Maqala – ótkenniń ózeginen tarqata órilgen, ómir kóshiniń baǵyt-baǵdary men maqsat-muratyn dittegen tereń tamyrly tolǵaýly dúnıe. Kóneniń kóbesinen tin tartyp, jańanyń jańǵyrýymen qorytylyp óreli tujyrym, óristi zerdeleýmen jazylǵany kórinip tur.
Aqıqat arqaýy aıqyn, rýhanı jańǵyrýdyń jalǵasty arnasyndaı úndesip jatqan ult taǵdyrynyń tizgin sóziniń tilegi tuǵyrly, táý eteri táýelsizdik degendi dáıekteı túsedi.
Tarıh tolqynyndaǵy ózgerister men jańarýlardyń barysynda ulttyq bolmysymyzdy, taǵylym-tirligimizdi, tarıhymyzdyń kókjıegin áli de anyqtaı túsýimizdiń, qanyqtaı bilýimizdiń qajettigin saraptaı sabaqtap, ulttyń uıytqylyq ustanymyn alǵa tartady.
Álbette, ómirdiń ózi ekshegen tujyrymdar bar: árbir ult óziniń tamyry tereń tarıhymen, ýaqytpen birge jasaǵan uly tulǵalarymen maqtana alady. Tegińdi bilý degenniń qudiret-qasıeti osydan shyǵady. Ony tanyp-bilý urpaqtan-urpaqqa ulyqtaı jetkizý ári parasatty is ári paryz. Munyń túp maqsaty – «Eń bastysy, naqty ǵylymı derekterge súıene otyryp, jahandaǵy óz rólimizdi baıyppen ári durys paıymdaýǵa tıispiz», degen syndarly paıymmen túıindelipti.
Prezıdenttiń Uly dalanyń jeti qyryna toqtalyp, árqaısysyna tarıhı-ǵylymı zerdeleý jasaýy aıryqsha tánti etetinin atap ótýimiz kerek-aq.
Osy ýaqytqa deıin tarıhymyzdyń tumshalanyp kelgeni, onyń ultqa qatysty, ulttyń órkenıet pen ómirge ákelgen jahandyq jańalyǵy, kúreskerligi men qaısarlyǵy, tarıhtaǵy tuǵyrly ulttarmen terezesi teń turǵany aıtylmaı, udaıy jabaıy kúıinde kórsetýge kúsh salynǵany belgili. Túbi bir túrki halyqtarynyń ǵajaıyp tarıhy qasańdyqtyń qalybymen burmalanyp, deregi men dáıegi buǵaýlanyp ustalǵany noqtaly saıasattyń ýysynan shyǵarmaý jolyndaǵy qıturqy ýaǵyzy, aıylyn jımaǵan óktemdiktiń óshpendi ustanymy edi. Osy oraıda: «Eýropasentrıstik kózqaras saqtar men ǵundar jáne basqa da búgingi túrki halyqtarynyń arǵy babalary sanalatyn etnostyq toptar bizdiń ultymyzdyń tarıhı etnogeneziniń ajyramas bólshegi bolǵany týraly bultartpas faktilerdi kórýge múmkindik bergen joq» – deıdi Elbasy. Baǵamdaı alsaq bul sózde de astarly maǵyna, aldy-artymyzdy bezbendeı bilý múddesi jatyr.
Kóbimizge belgili keı nárseniń mán-mazmuny tereńde jatqanyn eleı bermeıtinimizdi eske túsiretin myna bir jaı qalyptaǵydaı kórinetini ras. О́zimiz minip júrgen avtokólik qozǵaltqyshtarynyń qýaty áli kúnge deıin attyń kúshimen ólshenetinin bilemiz. Bul jahandaǵy salt attylar – biz, qazaqtardyń atqa minip jeldeı esken kúnderge degen belgisi, sonyń tarıhı jadyda qalǵan óshpes aıǵaǵy ekenin aıtqanda eriksiz maqtanysh sezimine bólený ómirdiń ózindeı shyndyq ekenine ılanymyz kúsheıe túsedi.
Qazaqtyń jerindegi qazba jumystary kezinde tabylǵan ǵajaıyp qazynalar: tasqa qashalyp ýaqytpen birge jasasqan tańba-jazýlar, metall qorytatyn peshter men qoldan jasalǵan áshekeı buıymdary, turmystyq zattary, qarý-jaraqtary – tarıhymyzdyń qazyna-shejiresi ispetti, bastaýymyzdyń qaıdan, bas uranymyzdyń qandaı bolǵanyn aıǵaqtaı túsedi, al «Altyn adamnyń» ózi ata tarıhymyzdyń qýaty men dala órkenıetiniń órisi men órleý óresin kórsetedi. Ulttyń ulylyǵyn tanytar, jahandy tańǵaldyrǵan jádiger jaqsymyzdy basyn ashyp, abyroı tutar tarıhı aıǵaq retinde aqıqattaı alǵa tartady.
«Bul jaýynger talaı tylsym qupııanyń betin ashty. Bizdiń babalarymyz áli kúnge deıin óziniń asqan kórkemdigimen tamsandyratyn asa joǵary deńgeıdegi kórkem dúnıeler jasaǵan. Jaýyngerdiń altynmen aptalǵan kıimderi ejelgi sheberlerdiń altyn óńdeý tehnıkasyn jaqsy meńgergenin ańǵartady. Sonymen birge bul jańalyq Dala órkenıetiniń zor qýaty men estetıkasyn áıgileıtin baı mıfologııany pash etti» – dep jadymyzǵa jańa lep, ulttyq sanamyzǵa maqtan tutar máıek oı salady.
Uly Jibek jolynyń órkenıet órisindegi róli men tarıhı ornyna toqtala kelip «Kerýen joldaryn minsiz uıymdastyryp, qaýipsizdigin qamtamasyz etken Uly dala halqy ejelgi jáne orta ǵasyrlardaǵy asa mańyzdy saýda qatynasynyń basty dánekeri sanaldy... Alǵash paıda bolǵan sátten bastap, Uly Jibek joly kartasy, negizinen, túrki ımperııalarynyń aýmaǵyn qamtıdy» – dep tarıhı tinniń taǵy bir tuńǵıyq syryn ashyp tarqata túıindeıdi. Munyń báriniń ulttyq sanamyzǵa qunarly qýat bolyp daryp, erekshe serpin bereri sózsiz.
Osylaı jeti qyrdy júıeli túrde saraptaı kele, aldaǵy ýaqytta atqarylar tyń ıdeıalarǵa toly keshendi jobalardy alǵa tartýy tipten aıryqsha: «Arhıv – 2025» jeti jyldyq baǵdarlamasy, «Uly dala tulǵalary» atty ǵylymı-kópshilik serııalary, «Túrki órkenıeti: túp-tamyrynan qazirgi zamanǵa deıin» atty joba, «Uly dala» atty ejelgi óner jáne tehnıkalar mýzeıi, «Dala folklorynyń antologııasyn jasaý, «Uly dalanyń kóne saryndary» jınaǵy, «Uly dalanyń uly esimderi» atty oqý-aǵartý ensıklopedııalyq saıabaǵy, Qazaqstannyń órkenıet tarıhynyń úzdiksiz damýyn kórsetetin derekti-qoıylymdyq fılmder, televızııalyq serıaldary sekildi iske sáttik ilkimdi jobalaryn júzege asyrýdyń jaýapty jolyn usynyp otyr.
Bári – bas-aıaǵy jiptikteı júıeli, oıy qanyq, maqsaty anyq, máni tereń, mańyzy zor, kóp jumylsa qoldan keler, bolashaqtyń kókjıegine kósh túzegen keleli is, kósheli jobalar.
Buǵan barshamyz – tarıhshylar, ǵalymdar, arheologtar, etnograftar mýzyka mamandary, tilshiler, ádebıetshiler, jýrnalıster, baspagerler, kınogerler atsalysyp, bilimdilik pen belsendilik tanytýymyz kerek.
Bul oraıda jazýshylar men kınogerlerdiń shabytty eńbeginiń jemisi erekshe bolmaq. О́ıtkeni kitap pen kınonyń qudireti sol, bular – biri tasqa basylyp, biri jandy lentaǵa túsirilip, qaz-qalpyndaǵy derektik jáne tárbıelik qundylyǵyn keleshekke jetkize alatyn aıryqsha janrlar, onyń tarıhymyz ben taǵdyrymyzdyń tórden kórinýine, ulttyq qasıet rýhymyzdyń qaırala túsýine septigi mol ekeni sózsiz.
Bastysy, munyń bári rýhymyzdyń joǵary bolýy úshin kerek. Negizgisi – tarıhymyzdy tereń tanyp-bilýimizge, ulttyq bolmysymyzdyń túp-qazyǵyn nyǵaıta túsýge, tarıhı saýattylyǵymyzdy nyǵaıtýǵa, órkenıettegi ornymyzdyń qandaılyǵyn qalyptap maqtanysh tutýymyzǵa, táýelsizdigimizdiń jasampazdyq jiger-qýatyn kúsheıte berýine jol kórsetip otyr.
Uly dalany ulyqtaı bilý degen osy. Bul Prezıdentimiz Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń kemeńgerligi men kóregendiginiń asqan úlgisi. Ony júzege asyrý jeri men elin súıgen, búgingi ultyn maqtan tutar urpaq úshin úlken jaýapkershilik, údeli mindet.
Jaqaý DÁÝRENBEKOV,
jazýshy, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri,
«Qurmet» ordeniniń ıegeri, «Ana tili» baspasynyń dırektory
