– Siz basqaryp otyrǵan «Jastar» ǵylymı-zertteý ortalyǵynyń negizgi mindetteri qandaı?
– Ortalyǵymyz 2012 jyly Qazaqstan halqy Assambleıasynyń XIX sessııasy barysynda jarııalanyp, Elbasynyń tapsyrmasy boıynsha qurylǵan. Eń basty maqsaty jastar saıasatyn júzege asyrýdaǵy basym baǵyttar boıynsha negizgi jáne qoldanbaly zertteýler júrgizý, ádistemelik jaǵynan qoldaý kórsetý, memlekettik jastar saıasatynyń tıimdiligin arttyrýdy kózdeıdi. Osy rette jyl saıyn jastar saıasatynyń ózekti máseleleri boıynsha zertteý jumystaryn júrgizip kelemiz. Biz saraptaǵan qorytyndylar negizinde múddeli memlekettik qurylymdar tıisti sheshimder qabyldap, keshendi is-sharalar josparyn qurady.
– Ǵylymı zertteýler júrgizý jáne memlekettik jastar saıasatyn iske asyrý baǵytynda ortalyqtyń bastamasymen naqty qabyldanǵan qandaı sharalardy aıta alasyz?
– Memlekettik jastar saıasatyn mekemearalyq ózara is-qımylsyz, sondaı-aq barlyq múddeli tulǵalardyń kúshi men resýrstaryn jumyldyrýynsyz tıimdi iske asyrý múmkin emes. Júıeli basqarýshylyq sheshim qabyldaý úshin monıtorıng pen dıagnostıka, ótip jatqan úrdisterdiń úzdik ádistemelerin qoldanysqa engizý, barlyq maqsatty toptardy jappaı qamtý syndy jastarmen jumys isteýdiń negizgi qaǵıdattaryn «Jastar» ǵylymı-zertteý ortalyǵy júzege asyrady. Máselen, Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń «Prezıdenttiń bes áleýmettik bastamasy» osyndaı irgeli zertteýler men saraptamalardy eskere otyryp, usynylǵan baǵdarlama. Iаǵnı, jastar men stýdentterdiń máseleleri tııanaqty zerttele otyryp, keleshek on jyldyq josparlar alǵa tartylady. Sonymen birge, jastar arasyndaǵy mádenıetaralyq dıalog qalyptastyrý, ózara tájirıbe almasý, kóshbasshylyq, qoǵamǵa qyzmet kórsetý, sıfrly dáýirdiń ómir salty turǵysynda Jastar resýrstyq ortalyqtary, jastar uıymdaryna arnap is-sharalar, oqytý semınarlaryn ótkizip turamyz.
– Ortalyq júrgizgen ǵylymı zertteýler negizinde anyqtalǵan sońǵy jyldardaǵy úsh máseleni atap bere alasyz ba?
– Zertteýler nátıjesi jastardy eń alańdatyn máseleler qataryna turǵyn úı máselesi, jumyssyzdyq, bilim sapasy, sapaly medısına jatatynyn kórsetti. Bizdiń jastar jumys joq degendi kóp aıtady. Osy Astananyń ózinde ǵana 8 myń bos jumys orny bar. Jastar arasynda jumysty mensinbeýshilik degen qyzyq qubylys qalyptasqan. Bir mysal keltireıin, Kaspıı teńizinde sýasty dánekerleýshisi degen qany jerge tambaı turǵan kásip bar. Sol sýdyń astyna 20 mınýtqa bir túsip shyqqany úshin shamamen 1500 AQSh dollary tólenedi. Qazaqstanda mundaı maman joq bolǵandyqtan, amalsyz shetelden aldyrtady. Qara jumysty ar kóretinder bar, esesine Astananyń sol jaǵalaýyndaǵy bir kabınette galstýk taǵyp otyrǵysy keledi. Kisi qataryna qosylý degen bastyq bolý emes qoı. Adam bolý, tulǵalyq damý degendi mártebemen, mansappen shatastyryp jatady. Odan keıingi baspana máselesine kelsek, qazir eshkim bireýge tegin úı bere almaıdy. Qymbat telefon kerek pe, úı kerek pe? Ne mańyzdy? Jumys istegisi kelmeıdi, biraq kóp aqsha tapqysy keledi. Bul ekeýi eki túrli dúnıe.
– Al búgingi jastar arasyndaǵy qundylyqtar júıesi qalaı ózgerdi? Naryqtyq jaǵdaılar tulǵanyń qalyptasýyna, onyń qajettilikteri men qundylyqtaryna qanshalyqty áser etip otyr?
– Batys órkenıetin mysalǵa kóp keltiremiz. Olar ysyrap pen únemge qatty mán beredi. Bizde myń dollar turatyn aıfondy Amerıkada 400 dollar shamasynda alyp, ony tek baılanys aqysy retinde tólep otyrady. Osyndaı arzanshylyqtyń ózinde kerek pe, joq pa dep oılanyp baryp alady. Jańa kıim, jańa kólik degen qundylyq emes. Naryqtyq fılosofııa bolsa, jastar jumyssyz qarap otyrmas edi. Asyraıtyn áke-sheshem bar, men táýir jumys kútip jata turaıyn deıtinder de kezdesedi. Qazirgi zamanǵy qoǵamda jastardyń qundylyq júıesin zertteýdiń ózektiligi artyp keledi. Sebebi egemen Qazaqstannyń bolashaǵy jas urpaqqa, olardyń dúnıetanymdyq kózqarastaryndaǵy basymdyqtarǵa tikeleı baılanysty.
– Qazaqstandyq jastardyń túrli oqý baǵdarlamalary arqyly jáne jumys isteý maqsatynda álemniń túrli elderine ketý úrdisi jıi baıqalady. Buǵan qandaı faktorlar yqpal etedi?
– Jastar qazir álemniń barlyq elderine, kez kelgen óńirine ketip jatyr – kópshiligi Reseı Federasııasyna, AQSh, Qytaıǵa jáne basqa da elderge ketýde. Jastardyń shetelge kóshýiniń negizgi arnasy stýdent almasý baǵdarlamalary, tájirıbeden ótý, bilim alý bolyp otyr. Munda turǵan eshteńe joq. Elimizde «Bolashaq» baǵdarlamasy sııaqty bir jolǵa qoıylǵan bastamalar munyń naqty aıǵaǵy. Jalpy, elden eki túrli sebeppen ketýge bolady: alǵashqysy dúnıetanymyn keńeıtý, tájirıbe almasý úshin bolsa, ekinshisi elge syımaı ketesiń. Kremnıı alqabynda, BUU shtabynda, ózge de úlken oqý oryndarynda jumys istep júrgen izdenimpaz jastarmen tek maqtanamyz, qoldaımyz. Olar túbinde elge oralyp, tájirıbelerin maqsatty túrde iske asyrady dep oılaımyn.
– Bul taqyrypta ortalyq júrgizgen naqty zertteý nátıjeleri ne deıdi?
– 2017 jyly «Jastar» ǵylymı-zertteý ortalyǵy «Jastardyń eńbek jáne oqý mıgrasııasyna daıyndyǵyn zertteý» atty áleýmettik saýalnama ótkizdi. Qazaqstan jastarynyń mıgrasııalyq áleýetin zertteý maqsatynda respondentterge «Eger sizde basqa elge kóship ketý nemese óz elińizde qalý múmkindigi bolsa, qaısysyn tańdar edińiz?» degen suraq qoıyldy. Saýalnamaǵa qatysqan jastardyń jartysynan kóbi (51,3%) Qazaqstanda qalǵysy keletinin aıtty. Genderlik jiktelim boıynsha taldaýlar Qazaqstan jastar emıgrasııasynyń kelbeti «áıel adamdar kelbeti» ekendigin kórsetip otyr. Zertteý nátıjeleri boıynsha 17,4% dúnıetanymyn keńeıtý úshin, basqa ult ókilderi men ózge halyqtar qalaı turatyndyǵyn bilý maqsatynda – álemdi taný maqsatynda qonys aýdarady. Árbir onynshy adam shetelge sapaly bilim alý úshin ketedi. Basqa elde ózderiniń materıaldyq jaǵdaıyn jaqsartamyz dep oılaıtyndar úlesi 8,4% bolsa, jumysqa turý úshin 6,8% jas ketedi.
– «Jastar jylynan» ne kútesiz? Úkimet tarapynan qandaı máseleler eskerilýi tıis?
– Elimizde jastarǵa arnalǵan birqatar memlekettik baǵdarlama men jobalar júzege asyrylyp jatyr, olar jastardyń ózin-ózi damytý, eńbekpen qamtamasyz etý, bilim alý sııaqty múmkindikterine jol ashady. Zertteýler kórsetkendeı, Qazaqstannyń jastary áleýmettik ózgeristerge eń sezimtal top bolyp keledi, jastar jahandyq mádenı ımpýlsterdi qabyldaýǵa beıimirek. Búgingi kúnniń bas aýrýyna aınalǵan ajyrasýdyń túbi bilimsizdikten shyǵyp otyr. Burynǵy qalyptasqan ata-ene ınstıtýty joq. Úılene sala jeke shyǵyp, aqyry úı bolý jolyn bilmeı, ajyrasyp tynady. О́mirlik tájirıbeleri men jetkilikti bilimderiniń joqtyǵynan jastar kóptegen qundylyq pen ustanymdar aldynda álsiz keledi. Mundaı jaǵdaıda jastardyń sanasy turaqsyzdyqpen, eklektıvtilikpen jáne margınaldylyqpen sıpattalady. Jalpy, oqýǵa, jumys isteýge qulyqsyz jastardyń úlesi (NEET) bizde 8% shamasyn kórsetedi. Búkil dúnıejúzi elderine tán mundaı kórsetkish Eýropa elderinde tipten joǵary. Jastardy jumyspen qamtý salasynda aımaqtyq erekshelikterdi eskere otyryp, belsendi túrde jumys júrgizý kerek. Sondyqtan Úkimet tarapynan Jastar jylynyń naýqanshyldyqqa aınalmaı, tek jıyn-forýmdarmen shektelmeı, nátıjeli is-sharalardyń ótýine basty nazar aýdarylsa - quba-qup. Bul rette óz tarapymyzdan naqty usynystar ázirlenetindeı jańa mindetterdi alǵa qoıyp otyrmyz.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken Aıa О́MIRTAI,
«Egemen Qazaqstan»
