Fotony túsirgen Erlan OMAR, «Egemen Qazaqstan»
Aıańnyń túrleri. Aıań – jylqynyń jaı júrisi. Bul júristi qazaq halqy jyldamdyǵy men qozǵalys yrǵaǵyna qaraı: ilbý, ógiz aıań, jaı aıań, jel aıań, sylań aıań (júris), qatty aıań, kósem júris, kıtiń, shoqyraq aıań, t.b. túrge bólgen.
● Ilbý (ilbı basý) – О́te jaı júris. Kóbinese kári attar men shaban jylqylarǵa tán qımyl. Ilbip júrgen jylqynyń artqy aıaqtary aldyńǵy aıaq izderine jetpeıdi, ári qysqa adymmen ilbıdi.
● О́giz aıań – Aldyńǵy aıaqtyń izine artqy aıaq jetpeı basady. Uzaq jolǵa shyqqan adam atyn qınamas úshin ádeıi ógiz aıańmen júredi. Kóbinese aýyr júk artylǵan nemese kerýen-arba tartatyn jylqylar uzaq jolǵa ógiz aıańmen júredi.
● Jaı aıań – Atty óz erkimen tizgindi bos qoıyp júrgizýdi aıtady. Bir sózben aıtqanda, jylqy óz yqtııarymen júrý degen sóz. Bulaı júrýdiń máni – júrdek jylqylardyń qozǵalysy kezinde ústindegi adam jolsoqty bolyp sharshaǵan jaǵdaıda, at ústinde demalyp, tynyǵý úshin atty jaı aıańmen júrgizedi.
● Sylań nemese jel aıań – Bul júris negizinen jas jylqylarǵa tán. Boıy shaldyqpaǵan taı-qunandar sylańdap aıańdaıdy. Sondaı-aq, júırik jylqylardy baptaý barysynda sylań aıańmen júrgizip tynysyn ashady, kóbeń terin shyǵarady.
● Qatty aıań – О́te aıańshyl jylqynyń júrisi. Bundaı qozǵalysqa qarapaıym attar búlkil jelispen áreń ilesedi. Aıańshyl jylqynyń artqy aıaǵy aldyńǵy aıaqtyń izinen asyp túsip otyrady. Saǵatyna shamamen 10-12 shaqyrym júredi.
● Kósem júris – Abaı atamyzdyń sózimen aıtsaq, «tymaqty alshy kıgizgendeı» aıaǵyn kósilip kósem tastap, adamnyń kóńilin kóteretin júris. Kósem júristi jylqy aıaǵyn shadyrlap tastaıdy. Biraq, bul júrispen jylqy alysqa júrmeıdi. О́ıtkeni, kósem júris jylqyny tez shaldyqtyrady. Sondyqtan, kósem júristi jylqyny toı-tomalaqqa nemese aýyl arasyna sándikke minedi.
● Kıtiń – Aıańnyń bir túri. Mingen adamǵa tynyshty, sál yrǵap jeńil terbep otyrady. Jorǵa men aıańnyń arasynan shyqqan aralas júris. Biraq, kıtińnen jorǵa shyqpaıdy. Kıtiń júris kezinde attyń aıaǵy órelenip qozǵalady. Kıtiń aıańnyń uıqasymdy ásem túri nemese rıtmdik qozǵalys.
● Jelip basar – Aldy aıańdap, arty jeńil lypyp jelip otyrady. Artqy aıaqtyń izi aldyńǵy aıaqtyń izinen asyp túsedi. Bundaı jylqy qazaqy tuqymnan kóp kezige bermeıdi. Bul jeńil qımyldy ári elpek aqyldy jylqylarǵa tán qozǵalys. Kóbinese, taza qandy jylqylar jelip basady.
● Shoqyraq aıań – Keıbir aıańshyl attyń aldy jelip, arty sypyldaı aıańdaıdy nemese aldy shapshań aıańdap, arty shoqyraqtap jelip otyrady.
Beken QAIRATULY,
«Egemen Qazaqstan»
