Qazaqstan • 18 Qańtar, 2019

Jańa emle erejesi týraly birer sóz

735 retkórsetildi

El táýelsizdigi táýelsiz sanadan bastalady. Ulttyq sananyń shegendeýishi – jazý. Muny tereń túsingen qoǵam ǵana jazý reformasyn jasaıdy, Memleket basshysy ǵana táýekelge bel býyp, ony júzege asyrady. Stambýldyń «Aıdyn» ýnıversıtetiniń professory Shuǵaıyp Qaraqash qazaq ǵalymdarymen kezdesýde: «adamzat tarıhynda reformator memleket basshylary kóp. Biraq jazý reformasyn jasaý tek júreginiń túgi bar, isine, ózine senimdi kóshbasshynyń ǵana qolynan keledi, sondyqtan olar sanaýly. Sizderdiń elderińizdiń Prezıdenti – Nursultan Nazarbaev adamzat tarıhynda jazýdy reformalaǵan sondaı memleket basshysynyń biri» degen edi.

Búginde sol reformanyń alǵashqy kezeńi nátıjeli júzege asty deýge ábden bolady: jańa ulttyq jazýdyń latyn grafıkasy negizindegi emle erejeleri ázirlenip, jurtshylyqqa usynylyp otyr. Jańa emle erejeleri qazaq jazýyn, sol arqyly qazaq tilin reformalaýdyń basty tetigi. Bir qaraǵanda ońaı kóringenmen, jazýdaǵy dástúrdi úzbeý, ıaǵnı qalyptasqan orfogrammalardy saqtaý, kırılshede joq áripterdi latynshamen tıimdi tańbalaý, bógde sózdi «qazaqshalap» jazǵanda tildiń dybystyq júıesin durys kórsetetin standartty joldaryn tabý, basqasha aıtqanda, sózderdiń jazýdaǵy sýreti orysgrafıkaly beınede ábden ornyǵyp alǵan búgingi sana men jańa álipbı negizinde qalyptasatyn «latyngrafıkaly bolashaq sanaǵa» da birdeı qolaıly emle erejelerin jasaý óte kúrdeli zııatkerlik eńbekti qajet etti.

Erejeni jasaý prosedýrasy demokratııalyq prınsıppen erekshelendi. Ádette jazý erejelerin ázirleý tek tiltanýshy ǵalymdardyń aıryqsha quzyreti <lat. praerogativa> sanalady. Mundaı emle ǵylymı-teorııalyq bazaǵa taban tireıdi. Al jańa qazaq emlesiniń budan basqa ǵylymı-praktıkalyq bazasy da bar. Eger emleniń teorııalyq bazasyn Bilim jáne ǵylym mınıstrligi Ǵylym komıteti Ahmet Baıtursynuly atyndaǵy Til bilimi ınstıtýty júzege asyryp kelse, ǵylymı-praktıkalyq bazasyn osy reformany júzege asyrý úshin arnaıy qurylǵan Mádenıet jáne sport mınıstrligi Til saıasaty komıtetiniń Sh.Shaıahmetov atyndaǵy «Til-Qazyna» ulttyq ǵylymı-praktıkalyq ortalyǵy jasap shyqty. Úlken eńbek atqaryldy. Sóıtip, emleshi mamandar jańa erejeni jasaýda ǵylymı-teorııalyq qana emes, praktıkalyq bazaǵa da, ıaǵnı ártúrli áleýmettik toptyń 3000-nan astam ókili qatysqan synama-saýalnama, saraptama nátıjelerine, sol sııaqty 16 000-nan astam azamatpen kózbe-kóz kezdesýler arqyly qalyń jurtshylyqqa júrgizilgen nasıhat jumystary boıynsha jınaqtalǵan pikirlerge de súıendi. Osylaısha, jınaqtalǵan pikir Latyn grafıkasyn kóshirý jónindegi Ulttyq komıssııa janyndaǵy Orfografııalyq, Ádistemelik, Termınologııalyq jumys toptarynyń otyrystarynda ǵalymdar arasynda qyzý talqylanyp, pisip otyrdy.

Emle erejeleriniń dástúri berik, bul qazaq jazýynyń prınsıpteri men bazalyq normalarynyń saqtalýy arqyly júzege asyp tur. Bazalyq norma degenimiz ulttyq tildiń erekshelikteri men zańdylyqtaryna sáıkes qalyptasqan normalar. Sondaı-aq emlede jańashyldyq ta bar. Bul shettildik sózderdiń emlesinde aıqyn kórinis taýyp otyr. Shettildik sózderdi ulttyq til zańdylyqtaryna sáıkes ıgerip jazý tilimizdiń syrtqy áserge qarsy turý ımýnıtetin qaıta qalpyna keltiretin tetik bolmaq. Sondyqtan jańa emle erejelerin keńinen nasıhattap, jurtshylyqqa túsindirip, qoldanysqa engizý asa mańyzdy, sebebi óz tiliniń tazalyǵyn saqtaý búgingi jáne bolashaq qazaqtildi qoǵamnyń ornyqqan psıhologııalyq ditine aınalyp otyr.

Anar FAZYLJAN,

Sh.Shaıahmetov atyndaǵy «Til-qazyna» ulttyq ǵylymı-praktıkalyq ortalyǵynyń ǵalym hatshysy,

fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty

Sońǵy jańalyqtar

О́z qarjysyna kitaphana salǵan

Aımaqtar • Búgin, 10:08

Sabannan jasalǵan qalashyq

Aımaqtar • Búgin, 10:05

Mýngııamen judyryqtasýy múmkin

Sport • Búgin, 10:04

Almatydan 356 km qashyqtyqta jer silkindi

Aımaqtar • Búgin, 09:55

Otanǵa qyzmet – ortaq paryz

Qoǵam • Búgin, 09:48

Kóp balaly otbasylar baspanaly boldy

Aımaqtar • Búgin, 09:42

Aýylǵa kel, jas dáriger

Aımaqtar • Búgin, 09:37

Ashyq ári ádil áleýmettik saty

Qoǵam • Búgin, 09:12

О́lketaný órenderdiń óresin ósiredi

Aımaqtar • Búgin, 09:09

Tarıh. Tulǵa. Túrkistan

Rýhanııat • Búgin, 09:06

Adamdyqtyń qaınary

Rýhanııat • Búgin, 08:55

Berik Ýálı: Abaı men Alash

Rýhanııat • Búgin, 08:54

Qoǵamdyq uıym ókilderimen kezdesti

Qazaqstan • Búgin, 08:43

Alty kólik qar qursaýynan shyǵaryldy

Aımaqtar • 18 Qańtar, 2020

Áskerı jaýyngerlik daıarlyq kezeń bastaldy

Aımaqtar • 18 Qańtar, 2020

Elordanyń «Búkir kópiri» tekseriledi

Qoǵam • 18 Qańtar, 2020

Roman Sklıar Tılo Klınnermen kezdesti

Úkimet • 18 Qańtar, 2020

Uqsas jańalyqtar