Kómbe izdeýshilerge tusaý salýdyń jalǵyz joly elimizdegi «Tarıhı-mádenı mura obektilerin qorǵaý jáne paıdalaný týraly» zańdy kúsheıtý jáne arnaıy beriletin lısenzııa máselesin shekteý ekendigi de, óńirdegi tarıhı-mádenı nysandarǵa jergilikti ınspektorlar salǵyrt qaraıtyny da gazet kótergen máselede aıtyldy. Jalpy «qara arheologııa» máselesi el gazetinde («Qorǵansyz qalǵan qorymdar» №220 16 qarasha, 2018 jyl) qozǵalǵan-dy. «Egemende» kóterilgen máseleler Májilis depýtattary tarapynan qoldaý taýyp otyr. Ol jóninde Túrkistan óńirindegi tarıhı-mádenı nysandardy aralaǵan depýtattar málim etti.
Túrkistanda Májilistiń Áleýmettik-mádenı damý komıtetiniń kóshpeli otyrysy ótti. «Tarıhı-mádenı murany qorǵaý men keńinen tanytýdy zańnamalyq turǵydan qamtamasyz etý» taqyrybyndaǵy otyrysta «Tarıhı-mádenı mura obektilerin qorǵaý jáne paıdalaný týraly», «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine tarıhı-mádenı mura máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań jobalary talqylandy. Búgingi tańda elimizde 25 myńnan astam tarıhı-mádenı mura nysandary bar. Onyń 11 myńǵa jýyǵyna tarıh jáne mádenıet eskertkishteri mártebesi berilgen. Talqylanǵan zań jobalarynda tarıhı-mádenı mura nysandaryn anyqtaý, olardy esepke alý, tarıhı-mádenı saraptama júrgizý, pasporttaý máselelerine erekshe nazar aýdarylǵan. Depýtattar men qatysýshylar búgingi tańda kóptegen jańadan anyqtalǵan, tarıh jáne mádenıet eskertkishteri mártebesi berilgen nysandardyń saqtalýy jetkilikti deńgeıde qamtamasyz etilmeıtinine toqtaldy.
Áleýmettik-mádenı damý komıtetiniń hatshysy Beıbit Mamraev júrgizgen otyrysta baıandama jasaǵan Túrkistan oblysynyń ákimi Janseıit Túımebaev búgingi tańda tarıhı-mádenı eskertkishterdi qorǵaý ózekti másele bolyp otyrǵanyn jetkizdi. Qaralyp jatqan jańa zań jobasy saladaǵy olqylyqtardyń ornyn toltyryp, mádenı muramyzdy saqtap qalýda sheshýshi ról atqaratynyna senimi mol ekenin aıtty. Tarıhı-mádenı muralardy saqtaýdaǵy ózekti bolyp otyrǵan keıbir máselege toqtaldy. «Tarıhı-mádenı eskertkishterdiń ishinde arheologııalyq eskertkishterdiń joıylyp ketý qaýpi joǵary ekenin bilemiz. Ásirese sharýashylyq, qurylys jumystar áserinen zardap shegýi múmkin. Arheologııa eskertkishteri negizinen dalaly, taýly jerlerde ornalasqan. Olardyń saqtalýyn únemi baqylaýda ustaý múmkin emes. Jańa zań jobasyna sáıkes, eskertkish ornalasqan jerdiń menshik ıesin eskertkishtiń saqtalýyna jaýapty etý olardyń qorǵalýyna oń áserin beredi degen oıdamyz», dedi J.Túımebaev. Sondaı-aq óńir basshysy Túrkistan oblysynda tarıhı-mádenı mańyzy zor 1249 arheologııa jáne sáýlet eskertkishi baryn aıta kele, «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasynyń barlyq basym baǵyttary boıynsha atqarylyp jatqan jumystarǵa toqtaldy. Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamalyq maqalasy aıasynda Sozaq aýdanyndaǵy Aqsúmbe qaraýyl munarasy men Ordabasy aýdanyndaǵy Ishan bazar meshiti eskertkishterine respýblıkalyq mártebe berý jónindegi usynys Mádenıet jáne sport mınıstrligine joldanyp, mınıstrliktiń janynan qurylǵan arnaıy komıssııanyń otyrysynda qaralyp, oń sheshimi alynǵanyn da jetkizdi.
Al Mádenıet jáne sport vıse-mınıstri Aqtoty Raıymqulovanyń aıtýynsha, «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy aıasynda Túrkistan oblysy boıynsha Qazaqstannyń jalpyhalyqtyq mańyzy bar kıeli jerleriniń tizimine 22 nysan, jergilikti mańyzy bar kıeli jerleriniń tizimine 51 nysan engizilgen. «Mınıstrlik Qazaqstannyń tarıhı-mádenı murasyn jańǵyrtý, nasıhattaý jáne álemge keńinen tanytý boıynsha mańyzdy jáne iri jobalardy qolǵa alýda. Solardyń qatarynda, tarıhı-mádenı muralarymyzǵa arheologııalyq qazbalar sıklyn júrgizý, olardy restavrasııalaý, mýzeefıkasııalaý jáne álemge tanymal týrıstik ortalyqtarǵa aınaldyrý máseleleri kún tártibinde tur. Sonymen qatar «Uly dalanyń uly esimderi» oqý-aǵartý ensıklopedııalyq saıabaǵyn jáne ótken zamannyń uly oıshyldary, aqyndary jáne el bılegen tulǵalary beıneleriniń galereıasyn jasaý kózdelgen. Iri jobalardyń biri – Túrkistan qalasyndaǵy tarıhı eskertkishterdi qaıta qalpyna keltirý, zertteý jáne olardy tanymal týrıstik ortalyqqa aınaldyrý ekenin erekshe atap ótkim keledi. Osy maqsatta, Mádenıet jáne sport mınıstrligi Túrkistan qalasyndaǵy ortaǵasyrdaǵy tarıhı-mádenı mura obektileriniń (88,7 gektar aýmaqta) tarıhı kelbetin anyqtaýǵa jáne qalpyna keltirýge arnalǵan jobany Elbasyna tanystyryp, maquldandy», dedi vıse-mınıstr. Sondaı-aq otyrysta Á.Marǵulan atyndaǵy Arheologııa ınstıtýtynyń dırektory, akademık Baýyrjan Baıtanaev, arheolog, tarıh ǵylymdarynyń doktory Vıktor Zaıbert, Q.A.Iаsaýı atyndaǵy Halyqaralyq qazaq-túrik ýnıversıtetiniń vıse-prezıdenti, professor Jengız Tomar, Májilis depýtaty, atalǵan zań jobalary boıynsha jumys tobynyń jetekshisi Saýytbek Abdrahmanov sóz sóılep, oı-pikirlerin ortaǵa saldy.
Otyrysqa qatysqan memlekettik organdardyń, qoǵam, mádenıet, arheologııa uıymdarynyń ókilderi, sarapshylar, Q.A.Iаsaýı atyndaǵy Halyqaralyq qazaq-túrik ýnıversıtetiniń jáne Qazaqstannyń basqa joǵary oqý oryndarynyń ǵalymdary kókeıde júrgen oılarymen bólisip, zań jobasyna qatysty pikirlerin bildirdi. Qoǵamnyń barlyq tynys-tirshiligi salasynda aýqymdy ózgerister jasaýǵa yntalandyrǵan Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý», «Uly dalanyń jeti qyry» atty baǵdarlamalyq maqalalarynda qoıylǵan mindetterdi oryndaý qajettigi aıtyldy. Sondaı-aq qatysýshylar kóshpeli otyrys ótkizip, zań jobasyn talqylaýǵa, óz usynys-pikirlerin bildirýge múmkindik bergen depýtattarǵa alǵysyn jetkizdi.
Ǵalymjan ELShIBAI,
«Egemen Qazaqstan»
Túrkistan oblysy
