Keıbir statıstıkalyq málimetter boıynsha Qazaqstanda 1991 jyly ǵylymı-zertteýlermen shuǵyldanatyndar sany 42 myń adam bolsa, 2014-2015 jyldary bul kórsetkish 19 myń adamǵa deıin tómendedi.
Al qazirgi statıstıkalyq derekter «Qazaqstanda 8000 ǵylymmen shuǵyldanatyn adam bar» deıdi, onyń 1000-y – jas býyn ókilderi. Dúnıe júzinde árbir 1000 adamnyń bireýi ǵalym, al Qazaqstanda 2500-diń bireýi ǵana ǵalym. Bul – óte tómen kórsetkish. Árıne ǵalymnyń sany ǵylym sapasynyń negizgi kórsetkishi emes. Ǵalymnyń deńgeıi men onyń ǵylymı jumystarynyń nátıjesi dúnıejúzilik ataqty jýrnaldarǵa shyqqan maqalalarymen, sol maqalalarǵa basqa ǵalymdardyń silteme jasaý sanymen baǵalanady.
Mańyzdy másele – ǵylymnyń paıdasy, basqasha aıtqanda onyń halyqqa, elimizge, sharýashylyǵymyzǵa ákeletin paıdaly áseri, ıaǵnı, engizetin jaǵymdy jańalyǵy. Bul jóninde biz álemde 61-oryndamyz, patent alý boıynsha bizdegi kórsetkish dúnıejúzilik deńgeıden 24 ese tómen.
Ekinshi jaǵynan ǵylym – bıznes emes. Máselen, ózińizge unaǵan ǵylymı-zertteý ınstıtýtyna aqshańyzdy bere salyp, krandaǵy sýmen júretin avtokólik ala almaısyz.
Ǵylymnan jańa ári jaqsy nátıje alý úshin zertteýshiler qatary kóp bolýy kerek. Sonda básekelestik artyp, kóptiń bireýi zertteýge qyzyǵa kirisse, aldyna qoıǵan maqsatyna jetý kezinde ǵylymda jańalyq jasalýynyń yqtımaldyǵy artady. Demek, sannyń sapaǵa aınalýy úshin ǵalymdar sany arta túsýi tıis. Ǵylymda «kóp aqsha beremin, 2-3 jylda jańalyq ash» dep kesimdi túrde aıtýǵa bolmaıdy. Beretin ónimdiligi óte tómen, qarajaty jetimsiz, qatary tym sırek ǵalymdarmen ǵylymdy damytý múmkin emes, kerisinshe, ony qurdymǵa jiberip alýymyz bek múmkin.
О́rkenıetti elderde ǵalymdar eń joǵarǵy zııatkerlik top sanalady. Olarǵa erekshe qurmet kórsetiledi. Sonymen birge ǵalymnyń eńbegi de joǵary baǵalanady. Jalpy, memlekettiń ǵylymǵa degen kózqarasy onyń IJО́-niń ǵylymdy damytýǵa bólinetin qarajatynyń paıyzdyq deńgeıimen ólshenedi. Ǵylymǵa eń kóp qarajat bóletin Izraıl – 4,6%, Shvesııa – 4%, Japonııa – 3,4%, AQSh – 2,7%, Germanııa 2,5%. Al Reseıde – 1,25% bolsa, Qazaqstanda bar bolǵany 0,2%, keıde odan da az bólip keledi.
Qazirgi kezde ǵylymı qyzmetkerlerdiń jalaqy mólsheri óte tómen. Ǵylymnyń dárejesin kóterip, jastardy ǵylymǵa tartý úshin ǵalymnyń aılyq jalaqysyn anaǵurlym kóbeıtý kerek.
Basqalarmen salystyrmaly túrde saraptasaq, bizdegi ǵylymnyń damýyna jumsalatyn qarjy onyń damýyna emes, joıylýyna baǵyttalǵan sekildi kórinedi. Halyqaralyq akademııalyq keńestiń uıǵarymy boıynsha memlekettiń ǵylym salasyna bóletin qarjysy IJО́-niń 1,5 paıyzynan artyq bolsa ǵana ǵylym damıdy eken. Osyǵan qarap-aq, bizdiń jaǵdaıymyzdyń qandaı ekenin baǵamdaı berińiz.
Qazirgi ýaqytta álemdegi ekonomıkalyq turǵyda damyǵan elderdiń asa mańyzdy básekelestik artyqshylyǵy – bilim, ǵylym jáne jańa tehnologııalar. Sondyqtan elimizde de ǵylym damýynyń jańa deńgeıine túbegeıli shyǵýy qajet. Bul úshin elimiz joǵarǵy memlekettik deńgeıde ǵylymı-tehnologııalyq damýy strategııasyn (ǴTDS) jasaýy kerek. Bul mańyzdy qujattyń jobasyn ǵalymdar, ǵylymı mekemeler, ınjenerler, tehnologtar jáne ǵylym janashyrlarynyń qatysýymen egjeı-tegjeıli keńinen talqylaǵannan keıin Prezıdent bekitip, qabyldaýy qajet. Osyndaı ǴTDS álemniń damyǵan elderiniń (AQSh, Japonııa, Qytaı, Eýropa elderi jáne t.b.) bárinde qabyldanǵan. Ony qabyldaǵan elderdiń ǵylymı-tehnologııalyq damýynyń strategııasy óziniń mańyzdylyǵy jaǵynan memlekettiń qaýipsizdik strategııasymen bir deńgeıde turady. Áli kúnge deıin Qazaqstan Respýblıkasynyń ǵylymı-tehnologııalyq damýynyń strategııasy ázirlenbegen jáne qabyldanbaǵan. ǴTDS qabyldaý qajettiligi Qazaqstannyń álemniń damyǵan 30 eliniń qataryna kirýin qamtamasyz etetin kóptegen baǵdarlamalyq qujattarmen negizdeledi.
Reseı eli mundaı mańyzdy qujatty keńinen talqylap, 2016 jyldyń jeltoqsan aıynda qabyldaǵan. Olarda ǴTDS qabyldaýdyń mańyzdylyǵy dınamıkalyq jáne údemeli ǵylymı-tehnologııalyq damý qajettiliginiń irgeli sebepterine ǵana emes, sonymen qatar onyń ekonomıkalyq damýyna eleýli áser etetin sanksııalardyń kúsheıýine baılanysty da negizdelgen.
Qazaqstannyń ǴTDS ázirlegen kezde, basqa memleketterdiń tájirıbesin eskergenimiz jón jáne qazaqstandyq iri ǵylymı-zertteý ınstıtýttary, zerthanalary men ýnıversıtetterdiń jetekshi ǵalymdary osy mańyzdy strategııalyq qujatty talqylaýǵa qatysyp, álemniń damyǵan elderiniń ǵylymı strategııalarynyń nusqalarymen salystyrmaly túrde taldaý júrgizýi tıis.
Bizdiń memleket ǵylym kandıdattary men ǵylym doktorlarynyń sany jóninen aldyńǵy orynda, al ǵylymı nátıjelerden sońǵy oryndarda ornalasqan. Onyń sebebi, ǵylymda kezdeısoq ataǵy bar, alaıda ǵylymǵa tikeleı qatysy joq adamdardyń qatary kóbeıip ketken. Birde-bir ǵylymı maqala jazbaǵan ǵylymı ataqtary bar bázbireýler depýtat bolyp, sheneýniktiń shekpenin kıip, el bılep otyr. Mundaı jalǵan ǵalymdarmen elimizde ǵylymnyń damymaıtyny beseneden belgili.
Qazaqstanda keıingi ýaqytta ınnovasııalyq qor, tehnologııalyq park degenderdi kóptep ashyp jatyrmyz. Olar qandaı jumystar istep jatyr? Qandaı jobalardy iske asyrady? Onyń ashylǵanyn quptaýǵa bolady, biraq jumysynan memleketke esh paıda kelip jatqan joq. Bul – basy ashyq aqıqat.
Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń aqparaty boıynsha 2020 jyly ǵylymǵa bólinetin qarajat IJО́-niń 2 paıyzy, al 2050 jylǵa qaraı 3 paıyz bolmaq. Bul – bolashaqtyń jospary.
Dál qazirgi ýaqytta el ekonomıkasy turaqty ósý ústinde bolsa da, ǵylymǵa bólinetin qarjy kólemi IJО́-niń 0,20-0,16 paıyzynan aspaı tur. Sol sebepti, Qazaqstan ǵylymynyń jaǵdaıy máz emes. Ǵylymı mekemeler qazirgi zamanǵy kúrdeli qondyrǵylardy satyp alýǵa qaýqarsyz, memlekettik jáne akademııalyq baǵdarlamalarmen jobalardy joǵary deńgeıde qoldana almaıdy, halyqaralyq qatynastardy damyta almaıdy, jalaqy óte az bolǵandyqtan talantty jastardy ǵylymǵa tartýǵa shamasy joq. Sondyqtan keıingi jyldary Qazaqstannan daryndy jastardyń shetelge ketýi belsendi qalypty ıelenip otyr. Onymen birge qoǵamǵa dendep engen «sybaılas jemqorlyq» degen aýrý ǵylymdy da aınalyp ótpedi. Sonyń saldarynan ǵylymǵa bólinetin az qarajattyń ǵylym granttaryna úlestirilýi daý týǵyzyp, ǵalymdardyń kóńiline senimsizdik uıalatýda.
Parlament Májilisiniń depýtaty Merýert Qazbekqyzynyń aıtýynsha, byltyr «Agroóndiris kompleksi túrleriniń damýy jáne aýyl sharýashylyǵynyń qaýipsizdigi» baǵyty boıynsha konkýrstyń ekinshi kezeńindegi qarajatty bólýde óreskel qatelikterge jol berilip, ádiletsizdikter oryn alǵan. Ulttyq ǵylymı keńes birinshi kezeńde 16-19 ball alǵan jumystardy ótkizip, 30-dan artyq ball jınaǵan zertteýlerdi ótkizbegen. Jetekshisi UǴK múshesi bolǵan bir jumys 20 ball alsa da qarjylandyrý tizimine ótken, al 30-dan artyq baly barlardyń jumysy ótpegen. Budan artyq ádiletsizdik bola ma?! Kelesi mysal: «Ǵaryshtyq zertteýler jáne tehnologııalar ulttyq ortalyǵy» prezıdentiniń keńesshisi Aleksandr Gýbergtiń aıtýy boıynsha, «Aqparattyq, telekommýnıkasııalyq jáne ǵaryshtyq tehnologııalar» baǵytyndaǵy konkýrsta memlekettik saraptamadan (ekspertıza) ótkende joǵary ball alǵan jumystar ótpeı, kerisinshe, tómengi deńgeıli ball alǵan taqyryptar ótip ketken. Memlekettik saraptamadan joǵary ball alǵan «Qazkosmos», Fesenkov atyndaǵy astrofızıkalyq ınstıtýty, Ionosfera ınstıtýty, Ǵaryshtyq tehnıka jáne telekommýnıkasııalar ınstıtýttarynyń jumystary keıin qaıtarylyp, bolmashy ball alǵan basqa jumystar qarjylandyrylǵan.
Parlament Májilisiniń 2015 jyldyń qazan aıyndaǵy otyrysynda qozǵalǵan depýtattyq saýalnamada 2015-2017 jyldardaǵy ǵylymı-zertteýlerge bólingen qarjylandyrýdaǵy kemshilikter týraly aıtylǵandar Esep komıteti teksergende anyqtalǵany belgili boldy. 10 mıllıard teńgeniń esh paıdasyz shyǵyndalǵany anyqtaldy. Sol jumystardyń 41-iniń jetekshileri UǴK músheleri eken.
Jalpy, Elbasynyń bastamasymen ǵylymdy basqarýdyń jańa modeli 2011 jyly engizilgen bolatyn. Qazaqstanda ǵylymdy damytýdyń basym baǵyttary anyqtalǵan, memlekettik ǵylymı-tehnıkalyq saraptama (ekspertıza) júıesi qurylǵan, qarjylandyrýdyń jańa júıesi qabyldanǵan.
Shyndyǵynda, Úkimet qarjysynyń ádiletti bólinbeýi bir basqa, sol qarajattyń merziminde ıgerilmeı qalǵany tipti tańǵalarlyq. Sońǵy jyldary 15 ǵylymı-zertteý zerthanalary ashyldy, ony damytý úshin qymbat qondyrǵylar alyndy. Solardyń birazy tolyq jumys istemeı, ǵylymǵa eshqandaı úles qospaı, mýzeıdegi jádiger sekildi turǵandary da bar.
Mysaly, E.A.Bóketov atyndaǵy Qaraǵandy memlekettik ýnıversıtetiniń ujymy eki ret negizdeme jazyp, IаMR degen qondyrǵyny satyp alýǵa suranys berip edi. QarMÝ-de onymen jumys isteıtin professorlar toby bar, alaıda, qajetti suranys eskerilmeı qaldy. Qazir ol qondyrǵy basqa bir ýnıversıtette eksponat retinde tur. Sebebi qondyrǵymen isteýge mashyqtanǵan maman-ǵalym joq.
Ashylǵan zerthanalardyń beseýi «ulttyq» degen mártebeni ıelengen, ıaǵnı elimizdiń kez kelgen ǵalymy erkin baryp, óziniń zertteý jumysyn júrgizýge múmkinshiligi bolýy kerek edi.
Bul zerthanalardy osynsha qarajatpen ashý Elbasymyzdyń memleket qajettiliginen týyndaıtyn, qaýipsizdigin qamtamasyz etetin, ishki múmkindikterdi ıgerýge negizdelgen, nátıjeleri qoǵamdyq suranysqa ıe bolatyn ǵylym baǵyttaryn únemi damytý maqsatymen negizdelgen edi. Ol zerthanalardy 8 mıllıard teńgege satylyp alynǵan quraldarmen, aspaptarmen, qondyrǵylarmen jabdyqtady.
Táýelsizdik alǵannan beri qazaqtyń talaı daryndary qoldaý tappaı qyr asyp ketti. Mysaly, Qýat Esenov AQSh-tyń Massachýsets tehnologııalar ınstıtýtynyń ǵylymı qyzmetkeri, Kalıfornııadaǵy Oracle Corporation kompanııasynyń ıesi Nurtas Mákimov, Japonııanyń Nagasakı Ulttyq medısına ortalyǵynyń dáriger-genotomy Qaharman Emenbetov, Ýalbaı О́mirbaev solardyń qatarynda. Fızıka-matematıka ǵylymdarynyń doktory, AQSh-taǵy ýnıversıtet professory, biz baǵalaýsyz qaldyrǵan bakterıologııalyq qarýdyń avtory Baqytjan Álimbekovti amerıkalyqtar alaqanyna salyp otyr. Osylaısha tize bersek, shetel asqan qazaq ǵalymdary jeterlik. Eger turmystyq jaǵdaı jasasa, solardyń kóbi elge qaıtyp keler edi, qazaq ǵylymy túbegeıli damý jolyna baǵyt alar edi.
Qazir dúnıe júzi boıynsha ǵylym salasynda qatań básekelestik ornady. Jalpy, bir memleket qansha myqty bolsa da ǵylym men tehnologııanyń barlyq baǵyty boıynsha álemde jetekshi orynǵa ıe bola almaıdy. Bir sala boıynsha basym bolǵanymen, ǵylymnyń basqa baǵyttarynda álsiz bolýy múmkin. Soǵan baılanysty daryndy ǵalymdar, ásirese talantty jastarǵa ashyq túrde talas júrip jatyr.
Qazaqstanda ǵalymdar men olardyń ǵylymı-zertteý jumystary arasynda básekelestik joq. Bir salada myqty bir maman bolsa, onyń jumysyn syndarly túrde saraptap, taldaý jasaıtyn ǵalym tabylmaıdy.
Sondyqtan otandyq ǵalymdar, ǵylym men joǵary tehnologııalar mindetti túrde álemdik ǵylym men tehnologııalarǵa birigýi tıis. Qazaqstandyq ǵalymdar ǵylym men joǵary tehnologııalardyń basym baǵyttary boıynsha halyqaralyq uıymdarǵa, laboratorııalyq zertteýlerge qatysqany durys. Bul belgili bir ǵylym men joǵary tehnologııalar salasyndaǵy jetistikterdi álemdik damý deńgeıimen salystyrýǵa jáne kesheýildep qalyp qoımaýǵa talpynys jasaýǵa, sondaı-aq onyń aldyńǵy qatarynda bolýǵa dánekerlik etedi.
Elbasymyz ǵalymdardyń aldyna otandyq ǵylymı-aqparattyq óristi damytý jáne álemdik ǵylymı aqparattyq keńistikke kirý jóninde naqty mindet qoıdy. Osy mindetti iske asyrýdaǵy negizgi quraldardyń biregeıi otandyq jáne sheteldik avtorlar zertteýleriniń mańyzdy baǵyttarynyń taqyryptaryn kórsetetin, jumystaryn jarııalaıtyn ǵylymı jýrnaldar shyǵarý.
Osyǵan sáıkes 2017 jyldan bastap L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti men Qazaqstannyń «Fızıka-tehnıkalyq qoǵamy» «Fızıka jáne fýnksıonaldyq materıaldar» («Eurasian Journal of Physics and Functional materials») Eýrazııalyq jýrnalyn shyǵara bastady. Qazirgi tańda bul jýrnal Qazaqstan, Reseı, Belarýs, Ýkraına, О́zbekstan, Qyrǵyzstan, AQSh, Fransııa, Japonııa, Anglııa, Fınlıandııa, Qytaı, Italııa jáne t.b. elderdi qamtyp, álemniń túrli aımaqtarynyń tanymal ǵalymdarynan quralǵan bedeldi halyqaralyq redaksııalyq alqany qalyptastyrdy.
Jýrnalda jarııalanatyn maqalalar avtorlarynyń 50%-dan astamy – sheteldik ǵalymdar. Muqııat saraptamadan ótetin ǵylymı maqalalardyń sapasyna erekshe nazar aýdarylady. Mysaly, jýrnaldyń birinshi nómiriniń birinshi maqalasy (№1, T.1, 2018) D.I. Mendeleevtiń merzimdi kestesinde jańa elementterdi (Z=113-118) ashýǵa arnalǵan. Jýrnaldyń bas redaktory – professor Q.A.Kýterbekov.
Temirǵalı KО́KETAI,
QarMÝ-dyń tehnıkalyq fızıka jáne ekologııa máseleleri jónindegi ǴZI dırektory,
fızıka-matematıka ǵylymdarynyń doktory, professor
QARAǴANDY
