Jýyrda Qostanaı oblysy ákiminiń qatysýymen ótken alqa otyrysynda oblystyq Densaýlyq saqtaý basqarmasynyń ókili «Sońǵy bes jyl boıy óńirde týý kórsetkishi tómendep, ortasha alǵanda 500 nárestege azaıdy, al ótken jyly alǵash ret náresteler sany 802-ge kúrt tómendep ketti. 2016 jyly – 12535 bala, 2017 jyly – 11733 bala dúnıege keldi, bir jyl ishinde oblys turǵyndary 6,7%-ǵa azaıdy» dep málimdeme jasaǵan. Arıfmetıkaǵa salyp, aldaǵy 15 jylda jaǵdaıdyń qalaı bolatynyn elestete berińiz.
Reprodýktıvti otbasylardyń kóbi oblys sheginen tys jerge ketip, bala týý azaıǵan. Aýyldardyń áleýmettik máselelerine tıisti deńgeıde kóńil bólinbeı, «bolashaǵy joq aýyldar» mektebin japqan soń, jas otbasylar Astanaǵa, respýblıkanyń ózge qalalaryna ketti. Arasynda shetel asqandary bar. Alysqa kete almaǵandar jergilikti qalalardy, qala mańyn, aýdan ortalyqtaryn jaǵalady. Oblysta qalǵan jas otbasylar áleýmettik jaǵdaıdyń tómen bolýy saldarynan bala sanyn shektedi. Bul kúnde úshinshi bala týraly sóz qozǵalǵan jerde «Qalaı asyraımyn?» degen suraq qoıylatyn boldy. О́ńirde týý kórsetkishi tómendep, demografııalyq ahýal nasharlaýynyń sebebi osydan bolsa kerek. Kósh áli toqtaǵan joq. Al demografııalyq ahýal nasharlaı berse, oblys taǵdyry qalaı bolmaq?
Kindik qanymyz tamǵan jerdi ózimiz óńdemeı, ózge elden nege baqyt izdeımiz? Ata-babalarymyz naızanyń ushymen, bilektiń kúshimen qorǵaǵan, qany tógilgen, urpaq súıip, tamyr jaıǵan qutty jerinen – jeruıyǵymyzdan nege jeridik? «It – toıǵan jerine, er – týǵan jerine» deıdi halqymyz. Jerdiń qasıetin túsinbeıtin deńgeıge tústik. Aýyl muqtajyna kóńil bólý – oqyǵan-toqyǵan, qolynda bıligi, qarajaty bar azamattardyń perzenttik paryzy. Osy jerde aqıyq aqyn Muqaǵalı Maqataevtyń «Sen de kettiń, men de kettim, ol da ketti aýyldan, osynymyz uıat boldy-aý, uıat boldy-aý qaýymnan! Momyn jurttyń arqasúıer azamaty biz edik!...», «Kúte-kúte, kózi talyp, kún sarǵaıyp batqandaı, zırat ekesh, zırattar da bizdi joqtap jatqandaı. Momyn jurttyń arqasúıer azamaty biz edik! Jeke-jeke baqyt izdep, jeke ómir túzedik. Jeter endi! Týǵan jerdiń topyraǵyna tize búk!» deıtin joldary eske túsedi...
Shette oqyp, bilim alǵan soń, atamekenge oralyp, kókeıimizge toqyǵanymyzdy týǵan ólkeni kórkeıtýge jaratsaq, jańadan jumys oryndaryn ashýǵa atsalyssaq, nur ústine nur bolar edi. Bul jaǵdaıda halyq údere kóship ketpes te edi.
Eldigimizdiń táýelsizdigin qalpyna keltirip, Alash ardaqtylaryn árqashan maqtan etemiz. Biraq «qurmetteý» olarǵa eskertkish qoıý, esimimen bilim jáne mádenıet úıin ataý ǵana emes shyǵar. Olarǵa degen eń basty qurmet – Aqań, Álıhan, Halekeńderdiń isterin jalǵastyrý bolsa kerek. Abaıdyń «Bolmasań da uqsap baq» degenindeı, olardyń týǵan jerdiń tutastyǵy úshin kúresken maǵynaly ómirin úlgi tutyp, kindik qanymyz tamǵan jerimizdiń bir qajetine jaraý bolsa kerek. Osylaı úıretetin ustaz kemde-kem. Áıtpese, bala oqyp, úırenip, aýylyna oralar edi, týǵan aýylynyń qaladan kem bolmaıtyndaı deńgeıge jetýine atsalysar edi. Aýyldan shyqqan, qazirgi qyzmetine oraı qalada turýǵa májbúr azamattar aýyldy uıymdastyryp, jumys oryndaryn ashyp, máseleniń sheshilýine atsalyssa, demografııalyq ósim bolyp, táýelsizdiktiń irgetasy nyǵaıa túser edi. Jastarǵa osyndaı ónege kerek, halqynyń aldynda qadiri artyp, eldiń batasyn alǵan jandardy úlgi etýimiz kerek. Mysaly, aýdan ortalyǵyna jaqyn ornalasqan Gýrıanovka aýylynda turatyn kásipker óz aýylynda orys tilinde bilim beretin bastaýysh mekteptiń ashylýyna demeýshi bolyp, turǵyndardyń qurmetine bólendi. О́kinishtisi, mundaı mysaldar saýsaqpen sanarlyq. Aýyldan ketken jastardyń kóbi bilim-ǵylym qýyp ketpedi, «aýylyńnyń bolashaǵy joq!» dep mektebin japqan soń, balasyn kóz aldynda oqytý úshin jumys izdep, otbasyn asyraý úshin basy aýǵan jaqqa, ıaǵnı mektebi, jumysy bar jerge amalsyzdan ketti, al aýyly «jetim balanyń» kúıin keship qaldy.
Qara basymyzdyń kúıin kúıtte- sek dalada jaıylyp júrgen maldan qaı jerimiz artyq? «El búginshil, meniki erteńgi úshin» degen Ahań (A.Baıtursynuly) atamyz. Biz ketsek, úılerdiń orny typ-tıpyl bolyp, Jarsor, Taldy, Maǵynaı aýyldary sııaqty aýyldar túpkilikti joıylady. Keıin «kelem» deseń aýyl da bolmaıdy. Jer áldekimniń qolyna ótse – qýyrdaqtyń kókesin sol kezde kóresiń, ata-baba molasynyń ornyn da taba almaı qalýymyz kádik. Al halqymyz «óli razy bolmaı, tiri baıymaıdy» degen emes pe? Osy oı mazalaıdy.
Jergilikti ákimderdiń, depýtattardyń qabyldaýynda da boldyq. Olar: «Bala sany azaıyp barady, bolashaǵy joq, mektepti jabamyz», «jol jóndeýge tehnıka joq, «halqy az aýylǵa keletin joldy jóndeý kóp shyǵyn», «aýyl halqy az, uıaly baılanys operatoryn ákelý múmkin emes», «Aýylda jumys joq, eshkim kóship kelmeıdi» degen jattandy sózderin aıtyp, shyǵaryp salady. Olar bálkim, esep bergende isker bolar, naqty iske kelgende beıqam kórinedi. Áıtpese, «Mektepti qaıtsek saqtap qalamyz?», «Aýyl halqyn qaıtsek kóbeıtemiz?», «Bıýdjetke kúsh túsirmeı, aýylǵa baratyn joldy qalaı jóndeýge bolady?», «Aýyldan qandaı jumys oryndaryn ashýǵa bolady?» dep kúıip-pisip júrgen depýtatty, usynystar jınap, saralaǵan basshylardy kórgimiz-aq keledi.
Tólen RAMAZANULY
Qostanaı oblysy
Qarabalyq aýdany
