BILIMNIŃ MEMLEKETShIL QÝATY

Ǵulama ál-Farabı aıtqandaı: “Adam­dardyń suranymy – olardyń kem­shiligi emes, úzdiksiz damýynyń belgisi”. Balalardy mektepke deıingi tárbıemen jáne bilim berýmen qamtamasyz etý máse­lesine bıylǵy Joldaýynda taǵy da aıryq­sha mán bergen Nursultan Ábishuly jaýapty oryndarǵa memlekettik “Balapan” baǵdar­la­ma­syn ázirleýdi tapsyrdy. Sonymen, bir kezderi “Pedagogıka” oqýlyǵyn jazǵan aqyn Maǵjan Jumabaev tilegindeı, “Balapan” qanat qaqty!”. Jańa álemdegi jańa Qazaqstan úshin eń negizgi basymdyqtyń biri – bilim. Bilim – ǵylymnyń irgetasy jáne memleket damýy­nyń altyn arqaýy. Memleket basshysy bıyl­ǵy halyqqa Joldaýynda XXI ǵasyrdyń alǵashqy onjyldyǵyndaǵy áleýmettik-eko­nomıkalyq belesterimizge qorytyndy ja­sap, 2020 jylǵa deıingi damýymyzdyń baǵ­daryn aıqyndap bergende de bilimge kóp nazar aýdardy. Árıne, táýelsiz elimizdiń kezeń-kezeńmen atqaryp jatqan is-sharalary memleketshil óre men qýattyń izdenisin ańǵartady. Son­dyq­tan Joldaýda Elbasymyz Qazaqstan damýynyń basty sharty qoǵam músheleriniń bilim deńgeıiniń artýyna tikeleı baılanys­ty ekendigin atap kórsetti. Bul – ındýs­trııa­lyq-ınnovasııalyq damýdy júıeleý jáne adam kapıtalyna ınvestısııa kóbeıtý degen sóz. Jahandaný zamanynda ıntellektýaldy ult qalyptastyrý, Memleket basshysy nus­qaǵandaı, qatal básekege qabiletti maman­dar­dy daıarlaýǵa ǵana qatysty emes, olardy el eko­nomıkasyn alǵa tartatyn kúsh retinde ornyqtyrýǵa da baı­la­nysty. Otandyq bi­lim júıesi óz qyz­metin “Bilim berýge salynǵan búgingi ın­vestısııa – memle­ket­tiń erteńine ja­sal­ǵan qamqorlyq” degen qaǵıdatqa súıe­ne otyryp júze­ge asyrýy kerek. Mejelenip otyr­ǵan mindetter jas­tar­dyń dúnıe­ta­ny­myn ózgertip, olar­dyń jańasha oılaý qabiletin arttyrýǵa, bilimge degen qush­tar­lyǵyn oıatýǵa, otansúıgishtik qasıe­tin odan ári damytýǵa baǵyttalyp otyr. El­basynyń baǵdar­la­malyq eńbek­te­rinde kórsetilgendeı, bilim júıesin ınno­va­sııalyq tehnologııalarmen jabdyqtaý, bilimniń halyqaralyq standartyn meńgerý, sapaly bilim berýge qol jetkizý, qoǵam suranysyna jaýap beretin bilikti maman daıarlaý otandyq bilim saıasatynyń negizgi ustynyn aıqyndaıdy. Keńestik bilim men ǵylymdaǵy tomaǵa-tuıyqtyq nemese birjaqtylyq osy sala áleýetin tejep ustaǵany jasyryn emes. Áıtpese dúnıe júzinde, ásirese orazdy el­derde bilim – ekonomıkanyń óndirýshi sa­lasy. Bir sózben aıtqanda, bilim men ǵylym ózin-ózi asyraıdy jáne eldi de asyraıdy. Naryqtyq ekonomıka, básekelestik jaǵ­daıynda “tutynýshy qalaýyna” baǵyttalǵan qaǵıdat jumys isteýi tıis. Muny bilim máselesine baılanysty baıyptasaq, Otanymyzdaǵy árbir oqý orny tapsyrys berýshiniń (ol meıli memlekettiń ózi bola ma, joq óz qarjysymen oqýǵa tilek bil­dirgen jeke adam bola ma – báribir) qa­la­ǵanynan, ne kútkeninen asyp túsýi kerek. Sonymen birge bul oqý orny tutynýshynyń búgingi múddesine ǵana emes, keleshek taǵ­dy­ryna (karerasyna, materıaldyq jáne rýha­nı ynsap-berekesine) yqpal etetindeı bilim berýi tıis. Osy turǵydan kelgende, bolashaq mamannyń sapasyn onyń bilimdiligi men quzyrettiligi anyqtaıdy. Eńbek bazary osy qasıetti talap etedi. Sonymen, budan shyǵa­tyn qorytyndy: bilim sapasy – ómir sapasynyń negizi. Qalyptasqan mektepke deıingi, bas­taýysh, orta, arnaýly, joǵary, joǵarydan keıingi bilim júıesi Qazaqstan álemdik arenaǵa shyqqan saıyn tomaǵa-tuıyqtalmaı, kezeńdik shekteýshilikke barmaı, sapa baspaldaqtarynan ótip, ıkemdilikpen jáne akademııalyq utqyrlyqpen jumys istese, arman-ańsar oryndalatyn jáne oryndalǵan iske aınalar edi. Mektep aldy bilim berý júıesin damy­tý­dyń negizgi maqsaty – qoǵamnyń áleý­met­tik eńsesin kóterýge jumylǵan uıymdar jeli­sin arttyrý. Jalpy, bizde ata-ana men qoǵam jaýapkershiligi teń dárejede bólingeni jón. Mektepke deıingi tárbıe men oqytý mazmunynyń sapasyn arttyrý da – aldy­myzdaǵy úlken maqsattardyń biri. Ol úshin balalardyń shyǵarmashylyq jáne ıntel­lek­týaldy qabiletin damytýǵa sebepshi jańa ólshem-standart qalyptastyrý qajet. Ony jasaý densaýlyq, bilim, tanym, shyǵarma­shy­lyq, áleýmettik ortanyń ózara qatynasy salalarymen tyǵyz baılanysty. Muny bir jaqtan op-ońaı kóshirýge de bolmaıdy. О́ıt­keni baıyrǵy Qazaq eli men jerinde túzilgen tárbıe-tálim tetikteri jańa mazmunmen baıytylyp, jańa pishinmen usynylýy ke­rek. Bul oraıda balanyń jeke jas erek­she­ligi áleýetin ashýǵa jaǵdaı týdyrý, tulǵany jan-jaqty damytý, áleýmettik ortada qa­lyp­ty qarym-qatynas jasaý baǵdarynda shy­ǵarmashyl azamat tárbıeleý, t.b. qoǵam talaby men jaýapkershiligi kún tártibinen túspeıdi. Ǵulama ál-Farabı aıtqandaı: “Adam­dardyń suranymy – olardyń kem­shiligi emes, úzdiksiz damýynyń belgisi”. Balalardy mektepke deıingi tárbıemen jáne bilim berýmen qamtamasyz etý máse­lesine bıylǵy Joldaýynda taǵy da aıryq­sha mán bergen Nursultan Ábishuly jaýapty oryndarǵa memlekettik “Balapan” baǵdar­la­ma­syn ázirleýdi tapsyrdy. Sonymen, bir kezderi “Pedagogıka” oqýlyǵyn jazǵan aqyn Maǵjan Jumabaev tilegindeı, “Balapan” qanat qaqty!”. Jalpy alǵanda mektepke deıingi bilim berý júıesin jetildirý – bala tárbıesin salalandyrýdyń tetigi jáne ony oqytýǵa daıyndaýdyń irgetasy. Túzik tárbıemen, durys daıyndyqpen kelgen bala mektep baǵ­darlamasyn erkin ıgerip ketetini – atar tańdaı aqıqat. Bilim júıesindegi eń mańyzdy býyn – orta bilim. Bile-bilsek, orta mektep – ın­tel­lektýaldy ultty qalyptastyrýdyń negizi. Birinshiden, bul býyn qoǵamnyń barlyq múshesine qatysy bar. Sondyqtan buǵan árbir otbasy alańdap, tolǵanady. Ekin­shi­den, jalpy bilim bastaýyn mektepten alady, ol – onyń qaınar kózi desek te bolady. Sondyqtan mektep neǵurlym taza, serpindi, shyǵarmashyl, tolyqqandy bolsa, ol kelip quıatyn bilim aıdyny da sondaı dárejeden tabylady. Nátıjesinde otbasy, qoǵam, ómir jaqsaryp, sapalyq kórsetkishter joǵary­laıdy. Mektepte-aq árbir jetkinshektiń beıimi aıqyndalady: júreginde otanshyldyqtyń negizin ornyqtyrady, sanasynda bolashaq kásibin tarazylaıdy. Iаǵnı, joǵary oqý oryndarynda bilikti mamandar daıarlaý ju­my­syn durys jolǵa qoıýǵa qolaıly alǵy­shart­tar týady. О́ıtkeni, ýnıversıtet tabal­dyryǵyn attaǵan jas úmitkerlerdiń bilim deńgeıi, jalpy daıyndyǵy burynǵymen salystyrǵanda áldeqaıda joǵary bolary anyq. Muny halyq “kermedegi sáıgúlikter” der. JOO-ǵa tıisti synaqtardan múdirmeı ótken, joǵary bilimdi ıgersem dep nıet­tengen jastar ǵana keledi. Elbasymyz jańa elor­da qalyptasýynyń eleń-alańynda Asta­nadaǵy №38 mekteptiń tusaýyn kesip turyp: “Jańa óskeleń jas urpaq ata-babalary armandap ketken, táý­belep jetken táýelsizdikti kózdiń qarashyǵyndaı qorǵaýy kerek, saq­­taýy kerek” degen bolatyn. Táý­el­sizdikti qorǵaý, memleket­shil­dik sanany qalyptastyrý mek­tep jasyndaǵy otanshyldyq tálim-tárbıemen, ozyq bilimmen júzege asary sózsiz. Osy tusta “12 jyldyq mek­tep” modelin engizý máselesine asqan jaýapkershilikpen qaraǵan jón. Elbasy talaby osyǵan saıa­dy. Bul baspaldaq – óziniń kúr­deliligi jaǵynan buryn-sońdy bolyp kórmegen is-shara. Bul jerde baǵyndyrar bıik tek san­dyq kórsetkishte ǵana bolmasa ke­rek. Mundaǵy bas tetik – sapa men mazmunda. Jańa is kóp mańdaı terdi talap eteri sózsiz. Olaı bolsa orta bilim standart­tary­nyń negizgi erejesin jáne bastaýysh bilim standartymen qatar beıindik bilim tujy­rym­damasyn, oqýshylardyń bilim deńgeıin baǵalaý júıesin pysyqtaý – mańyzdy sha­ra­lar. Jumystyń tolyqqandy atqarylýy úshin onyń zańnamalyq negizin jańartý, bo­lashaqta bul mektepterdi jetkilikti qarjy­lan­dyrý, orta bilimniń damýyna saı kele­tindeı materıaldyq-tehnıkalyq baza qalyp­tastyrý, bala basyna shaǵyp eseptelgen qarjylandyrýdy engizý, pedagogterdiń már­tebesin aıqyndaý sııaqty kóptegen máse­lelerdi qoǵam bolyp sheshý – ári mindet, ári jaýapkershilik. Osynyń ishinde qyrýar qarjy men kóp kóńil bólýdi qajet etetini – mektepterdegi tıisti materıaldyq-tehnıkalyq bazany qa­lyptastyrý jaıy. О́ıtkeni, bul másele 12 jyl­dyq bilim berý júıesiniń negizgi alǵy­sharttaryna jatady. BAQ-ta jarııalanyp jatqan bilim ardagerleri men mamandary­nyń usynystarynda beıindik mektepter salýdy qolǵa alý qajettigi jıi aıtylady. Buıyrsa, ol meje de tym alysta emes. Bilim sapasy, túptep kelgende, oqýlyq­tyń sapasyna tikeleı baılanysty. 12 jyl­dyq mektepke qajetti oqýlyqtar daıyndaý jumysy áli ótkir kúıinde tur. Qazirgi pán­dik bilim berý ádisine negizdelgen oqýlyq­tardyń ornyna oqýshylardyń áleýmet­tenýine yqpal jasaıtyn, olardy azamat etip qalyptastyrýǵa baǵyttalǵan oqýlyqtar kelýi kerek. Ol oqýlyqtardyń mazmuny 12 jyldyq mekteptiń tujyrymdamasy men oqý standarttaryna sáıkeskende ǵana jospar­lanyp otyrǵan jańa orta bilim júıesi ta­bysqa jetedi. Osy rette otandyq bilimdegi HH ǵasyrdyń 20-jyldaryndaǵy A.Baıtur­syn­uly tájirıbesi men 50-jyldardaǵy tá­jirıbe oıǵa oralady. Ynta qoıylsa, táýe­kel bolsa, bárine de qol jetkize alamyz. Sy­naý men mineý ońaı, biraq oqýshy sana­syna tamyzyq bolatyn oqýlyqtardy jazý – bar oqyǵannyń mindeti. Alash tusynda jazýshy da, aqyn da, qaıratker de oqýlyq jazdy emes pe?! Elbasynyń bıylǵy halyqqa Joldaýyna sáıkes, 12 jyldyq mektep 2020 jyly tolyqqandy jumys isteı bastaıtyn bolady. Al Qazaqstan Respýblıkasy damýynyń 2020 jylǵa deıingi Strategııalyq josparynda kórsetilgendeı, 12 jyldyq bilim berýge kó­shýdiń merzimi 2015 jyl dep belgilenip otyr. Osy merzimde jańa júıege kóshý boıynsha keshendi ázirlik jumystary óz máresine jetedi. Memleketimizdiń keleshek ıntellek­týal­dy qoryn qurýǵa naqty qadamdar jasalyp jatyr. Bul turǵyda 2009 jyldan bastap ashylǵan Tuńǵysh Prezıdenttiń ıntellek­týal­dyq mektepteri týraly basa aıtqan jón. Qazirgi tańda olar Astana, Semeı jáne Kók­shetaý qalalarynda ashyldy. 2020 jyly atalǵan joba sheńberinde jalpy Qazaq­standa 20 mektep jumys istemek. Osy merzim ishinde apatty jaǵdaıdaǵy mektepter, úsh aýysymdy oqý úderisi joıy­lyp, búgingi kúnniń ózekti problemasy – oqýshy ornynyń tapshylyǵyn sheshý maqsaty qoıylyp otyr. Sonymen birge barlyq mektepter ınter­aktıvti hımııa, fızıka, bıologııa oqý kabı­netterimen jabdyqtalyp, elektrondy oqý júıesin qurý jumystary aıaqtalady. Árbir oqýshy jeke kompıýtermen kamtamasyz etilip, bilim berý uıymdary tolyǵymen keń jolaqty Internetke qosylady. Bul oraıda qazirdiń ózinde álemdik jáne otandyq IT-kom­panııalarmen yntymaqtastyq ornaty­lyp jatyr. Bilim júıesindegi taǵy bir eleýli býyn – tehnıkalyq jáne kásiptik bilim berý salasy. Osy jerde halqymyzda qalyptasqan jaq­sy dástúrdi atap kórsetken de oryndy. Kez kelgen ata-ana “balama qaıtken kúnde de joǵary bilim berýim kerek” degen pikir ustanady. Sóıte tura qazirgi zaman talabyn da eskergen jón emes pe? Alaıda ondaı mamandar kerek pe, joq pa jáne joǵary oqý ornyn bitirgen adam óz tamaǵyn ózi taýyp jeıtindeı laıyqty jumys taba ala ma – ol jaǵyn qoǵam kóp salmaqtamaı tur. Ju­mys taba almaı sendelip júrgen joǵary bilimdi mamandar, bir mamandyq boıynsha bilim alyp, artynan lezde basqa salanyń “mamany” bolyp shyǵa keletinder búginde eshkimdi alańdatpaıtyn boldy. Maman­dyq­tardyń qattyǵy men shashetektiligi naryq pen básekeniń eleginen áli óte qoıǵan joq. Osyndaı kóńil-kúı ústem jerde tehnıkalyq jáne kásiptik bilim alyp, naqty bir mamandyqty ıgerip, ózin asyraı alatyn­daı jaǵdaıǵa jetip, ata-anasyna súıenish bolarlyqtaı, otbasyn qura alarlyqtaı dárejege jetýge umtylý týraly oı beıqam jastardyń qaperine de kirmeıdi. Onyń ústi­ne jekelegen oqý oryndarynyń olardy qyzyqtyrarlyqtaı jaǵdaıy da joq. Endeshe aldymyzda tehnıkalyq jáne kásiptik bilim júıesin halyqaralyq baǵdarlamalarmen sáıkestendirý, jańashyl ká­siptik standarttar engizý, eńbek nary­ǵyn­da suranysty qatań eskerý, ekonomıkanyń barlyq salasyn qajetti kadrlarmen qamta­ma­syz etý mindeti tur. Bul másele jumys be­rý­shilermen birlese otyryp atqarylýy qajet. Sonymen birge Elbasynyń tapsyrma­sy­na sáıkes osydan eki jyl buryn bastalyp ketken óńirlerde irgeli zerthanalar qa­lyp­tastyrý sharasy laıyqty jalǵasyn tabýy kerek. Bul tehnıkalyq jáne kásiptik bilim berý oryndarynyń oqý-óndiristik sheber­hanalary men zerthanalaryn zamanǵa saı oqý-óndiristik jáne tehnologııalyq qural­darmen jańartý jáne qaıta jabdyqtaý isinde úlgi bolǵany abzal. Tehnıkalyq jáne kásiptik bilimniń baǵdary men mamandyqtary jónindegi jik­teýishti (klassıfıkator) qaıta qaraý da – kún tártibindegi másele. Sonymen qatar tú­lekterdiń kásibı daıyndyǵy men biliktiligin anyqtaýǵa arnalǵan táýelsiz baǵalaý júıesin endirýdiń de kezi kelgen sııaqty. Osy salada áleýmettik seriktestikti da­my­tý – óte mańyzdy shara. Muny ákim­dik­ter men shaǵyn jáne orta bıznes nysandary arasynda yntymaqtastyq ornatý arqyly iske asyrýǵa bolady. О́ndiristik, dıplomal­dy tájirıbeden ótý jumysy naryq pen básekelestik talabyna saı jolǵa qoıylýy kerek. Bul jerde damyǵan elder kolledj­deri­niń tájirıbesin zerdeleýdiń de mańyzy zor. Elimiz táýelsizdik alǵaly beri Memleket basshysy bilikti mamandar daıyndaý isine únemi kóńil bólip kele jatqany belgili. Keń baıtaq elimizdi damytý úshin, onyń qoı­naýynda jatqan en baılyqty tıimdi ıgerý úshin, jańa zaman tehnologııalaryn meńgerý úshin bilikti mamandar eshqashan kóptik et­peıdi. Búgingi stýdent – elimizde qabyl­danǵan strategııalyq mańyzy bar baǵdar­lamalardy iske asyratyn bolashaq maman. Kóptegen órkenıetti elder damý stra­tegııasyn aıqyndap, júıeleý kezinde joǵary bilimniń sapasyn birinshi orynǵa qoıady. Álemde joǵary bilim – jalpy bilim, ǵylym jáne mádenıettiń toǵysqan jeri. Sondaı-aq joǵary bilim – kásibı mashyqtaný alańy. Bizdi qorshaǵan álem únemi ózgerip otyrady, ol qansha kúrdelense de, árqashan jańa múmkindikter ashýmen bolady. Jahan­daný, óńirlik yqpaldastyq, stýdentterdiń utqyrlyǵy dúnıejúzilik deńgeıde moıyn­da­latyn sapanyń bolýyn talap etedi. Biz “ha­lyqaralyq standart” dep júrgen ólshemder – sapanyń túrli taramy men belgisi. Búginde dúnıe júzi memleketteri men olardyń bilim júıeleri jahandaný úderisine ún qosyp, budan ári damýdyń jańa strate­gııa­­lary men baǵdarlamalaryn usynyp otyr. Elbasynyń halyqqa bıylǵy Joldaý­yn­da bul másele de aıtyldy. Otandyq ýnı­ver­sıtetter reıtıngi jóninde qatań talap qoıyldy. Joǵary oqý oryndarynyń halyq­aralyq deńgeıdegi qyzmetin jandandyrý týraly tapsyrmalar berildi. Qazir kún tártibinde turǵan oqý orny men mamandyq­tardy halyqaralyq akkredıtteýden ótkizý – Elbasynyń baqylaýynda turǵan tapsyrma­lar­dyń biri. Munda da bizge sannan góri sapa mańyzdy. Sońǵy jyldary otandyq JOO jańa belesti baǵyndyrýǵa jumylyp otyr. Olar: – Bolon úderisine tolyq qosylý; – sheteldik stýdentterdi tartý úshin bilim berýdiń tıisti sapasyn qamtamasyz etý; – qazaqstandyq oqý oryndarynda ju­mys isteýge sheteldik jetekshi ǵalymdardy shaqyrý; – qos dıplomdyq baǵdarlamany júzege asyrý; – shet eldiń joǵary oqý oryndarymen ǵylymı-zetteý jumystary salasyndaǵy baılanystardy kúsheıtý. Sonymen birge joǵary oqý oryndary qyzmetteriniń barlyq túrine ınnovasııalar engizý mindeti tur. Ol úshin ınnovasııalyq teh­nologııalar men ınteraktıvti oqý for­ma­laryn keńinen taratyp, ýnıversıtet aýdı­torııalaryn izdenis, shyǵarmashylyq, suhbat alańyna aınaldyrý kózdelgen. Eldiń ıntellektýaldyq kapıtaly men qoǵamnyń ınnovasııalyq áleýeti tek qana bilim arqyly keletindigi málim. Osy tur­ǵy­dan alyp qaraǵanda, ýnıversıtetterge degen burynǵy kózqarasty ózgertip, olardy eldiń áleýmettik-ekonomıkalyq damýynyń ma­ńyz­dy nysanyna aınaldyrý – qatal ýaqyt aıqyndaǵan shyndyq. Joǵary mektepti tek bilimniń ǵana emes, búkil qoǵam damýynyń muz­jarǵysh kemesine aınaldyrý – basty maq­satymyzdyń biri. Elbasy tapsyrmasyna sáıkes, endi ýnıversıtetterimiz bilim ekonomıkasynyń ózegi bolyp, elimizdiń ınnovasııalyq damýynyń qozǵaýshy kúshine aınalýy shart. Búgingi tańda qaısybir memlekettik jáne jekemenshik ýnıversıtetter burynǵy eskirgen bilimı-ǵylymı ádistemelik baza jaǵdaıynda ómir súrip otyr. Memleket basshysy syn kótermeıtin jaǵdaıdy shuǵyl ózgertýdi qatań tapsyryp, ýnıversıtetter el ekonomıkasynyń qarqyndy damýyna, ıntellektýaldy ulttyń qalyptasýyna úles qosýyn qoǵamdyq abyroı-bedeliniń bir ólshemi retinde baıyptady. Bul talap oqý orny basshylarynyń jaýapkershiligin arttyrady dep oılaımyz. Joldaýda Nursultan Ábishuly: “2015 jylǵa qaraı Ulttyq ınnovasııalyq júıe tolyqqandy jumys istep, 2020 jylǵa qaraı elde engiziletin taldaýlar, patentter men daıyn tehnologııalar túrinde óz nátıje­le­rin berýge tıis. Bilim berý salasynda Astana qalasynda qurylyp jatqan biregeı oqý oryndary – “Jańa halyqaralyq ýnı­versıtet”... sekildi jobalar erekshe basym­dyq­qa ıe bolmaq”, – dep atap kórsetýi kóp nárseni ańǵartsa kerek. Astana – salıqaly saıasattyń ordasy bolýmen birge, endi jańarǵan hám jańalyqqa umtylǵan bilim men ǵylymnyń da ortalyǵy bolýǵa laıyqty qala. Bul mańyzdy maqsat-jobanyń da negizin Memleket basshymyz qalap otyr. Abaılar ańsaǵan Shyǵysty shynar ete tu­ryp, Batys bıigine jol bastaý Prezıdenti­miz N.Á.Nazarbaevtyń bastamashyldyǵymen týǵan “Bolashaq” memlekettik baǵdarlama­sy­men bir kezeńge shyqsa, endi Astanadaǵy Jańa ýnıversıtet álemdik bilim-ǵylym ın­novasııasyn Qazaqstan jerinde meńgertýge baǵyt aldy. Elbasy Joldaýyndaǵy bıyl esigi aıqara ashylatyn jańa oqý ornyna qatysty sarabdal oı otandyq joǵary mekteptiń temirqazyǵyna aınaldy. Qazaqstan bilimi men ǵylymynyń jańa jaǵdaıǵa saı órkendeýi – memleket usty­ny­nyń nyǵaıýyna kepil. Osy rette biz dás­túr sabaqtastyǵyna adaldyǵymyzdy tany­typ, eski men jańanyń arasyn úılesimdi túrde jalǵastyrýǵa tıistimiz. Búgingi jahandaný dáýiri – úrke qasha­tyn nemese taısaqtaıtyn dáýir emes, ol – zaman shyndyǵy. Sondyqtan otandyq aqparat aǵynynda, ıakı otandastarymyzdyń sanasynda jahandanýdyń qatqyl, bezbúırek beınesin jasaǵannan góri, Qazaqstan jahan­daný úderisine qalaı ilese alady, eldik hám ulttyq bet-beınemizdi qaıtip saqtaımyz, eń bastysy biz jahandanýǵa ne qosa alamyz – osy suraqtar tóńireginde oılanyp-tolǵanǵan abzal. Al muny bilim máselesimen sabaq­tas­tyra aıtsaq, álemdik bilimniń jahandanýy Qazaqstandy sózsiz synaqqa salady, ózine beıim­deıdi. Biraq bul – muhıtqa tamshy bop sińý qubylysy emes, muhıttyń injý-marjanyn súzý qubylysy bolyp ornyǵýy tıis. Jalpy álemdik damý básekelestikke negizdelgen. Shynaıy jarys, adal báseke – álemniń beıbit damýynyń kepili. Árıne, bul jarystyń ýaqyt pen jaǵdaı anyqtaıtyn óz mejesi, óz baǵamy bar. Sondyqtan álem aıdynyndaǵy táýelsiz Qazaqstan saıasatta bolsyn, bilim-ǵylym izdenisinde bolsyn osy meje men baǵamnyń údesinen shyǵýǵa baǵyt ustanǵany aıdaı anyq. Elbasymyz Joldaýda aıqyn nusqa­ǵan­daı, qoǵamdy sapalandyrý baǵdarynda bilim­niń basym baǵytyn tómendeginshe aıqyndaý durys dep bilemiz: Birinshiden, álemdik jahandaný kezeńinde jastarǵa beriler bilimniń mazmunyn ulttyq qundylyqtarmen, mádenıetaralyq túsinik-paıymmen, aqparattyq jetistiktermen, tildik (ana tili men shetel tilderi) baılyqpen tolyqtyrǵan jón. Ekinshiden, jastardyń boıynda qoǵam­nyń ekonomıkalyq jáne áleýmettik sa­lasyna degen praktıkalyq tanym negizin qa­lyptastyryp, óziniń, otbasynyń, dostary­nyń, aınalasynyń, jalpy qoǵamnyń ál-aýqatyn oılaıtyn jaýapkershiligin sezin­dirgen durys. Úshinshiden, shyqqan áleýmettik tegine qaramaı, talantty da belsendi, bilimdi de oıly jastardy tolyq qoldaý arqyly qoǵam­nyń áleýmettik ıkemdiligin qamtamasyz etý qajet. Osy arqyly jas býynnyń aqyldy adam áleýmettik hám ekonomıkalyq rólderdi ózgerte alatynyna kózi jetedi. Tórtinshiden, bilim kýlti men qoǵam aldyndaǵy jaýap­kershilikke baǵyttalǵan keshendi is-sharany jaǵymsyz nárselerdi (narkomanııa, beıádeptilik, t.b.) alastatýǵa baǵyttap qurý kerek. Besinshiden, bilim – erkindik pen tańdaýdyń kózi ári dem berýshisi. Bilimge áleýmettik tapsyrys berýshi – jalǵyz memleket emes, múddeli mekemeler, oıly da isker adamdar bolýy tıis. Tarıhtan belgili jáıt: bilim men ǵylym qashanda konservatorly sala bolyp kelgen. Bul, árıne, onyń ishki ereksheligine baılanysty. Biraq qoǵam shyndyǵy barlyq kezde konservatorlyqty qoldamaıdy – qaıta teristeıdi. Máselen, qoǵamnyń jedel jańarýy úshin bilim salasynyń ózi jedel jańarýy kerek. Bul máselege kelgende, Qa­zaq­stannyń bilim júıesi táýelsizdik jyl­darynda Elbasynyń tikeleı tapsyrmasymen sátti reformany júzege asyrǵanyn maq­tanyshpen aıta alamyz. Búgingi bakalavr-magıstr-doktor úshtik júıesi, nesıelik júıe, bilim salasyna memleket qana emes, jalpy qoǵamnyń aralasýy, oǵan ınvestısııanyń kelýi, jekemenshik oqý oryndarynyń laıyq­ty mártebe alýy – osy reformanyń bastapqy jemisi. Sonymen, joǵary bilim berý júıesin alda da kúrdeli ózgerister kútip tur. Eń aldy­men onyń deńgeıi men sapasy bıik ha­lyqaralyq talapqa saı kelýi kerek. Qazaq­standyq joǵary oqý oryndarynyń dıplomy dúnıe júzinde moıyndalyp, sheteldik oqý oryndarymen birlesken bilimı-ǵylymı jobalardy erkin júzege asyrýǵa qatysa alatyndaı qalyptasqany jón. HIH ǵasyrda AQSh-tyń Prezıdenti bolǵan Avraam Lın­kolnnyń mynandaı sózi bar: “Adamnyń bolmys-sıpaty – aǵash, bedeli – sol daraq­tyń kóleńkesi. Biz kóleńke úshin shyr-pyr bolamyz. Shyndyǵynda aǵash týraly oılaý kerek qoı”. Biz osy sózdi oqý oryndary­myzǵa qatystyryp aıtqymyz keledi. Jasy­ryp ne kerek, sońǵy jyldary keıbir ýnı­versıtetter “bedelimdi kóteremin” dep shetel­dik aty men zaty belgisiz uıymdardyń túrli syılyǵyn alýǵa áýestenip ketti. Budan ol oqý ornynyń abyroıy artyp ketken joq. Abaı aıtqandaı, “sypyra maqtan” boldy da qaldy. Endigi jerde muny qaıtalaý uıat emes, masqara bolmaq. Joldaýda osy baǵ­dar­daǵy paıym da aıqyn kórinedi. Munyń bári qatelikten sabaq alý úshin jáne bilim-biliktiń abyroıyn qorǵaý úshin aıtylǵany shyndyq. Tutastaı alǵanda, Memleket basshy­myzdyń halyqqa Joldaýynda bilimniń memleketshil qýaty aıqyndalyp, elimizdiń áleýmettik-ekonomıkalyq damýynyń jańa mindetteri mejelengen. Eldik iste otan­dastarymyz aıanyp qalmaıdy dep senemiz. Darhan MYŃBAI, Qazaqstan Respýblıkasy  Prezıdenti Ákimshiligi Ishki saıasat bóliminiń meńgerýshisi. EŃ BASTY QUNDYLYQ — OTANYMYZ! Lesbek TÁShIMOV, Q.A.Iаsaýı atyndaǵy HQTÝ prezıdenti, QR UǴA qurmetti akademıgi. “Jańa onjyldyq – jańa eko­no­mıkalyq órleý – Qazaqstannyń jańa múmkindikteri” dep atalǵan Joldaýynda Prezıdent eldegi osy jylǵy jáne de kelesi jyldardaǵy atqarylatyn isterdiń barlyǵyn der­lik ashyq, ári naqty túrde túsin­dirip berdi. Búkil álemdik naryq­taǵy qıyndyqtarǵa qaramastan, eli­miz damýdyń joǵarǵy kórsetkish­terinen ajy­rap otyrǵan joq. Buǵan dálel re­tinde ótken jyly qolǵa alynǵan “Jol kartasy”, “Jastar prak­tıka­sy” jáne de qarjy tap­shy­lyǵyna qa­ramastan, ulǵaıtyl­ǵan zeınetaqy­ny, t.b. ıgi isterdi qo­sýǵa bolady. Mem­leket basshysy bolashaqqa belgilen­gen orasan zor mindetterdi ulttyq strategııasyz oryndaý múmkin emes ekenin atap ótti. Eger qazaqstan­dyqtar tabysqa qol jetkizgileri kel­se, onda árbir adam myna tórt qa­ǵıdatty basshylyqqa alýǵa mindetti. Birinshiden, bizdiń eń basty qundylyǵymyz — ol Otanymyz, Táýelsiz Qazaqstan! Ekinshiden, memleket jáne onyń árbir azamaty qaı jerde de qoǵamnyń turaq­ty­lyǵy men eldiń ál-aýqatyna keri áserin tıgizýi múmkin kez kelgen qadamǵa barmaýy tıis.Úshinshiden, ekonomıkalyq órleý —árqaı­sy­myzǵa qatysty búkilhalyqtyq is. Bul — qoǵamnyń áleýmettik má­se­lelerin she­shý­diń jáne barshamyzdy tabysqa bas­taýdyń kilti. Tórtin­shiden, óńirlik jáne álemdik na­ryq­pen ınte­gra­sııalaný — damýdyń asa ma­ńyzdy shar­ty. 2020 jylǵa deıingi damý baǵdar­la­masyn jú­zege asyra otyryp, qazaqstandyqtar sapaly me­dı­sınalyq qyz­metke, bilim alýǵa qol jet­kizedi. Eli­mizde turǵyn úı-kommý­nal­dyq qyzmeti edáýir artty. Zeınetkerler, múgedekter jáne turmysy tómen otbasylar senimdi túrde qorǵalatyn bolady. – Biz 2030 jylǵa deıingi damý strategııasynda aıqyndalǵan maq­sattardy júzege asyra otyryp, táýel­sizdigi bekem, ekonomıkasy órkendegen, saıası turaqtylyǵy ornyqqan Qazaqstandy qurý týraly mıssııamyzdy tabysty oryndap shyǵamyz, – dep atap ótti Qazaqstan Prezıdenti. “Bilim sapasy eń joǵary halyqaralyq talaptarǵa saı bolýy kerek, JOO úzdik reıtıngterdi ıelenýge umtylýlary kerek“, – dep Elbasy bilim berý salasynda eńbek etýshilerdiń aldyna naqty tapsyrma, tyń talap qoıdy. Osylaısha Elbasy Qazaqstan­nyń aldaǵy – 2020 jylǵa deıin arnalǵan strategııasy men naqty atqarylýǵa tıis basym áreketterin kórsetip berdi. Aldaǵy ýaqyttarda Joldaýda kórsetilgen tapsyrma­lardyń bizge, ıaǵnı bilim berý isine qatysty bólimderin basty nazarǵa ala otyryp, ondaǵy atqarylýy tıis, bilim berý naryǵyn jaqsar­týǵa baǵyttalǵan is-sharalardy tııa­naqty túrde oryndap, halyqaralyq mártebege ıe bolyp otyrǵan ýnı­ver­sıtetimizdiń bedelin arttyrýǵa jáne de Elbasy atap ótkendeı, JOO arasyndaǵy reıtıngimizdi joǵary deńgeıge kóterýge bar kúsh-jigeri­mizdi salamyz dep oılaımyn. О́RLEÝ MÚMKINDIKTERI О́Z QOLYMYZDA Gúlzeınep SÁDIRQYZY. Memleket basshy­sy­nyń kele­she­gimizge naqtyly bol­jam ja­saǵan tarıhı qujatyn ha­lyq talǵam ta­razysyna salyp, tyń­ǵy­lyqty da tııanaqty tal­qylaý ústinde. Sondaı talqylaý Qazaq ulttyq agrarlyq ýnıversı­te­ti­niń ujymynda ótip, oǵan Senat de­pý­tattary, agrarlyq ǵylym sala­sy­nyń aqsaqaldary men ǵalym­da­ry, ýnı­­versıtet oqytýshy­lary men stý­­dentter qatynasyp, qyzý ún qosty. Jıynda baıandama jasaǵan atalmysh oqý ornynyń basshysy Tilektes Espolov aldaǵy mindetter men tapsyrmalardy aıqyndap bergen Joldaýdyń máni men ma­ńyz­dylyǵyna toqtalyp ótti. Budan keıin sóz alǵan Parla­ment Senatynyń depýtattary Kamal Burhanov, Ǵarıfolla Esim, ǵalym Rahymjan Eleshev jáne t.b. Joldaý tarmaqtaryndaǵy mańyzy zor árbir máseleni zerdelep, dáıekti de derekti mysaldarmen jetkizdi. Sóılegen sheshen­der Joldaýda kórsetilgen onjyl­dyq­taǵy alar asýlardyń oryn­da­latynyn, ıaǵnı órleý múmkindikteri óz qolymyzda ekendigin basa aıtty. TIIMDILIKTIŃ ÚLKEN KО́ZI Aıhanbaı QUDABAEV, “Aıhan” sharýa qojalyǵynyń jetekshisi. Eńbegimiz aýyl sharýashylyǵy­men baılanysty bolǵandyqtan bizdi Joldaýda usynylǵan agro­óner­kásiptik keshendi damytý má­selesi erekshe nazar aýdartty. Men ózim biraz jyldan beri “Aıhan” sharýa qo­jalyǵyna jetekshilik etip kele­min. Qazir óńirdegi ózimiz tektes qu­ry­lymdardyń aldyńǵy sapyn­damyz. Elbasy atalǵan sala boıynsha damýdyń negizgi úsh baǵytyn kór­se­tip berdi. Sonyń ishinde birinshiden, negizgi salmaq eńbek ónimdiligin art­tyrýǵa túsirilý kerektigi ataldy. Munyń paıdasy zor ekenin jumys tájirıbemizden bilemiz. Ol ishki múm­kindikterdiń tıimdiligin jaq­sar­týǵa, eńbek qaıtarymynyń mol bo­lýy­na yqpal etedi. Máselen, budan on eki jyl buryn jańa júıemen alǵash iske kiriskenimizde quramda 400 adam boldy. Al bul kúnde 100 eń­bekker sol kezde sonsha kúsh ju­mylǵan isti esh qınalyssyz atqa­ryp júr. Osy ýaqytta óndiris kó­le­mi eselep ulǵaıǵanyn aıtyp ket­sek eńbek ónimdiliginiń qandaılyq deńgeıge kóterilgendigin ańdaýǵa bolady. Az kúshpen bulaısha ósimge qa­laı jettik desek, eń aldymen teh­nı­kalyq jaraqtanýdyń úlken kó­me­gi tıgenin atar edik. Aıtalyq, shet­eldik tuqym sebý, egin orý agre­gattary arqyly 10-15 mehanızator bul mańyzdy naýqandardy aptadan asyrmaı aıaqtap tastaıdy. Kartop jınaýshylar sany da burynǵyǵa qaraǵanda 10 esege azaıdy. Kezinde úı sharýasyndaǵy áıelderge, mek­tep oqýshylaryna deıin jıyn-te­ri­mge májbúrlep tartsaq, endi on­daı dúr­ligis umytylǵan. Bul is áb­den ma­shyq­tanǵan arnaýly toptan aspaıdy. Biz sonymen birge mal sharýa­shylyǵyn qaıta qurýda da ózge­ris­ter jasadyq. Eger buryn sút saýýmen 20 saýynshy aınalysyp kelse, qazir bes adamnan turatyn bir brıgada úlgeredi. Joǵaryda atal­ǵandaı, joǵary eńbek ónim­di­ligine qol jetkizýge tehnologııalyq qondyrǵylardyń keńinen qoldany­lýy múmkindik berýmen qosa adam­dardyń yntalylyǵy artýy basty faktor. Eńbekke qaraı jalaqynyń jaqsy tólenýi tártiptilik pen jaýapkershilikti kúsheıtip otyr. Joldaýda aýyl sharýashylyǵy úshin óte oryndy mindet qoıyldy. Ony iske asyrýǵa múmkindik ushan-te­ńiz. Qolymyzdan keleri de sózsiz. Qaraǵandy oblysy, Buqar jyraý aýdany. TÁÝELSIZ EL TIREGI – BILIMDI URPAQ Asylqan DEMEÝOVA, A.Rozybakıev atyndaǵy orta mekteptiń bastaýysh synyp muǵalimi. Elimizdiń Prezıdenti N.Á.Na­zar­baevtyń 2010 jylǵy Qazaqstan halqyna Joldaýynda Qazaq­stan­nyń 2020 jylǵa deıingi damýynyń stra­tegııalyq baǵdarlamasy jan-jaqty ashyp kórsetildi. Baǵdar­la­ma eli­mizdiń damýynyń barlyq sa­la­syn – bilim berý, ekonomıka, den­saý­lyq saqtaý, ishki jáne syrt­qy saıa­sat, taǵy basqa salalardy qamtydy. Elbasynyń ár jyldardaǵy Jol­daýyn erekshe asyǵa kútemiz. О́ıtkeni, sońǵy jyldary bilim sala­syna, ustazdar eńbegine basa kóńil bólinip, qamqorlyq jasalyp keledi. Básekege qabiletti 50 eldiń qataryna enýdiń birden-bir joly – bilimde ekenin jetik ańǵaryp kóre bilgen Elbasymyz bilim salasyna aıryqsha nazar aýdardy. Nursultan Ábishulynyń ustazdar qaýymyna zor qoldaý kórsetip kele jatqa­nyna da kýámiz. Bul jolǵy Jol­daý­da ustaz jalaqysynyń taǵy da 25 paıyzǵa kóteriletinin, ol jyl­dyń ekinshi jartysynda emes, sáýir aıynda-aq júzege asatyny qýa­nyshty jaıt. A.Rozybakıev atyndaǵy orta mekteptiń ustazdary men qyz­met­ker­leri osy Joldaýdy oqyp, tal­dap, qýattap otyr. Aldaǵy ýaqytta da zaman talabyna saı bilimdi álem­dik deńgeıge jetkizýdiń birden-bir joly,  bul – ınnovasııalyq qyzmet. Sol úshin ár ustazdyń al­dynda oqý mazmunyn jańartý, ózi­niń shyǵarmashylyǵyn damytý men sheberligin shyńdap, ozyq tehno­lo­gııany jetik meńgerip, ár kúngi saba­ǵyna tıimdi paıdalaný, táýelsiz elimizdiń erteńgi sanalatyn – bi­lim­di urpaq tárbıeleý mindeti bo­lyp tabylady. Bizdiń mektepte de oqytýdyń tıimdi joldary men ádis-tásilderin izdestirý jumystary keń kólemde júrgizilip keledi. Jas ur­paqqa toptyq, oıyn, tirek sıgnal­da­ry, modýldik testik júıe, ınter­ak­tıvti, oqytýdyń kompıýterlik, damyta oqytý tehnologııalary boıynsha bilim berýde. Bul Elbasy alǵa qoıǵan mindet, zaman talaby. Almaty oblysy,  Uıǵyr aýdany.