Seksen degen seńgirge shyǵyp jatqan Kámel Júnistegi týraly úzik syr

Áńgi­me Búrkit Ysqaqovtyń 90 jyl­­dy­ǵy týraly eken...

El kóleminde atalyp ótetin shara edi ǵoı deı­di bir oıym...

Ol kisi qazaq balasynyń rýhy edi ǵoı deı­min ishteı qarsylyq bildirip.

Meniń túsinigimde bul keshte el yrǵyn bolý kerek edi. Almatydan, Astanadan aýzymen qus tistegen dúl­dúl­­derimiz keler dep ton pishkem. 

Myna taıaq tastam jerdegi Nura­dan úzeńgilesi Mahmet aǵa Temiruly ke­ler dep oılaǵam...Shyntaqtasyp jat­qan Shetten Búrkit aǵanyń iz­ba­s­ary Kámel aǵam Júnistegi keledi dep oı­laǵam...

О́ıtkeni áńgime qazaq rýhy jó­nin­de ǵoı!

Bul qazaq arystarynyń esim­de­ri­men qatar atalatyn esim emes pe?!.

Ári-beriden soń Arqa tósinde «ESEP» partııasyn – Elin súıgen er­ler partııasyn qurǵan tulǵa emes pe edi?!

Qazaq arystary uıystyryp, qazaq bala­synyń erteńi úshin jan alyp-beris­ken partııalar az bolmaǵan. Solar­dyń ishinde osy «ESEP» partııa­­­sy ult múddesin bárinen de jo­ǵary qoıǵan partııa emes pe edi?!.

Eseptikter 5 mıllıon qazaqtyń múddesin 250 mıllıon sovettikterdiń múddesinen joǵary qoıdy!

Bizdiń bir baqytymyz Aıtbaı Náre­shevten dáris aldyq. Aıtbaı aǵa esimi qaraǵandylyqtar úshin aıaýly esim­derdiń biri. Qazaq sóz óneriniń kóm­besi edi.

Aıtekeń rektor Bóketov qur­met­te­gen aǵalardyń biri edi.

Otyryp kelgen adam bolatyn. Ne úshin otyryp kelgenin, árıne ishimiz sezedi. Sóıtken ustazymyz Búrkit aǵa Ysqaqovty oqytqan eken!

Aıtbaı aǵanyń alashshyl inisi Ra­ma­zan aǵa da osy Qaraǵandyda turdy. Aǵaı­yndy Ákimbek, Dáýletbek Ákim­be­kovter de osy tizimde turdy. Bular da nur­alyqtar edi. Jappar О́mirbek, Ońaı­bek Qudyshuly aǵalarymyz óz aldyna jatqan bir-bir mektep edi-aý!.. Bul kisiler qasıetti Qarqaraly topyraǵynan edi.

О́zim týyp-ósken Shet topy­ra­ǵy­nan eshkimniń shyqpaǵany qal­aı dep jasyp júremin. Bir retinde osy oıym­­dy Aıtbaı aǵaǵa jetkizgem. Bále, degen aǵamyz, Júsip Altaıbaev, Qajy­mu­hammed Ahmetov aǵalaryń bar emes pe degen, óziń aralasyp júrgen Zeı­nolla, Kámel, Rymqul aǵalaryń bar emes pe degen, bir qudyqtyń sýyn ish­ken Murat, Sábıt aǵalaryń bar emes pe degen.

Janym semirip qoıa bergen.

Kámel aǵamyzben de topyraǵymyz bir. Aǵamyzdyń esimin sonaý alpysynshy jyldardyń sońynda estidim. Sol jyldary mektebimizge Sábıt Adamınov esimdi jas muǵalim kelgen. Sóılegen qara sóziniń ózi óleńge bergisiz tógilip turǵan ishi-syrty birdeı aǵalarymyzdyń biri edi. Ol kisiniń aýzynan estigenimizdi kitaptan tappaýshy edik. Sábıt muǵalim esimi atalǵan jerde úlkender jaǵy bir túrli aıtyp otyrǵan sózderinen jańylyp qalatyn. Keıin bilsek oqýǵa tyıym salǵan «sábet ókimetiniń» jaýy atanǵan Narmanbet aqynnyń ózinen dıplom qorǵaǵan eken.

Ol kisiniń aıtýynda Zeınolla, Kámel, Rymqul aǵalarymyz da aqyn eken. Olar da Narmanbet aqynsha óleń jazypty. Sol óleńderi ókimetke jaqpaǵan...

Meni Aıtbaı aǵaǵa jaqyndata túse­­tin osyndaı esimder, árıne. Bire­ýin bilsem, bireýin bilmeı jatam. Túp­tep suraýdyń jónin taba al­maı­myn. О́ıtkeni ol kisi de bul ta­qyryp­qa bara bermeıdi. Aıtbaı aǵa­myz Mahmet Temirulyn da oqytqan eken.

Aıtbaı aǵamyz Kárim Saýǵabaı aǵany da oqytqan eken.

Sol aǵamyzdyń dárisin tyń­da­ǵan­y­myzdy ózimizge dáreje kóremiz, baqyt sanaımyz.

Aıtbaı aǵa «Úndistan uranyn» asyqpaı babymen jatqa oqıtyn.

Al bizder bolsaq ishteı ilesip otyrar edik.

Ustazy­myz «Ún­dis­tan...» dep aýzy­n asha ber­gende, bizder «Qazaq­s­tan­­dy» qoıyp úlgeretinbiz-di.

«Aǵylshynnyń qulysyń» degenshe biz «Eýropany...» da attap ótip, «Rýsııany...» qoıyp úlgerer edik.

Ásirese:

O, Úndistan, ulysyń,

Týdy búgin uly syn!

Oıat, turǵyz uıqydan,

Uldaryńnyń tirisin!.. –

degen joldar oqylǵanda ishimizge ıt túsip ketkendeı qyńsylap qalar edik.

Bizder de el tanı bastaǵan, jer tanı bastaǵan, kóshbasshy aǵalardy iz­deı bastaǵan jıyrma degen jasy­myz­­ǵa jetip qalǵanbyz. Bizdiń jasy­myz­da aǵalarymyz orys ormanyna aǵash aralaýǵa attanypty. Al biz­der Qaraǵandy qalasynda qazaqsha sóı­leýge jaramaı pushaıman bolyp júrdik.

Keńestik qyzyl mashına Kámel Júnis­tegi, Zeınolla Igilikov aǵa­la­rymyzǵa kelgende basyn mańdaısha ur­ǵyzǵan shalquıryqtaı qalt toq­ta­ǵan joq pa? Saıası aıyptaý taǵyp Qaraǵan­dynyń azattyq besigi eken­di­gin moıyndady.

Kárim Saýǵabaı, Maqsym Omar­bekov, Rymqul Súleımenov, Narı­man Ysqaqov (Búrkit aǵanyń ini­si), Erǵalı Esimǵalıev, Sábıt Adamı­nov, Tóleýbek Turysbekuly aǵa­lar repressııalyq jazalaýlarǵa ushy­rady. Osylaıynsha qyzyl ımperııa­nyń ózi Qaraǵandyda azattyq mekte­bi­niń barlyǵyn moıyndady!

Qyzyl sot saıası statıa qoıýǵa máj­búr boldy!

Bul qaıdaǵy bir úshtikterdiń qaý­ly­­sy, bolmasa sheshimi emes edi!

Bul qaharly KGB-nyń úki­mi edi.

Endi sol úkimge kóz júgirtelik.

Júni­sov Ká­mel (Jýný­sov Ka­mel), 1939 jy­ly týǵan, qa­zaq. Tý­ǵan jeri: Qara­ǵandy obl., Shet aýd. Bi­limi: orta. Tutqyndalǵanǵa deı­ingi tur­ǵan jeri: Qaraǵandy obl., Shet aýd., Aqsý-Aıýly kenti. Shet LKJO AK. Kim jáne qashan tutqyndady: 17.12.1962 j., Qaraǵandy obl. KGBB. Kim jáne qashan sottady: Qaraǵandy oblsoty, 29.03.1963 j. Bap: 58-10 RSFSR QK, bas erkin 3 jyl­ǵa aıy­ryp, jazasyn ETL óteý­ge kesil­gen. Aqtalǵan kúni jáne aqta­ǵan organ: 05.05.1993 j., QazKSR Pro­kýr­at­ý­­rasy. Isti toqtatý sebe­bi:1993 jylǵy 14 sáýirdegi QR Zańy.

Igilikov Zeınolla (Iglıkov Zeı­nol­la), 1937 jyly týǵan, qazaq. Týǵan jeri: Qaraǵandy obl., Qaraǵandy q. Bilimi: orta. Tutqyndalǵanǵa deıingi turǵan jeri: Qaraǵandy obl., Shet aýd., Aqsý-Aıýly kenti. Kim jáne qashan tutqyndady: 11.12.1962 j., Qaraǵandy obl. KGBB. Kim jáne qashan sottady: Qaraǵandy oblsoty, 29.03.1963 j. Bap: 58-10 RSFSR QK, bas erkin 3 jylǵa aıyryp, jazasyn ETL óteýge kesilgen. Aqtalǵan kúni jáne aqtaǵan organ: 05.05.1993 j., QazKSR Prokýratýrasy. Isti toq­tatý sebebi: qylmystyq quramy bol­ma­ǵan­dyqtan.

Bul úkimdi de qolǵa ázer túsir­gen­biz.

Aıtary joq, qolymyzdaǵy qaǵa­zy­­myz ózi sóılep tur edi.

Asyl aǵalarym bir kúnde us­tal­ǵan, bir kúnde sottalǵan, bir kúnde aqtalǵan...

Olardyń sońynan baqylaý qo­ı­yl­dy, úsh áriptiń baqylaýynda boldy. 

Kámel aǵamyzdyń esimin bil­geni­me jarty ǵasyr ýaqyt bolsa, onyń shırek ǵasyrynda aǵa-ini bolyp aralastyq. Aǵamyz azattyq taqy­ry­byna ańdap barady. Qazir oılap otyrsam, bireýge zııanym tıip keter me eken dep aýzyn býady eken ǵoı. 

Búginde Kámkeńmen aralas-qu­r­alas­tyǵymyz úzilgen emes. Men jeteleımin. Ol kisi jetekke kón­beı­di. Úzeńgilesteri qatarynan tek Zeınolla aǵanyń esimin atar edi. Qalǵany tabý! 

Tipti Rymqul aǵanyń da esimin ataı qoımaıdy.

Osy jaıtty Rymqul Súleımenov aǵamnyń ózinen suraǵam. Bul kisige erkindeý keletinim atalaspyz, onyń ústine birge qyzmet istedik. Aqadyr aýdanynda. Ol kisi bas redaktor, men oryn­basary boldym.

Bul da bir aıtylmaı kelgen áń­gi­me edi. Sony aıtýdyń reti endi kel­gen syndy. Sonymen men ne sura­dym, aǵam ne aıtty?!

...Zeınolla aǵań birinshi bolyp ustaldy. Ekinshi bolyp qaqpanǵa Ká­mel tústi. Meniń de túsýim ká­dik edi. Meni qutqaryp jibergen Ká­mel edi. Men bolsam Erǵaly, Tó­leý­bek­terdi qulaqtandyryp úlgerdim. Zeı­nol­la­nyń da Kámeldi qutqarýyna bolatyn edi ǵoı. Mine, áńgime qaıda?!

Shyn máninde, Zeınolla da, Kámel de óz sózderine berik boldy. Bizdi Si­bir­diń ormanynan aman alyp qaldy.

Bul aǵalaryń orys ormanynan aman-esen oraldy. Qýdalaý kórgenimen buıyrǵan nanyn taýyp júrdi. Zeınolladan góri Kámeldiń soqpaǵy ozǵyndaý boldy. Basshy qyz­metterge ilikti. Kitaptary shyǵyp jat­ty. Mine, osyny qaısybir zaman­dastarymyz kóre almady. Soń­da­ry­nan sóz ertti. Tipti Kámkeń otyr­ǵan adamǵa uqsamaıdy degen áńgime de shyǵardy.

Kámkeńniń keýde qaqqanyn kór­gen adam bola qoımas. Álgindeı se­beptermen ózin qońyr ustaıdy. Jo­ǵa­ryda aıtqan keshke Mahmet aǵam da, Kámkeń de kelmedi. Sebep bireý. Bireýge zııanymyz tıip keter me eken de­gen sheginshek.

Sol qońyr tirligimen de Kámkeń­niń bitirgen sharýasy shash-etekten. Ondaǵan tarıhı týyndylar berdi. Onyń arasynda Qalıhan Ysqaq aǵamyz joǵary baǵalaǵan «Edige» romanynyń orny bir bólek bolsa kerek. Shortanbaı jyraýdyń aka­de­mııa­­lyq jınaǵyn túzdi. El, jer tarıhy­­nan túzgen shejire kitaptary bir tóbe. Arýaqty babalardyń máń­gi­lik besikterin taýyp, belgi qoıýdaǵy eńbegi de aıtýly dúnıe. Arqanyń shert­pe kúı sheberleriniń galereıasyn jasady, el qolyndaǵy dombyralar úlgilerin jıy­s­tyrdy.

Endi...

Aǵamyzdyń aldynda úlken sharýa tur. Azattyq ańsar, azattyq murat tulǵalarynyń galereıasy. Ol roman bola ma, ol esse kitaby bola ma – any­ǵy izdep júrip oqıtyn týyndymyz bo­lady dep oılaımyn.

Orystyń Soljenısyny bolǵanda qazaqtyń Júnistegisi nege bolmaıdy?

Aǵamyz búginde sol Shet aýdanynda júrip jatyr. Qońyr tirliginen ajy­raı qoıatyn túri kórinbeıdi. Onyń ózinde baıynan. Qońyr bolǵanda baı­qońyry. Qanyq qońyr.

Búrkit aǵanyń baýyry Narıman Ys­qaqov aǵamyz da ultjandy tulǵa edi. Sol aǵamyz aıtyp otyrýshy edi:

– Búrkit aǵam armanyn ózimen birge ala ketti, – dep.

Joq, men bilsem ol kisiniń armany jalǵasyn taýyp jatyr. Kerekýden atoılap Nyǵmet Ahmetov, Arman Qanı, Qaraǵandydan Esen О́tenov, Bolat Dúısenbaev syndy azatshyl, alashshyl baýyrlarymyz shyqty.

О́tkeni­mizge qurmet jasa­saq ult tul­ǵa­­­laryna jas­aıyq. Búr­kit Ys­qa­qov bastaǵan Mahmet Temir­uly­­na, Jappar О́mir­bekke, Kárim Saý­ǵa­baı­ǵa, Rymqul Súleımenge, Zeınolla Igi­li­kovke, Kámel Júnistegine jasa­ıyq.

Bizde ult uranshysynyń ataýly kúni joq. Alaıda ol da qolda turǵan sharýa emes pe? Sol aıada Mahmet aǵan­yń kúnderin ótkizeıik. Zeınolla, Ká­rim aqyndardyń ult uıystyratyn óleńderin oqıyq. Rymqul Súleımen oqýlaryn uıymdastyraıyq!

Aıta bersek áńgime kóp.

Sonyń eń bastysy jastar júre­gin­de júrgen Kámel aǵamyzdyń eńbegin laıyqty baǵalap, qurmet kórsetý bolmaq. 

Tórehan MAIBAS, jazýshy

QARAǴANDY