýhanı jaldaptardyń qurbandyǵyna aınalady. «Vanıa aǵaıdaǵy» Voınıskııdi, Astrovty, Sonıany alyńyzshy. Pesadaǵy... túnek dúnıede bul úsheýindeı jaryq juldyz jandardyń barlyǵy tańdanarlyq-aq qubylys. О́mirde bireý baqytty bolýǵa tıisti bolsa, sol úsheýi baqytty bolýǵa laıyq-aq. Biraq, úsheýiniń de joly bolyp júrgen joq. Joly bolyp júrgen – dańǵaza dańq ıesi professor Serebrıakov. Biraq, ol da óz ómirine rıza emes. О́z tirshiliginiń mánsizdigin sózinip rıza bolmaı júrgen joq, basyndaǵy bar baqytty qomsynyp rıza bolmaı júr.
Chehov dramatýrgııasy Chehov poetıkasynyń demokrattyq, gýmanıstik sıpatyn asha tústi. Chehov qalamy sahnaǵa da shytyrman oqıǵany, shyrǵalań tartysty shyǵarǵan joq, kádýilgi kúndelikti kúıbeń tirshilikti óz qalpynda alyp shyqty. Keıipkerler bir-birine tuzaq qurmaıdy. Birge otyryp sháı ishedi, serýendeıdi, syrlasady, pikir talastyrady. Sonyń ózinde adamdardyń aǵymyndaǵy turmystyq tirshiliginiń qanshalyqty qaıshylyqtarǵa toly ekendigi ashylady. Úırenshikti tirshiliktiń úıdeı dramatızmi bireýlerdiń qajyryn qaırap, ekinshi bireýlerdiń jigerin muqatyp jatady.
Basqalar alǵan oqıǵalarynyń aıyryqsha tosyndyǵymen tańǵaldyrsa, Chehov ózi sýrettep otyrǵan bolmystyń qarabaıyr qarapaıymdyǵymen tańǵaldyrady. Zamandastary onyń keıbir shyǵarmalarynan, ásirese, sahnalyq týyndylarynan dástúrli maǵynadaǵy sıýjetti de taba almaı tańyrqady. Ondaılarǵa jazýshy: «Eshqandaı sıýjettiń keregi joq. О́mirde sıýjet joq, ondaǵynyń bári – tereńdik taıyzdyqpen, ulylyń beısharalyqpen, qasiretti kúlkililikpen mıdaı aralasyp ketken. Sizder, myrzalar, baıaǵy bir kóne uǵymynyń uıqysynan eli oıana almaı, qasań qaǵıdalardyń tutqynynan áli qutyla almaı, qoshtasa almaı júrsizder. Jańa turler izdeý kerek», – dep toıtarys berdi.
Rasynda da, Chehovtyń stıli de, poetıkasy da, ómirlik materıaldyń kórkemdik sheshimine degen kózqarasy da atymen sony, atymen jańa edi. Onyń jazǵan áńgimelerindeı áńgimeni oǵan deıin eshkim jazǵan joq. Onyń jazǵan povesterindeı povesti oǵan deıin eshkim jazǵan joq. Onyń jazǵan pesalaryndaı pesalardy oǵan deıin eshkim jazǵan joq. Biraq, Chehov poetıkasy Chehovtan keıingi álemdik proza men álemdik dramatýrgııanyń ózekti qaǵıdasyna, óristi sıpatyna aınaldy.
Chehovtyń óz tustastaryna biraz ýaqyt tym salqyn qandy, tym beıtarap jazýshy bop kórinýiniń sebebi de onyń ustanǵan sýretkerlik kredosynyń atymen sonylyǵynda edi. Ol óz tusyndaǵy jeksuryn bolmys pen beıshara jandardyń basyndaǵy hálge oqýshysyn Gogoldeı tuńiltip, Saltykov-Shedrındeı jırentken joq. Ol ómirdegi naǵyz tragedııany yzaly ıronıaıǵa, naǵyz dramany qyrǵyn komedııaǵa aınaldyra salǵanmen, meróz ataýlyny áshkere qylǵanmen is bitpeıdi, eń aldymen ár pende óz kókireginen qulaq kesti quldyqty, kónterili kónbestikti qýyp shyǵýy kereq zaman men adam sonda ǵana túzeledi dep túsinedi. Sondyqtan da ol oqýshysyn óz tusyndaǵy kúrdeli shyndyqtyń qalyń ortasyna qolynan jetektep aparyp kirgizip jiberip, ózine pikir túıgizdi. Kúndelikti úırenshikti dep salǵyrt kóz salatyn samarqaý tirshiliktiń qaltarys-qaltarysyna tereńdep úńiltti. Sonyń nátıjesinde sony oı túıip, mańaıyndaǵy bolmysqa basqasha kózqaraspen qaraı bastaǵan jandardyń beıneleri Chehov shyǵarmalaryna kóktemniń maısa samalyndaı optımıstik lep bitirdi. Ol óz tusyndaǵy áleýmettik ómirdiń merózderin batyl asha bilýimen qosa, sol tustaǵy orys qaýymynyń sanasyndaǵy rýhanı oıaný, tuleýdi de jiti kórsete bildi. Oǵan deıingi ádebıettegi aıyryqsha jigerli, aıyryqsha kúresker, aıyryqsha suńǵyla keıipkerlerdiń orynyna syrt keıpinde, qımyl-áreketinde eshqandaı erekshelik joq, ózinshe adal, ózinshe ádil bolýǵa tyrysatyn, sondyqtanda tóńiregindegi jamandyq pen jalǵandy ańǵarmaı tura almaıtyn qarapaıym sergek sózimdi keıipkerler keldi. Bul orys ádebıetiniń odan ári demokratııashyldana túsýine túrtki boldy. «Til pániniń muǵalimindegi» Nıkıtın kenet qaıyn jurtynyń jan dúnıesindegi qasańdyqty ańǵaryp, óz basyndaǵy baqyttyń ádilettigine kúmándana bastaıdy. «It ertken áıeldiń» keıipkeri ómirinde alǵash ret shynaıy mahabbattyń demin tatqan soń baryp, tóńiregindegi adamdardyń eń bir qaltqysyz pák sózimderi men yqlastaryn jurt kózinen jasyryp ustap, al qaıdaǵy bir mıyńa qonbaıtyn dańǵaza qaǵıdalardy meılinshe dabyraıtyp baǵatyndaryna qaıran qalady. «Altynshy palatadaǵy» doktor Ragın ómirdegi beıtarap pozısııa túptep kelgende qııanattyń qoltyǵyna dym búrký bolyp shyǵýmen qosa, adamnyń ózin kúıretpeı tynbaıtynyna kózi jetip, aqyry ózi «qasiret palatasynan» baryp bir-aq shyǵady. Dúnıedegi barlyq qubylysty tıynǵa shaǵyp, ne «paıdaǵa», ne «shyǵynǵa» jorıtyn tabytshy Ronza «Adamnyń ómir súrgeniniń qyp-qyzyl shyǵynǵa ushyratyp, ólgenniń paıdaǵa shyǵatynyna» kózi qansha jetip otyrsa da, «adamǵa bir-aq ret beriletin ómirdiń nege munsha «paıdasyz» ótetinine túsine almaı basyn qatyrady.
Joq, adamnyń ózi qundaqqa sıǵanmen, qalypqa úırengenmen, arynyń tar qalypqa sıyp, qasań daǵdynyń tar aýqymyna kóne berýi esh múmkin emes.
Chehovtyń ómiriniń sońǵy jyldaryndaǵy týyndylarynyń basty pafosy osy.
Ol ortanyń, qoǵamdyq daǵdynyń adamdarǵa tıgizetin yqpalyn jilikteı zertteýmen qosa, adamdardyń ondaı yqpalǵa qarsy turyp, ondaı kiriptarlyqty talqandap Buzyp shyǵýǵa tıisti ekendigin uǵyndyrady.
Onyń ıdealy – baqyt emes, izgilik... Izgilikke azattyq ańsaǵan asaýlyq qana jetkize alady. Adamdyq tabıǵat bir basynyń ǵana baqytyn ańsaǵan egoıstik múddeden rýhanı lázzat tabýy esh múmkin emes. Ol tek ózgelerge de izgilik jasap, ıgi is tyndyrǵanynan ǵana rahat ala alady. Chehov sýretkerliginiń gýmanıstik sıpatynyń túp-tórkini de osynda: adamdardyń ózin qorshaǵan ortanyń qyry men syryn ádil kórsetip, ádil tanýyna, jalǵan men ótiriktiń, jasań men jańanyń, keleńsizdik pen kemeldiktiń ara jigin aına-qatesiz dál ajyratýǵa kómektesetindiginde: adamdy rýhanı izgilikke, rýhanı kemeldilikke únd eıtindigind e.
Endeshe, mundaı ónerdiń kósegesi ár bir jańa urpaqpen birge jańǵyryp, ár bir keleshek kúnmen birge kógere bermekshi.
О́ıtkeni, aqıqat jolyndaǵy aıqas, ádildik jolyndaǵy kúres eshqashan tolas tappaqshy emes.
Sondyqtanda Chehov shyǵarmasy búgingideı kúrdeli áleýmettik shaıqastar zamanynda da burynǵysynsha sony, burynǵysynsha zárý kórinip, jer betindegi ár bir izgi nıetti jannyń kóńilinen shyǵýda.
Ol ómirge, qoǵamǵa, zamanǵa, adamǵa degen jańa moraldyq, áleýmettik kózqaras pen óreli qaǵıdalardy óz qoldarymen júzege asyryp, eń izgi, eń ejelgi gýmanıstik ıdealdarǵa óz taǵdyrlarymen tarıhı shyndyqqa aınaldyryp jatqan búgingi oqyrmandar úshin aıyryqsha ystyq, aıyryqsha qasıetti.
1984
