AKTRISA

Búginde jasy toqsanǵa kelip otyrǵan Qazaqstannyń halyq ártisi, sahna sańlaǵy Kúlásh Sá­kıe­va týraly sóz qozǵamas buryn, onyń ózi alpys jylǵa jýyq qyz­met etip kele jatqan Abaı atyn­daǵy sazdy-drama teatry tý­ra­ly qysqasha bolsa da  aıta ket­kenimiz jón bolar. Qazaq teatr óneriniń shymyldyǵy 1917 jyly jas Muhtardyń tuńǵysh drama­lyq shyǵarmasy – “Eńlik-Ke­bekpen” ashylǵany,  arada úsh jyl­dan soń Semeıde taǵy da sol Mu­hańnyń bastamasymen halqy­myz­dyń sana-sezimin oıata oty­ryp, mádenıetin kóterý, qalyń buqaraǵa estetıkalyq tárbıe berý maqsatymen “Es-Aımaq” dep ata­latyn aǵartý qoǵamy qurylǵany da kózi qaraqty oqyrmanǵa belgili jáıt. Onyń bastaýynda Áýezov­pen birge “qazaqtyń Stanı­slav­skııi” atanǵan Jumat Shanın de boldy. Al bastaý kózi osy atalǵan qoǵam bolyp tabylatyn Semeı teatrynda ár jyldary halqy­myz­dyń ulttyq óneriniń kórnekti qaıratkerleri Ámire Qashaýbaev, Latıf Hamıdı, Júsipbek Ele­be­kov, Sháken Aımanov eńbek etti. Mine, Kúlásh apamyz osyndaı baıyr­ǵy teatr tabaldyryǵyn budan 58 jyl buryn, naqtylap aıtsaq 1952 jyly attaǵan edi. Al onyń buǵan deıingi ómir jolyna qysqasha toqtala ketsek, so­naý atyshýly 1937 jyly zaısandyq 17 ja­sar ónerpaz qyz Almatyǵa oqý izdep keledi. Sonda bilimmen sýsyndatyp, óner álemine qanat qaqtyrǵan ataqty rejısser Asqar Toq­panov bolatyn. Sol Asekeń keıinde muny “ónerdegi tuńǵy­shym – Kúláshim” deý­den tanǵan emes. Professor-rejıs­ser­diń ónerdegi sol tuńǵyshy basqa shá­kirt­te­ri­niń ishinen birinshi bolyp aldymen eńbek sińirgen, sońynan halyq ártisi ataǵyn al­ǵa­ny da shyndyq desek, Jambyl teatryna barǵan jas talant ıesine óner sa­lasynda aıanbaı eńbek etýge týra kelgen. Soǵys jyl­darynda onyń teatr sahnasynda oına­ǵan rólderi óz aldyna, ol munyń syrtynda osy bes jyl ishinde bes júzden asa konsert beripti. Sondaı qa­jy­rly eńbegi eskerýsiz qalmaı, nebári 25 jasynda respýblıka­myz­dyń eńbek sińirgen ártisi ata­nyp, “Qurmet belgisi” or­de­nimen, respýblıka Joǵary Keńesiniń gra­mo­tasymen mara­pat­taldy. Sóıtip, ol Semeı teatryna osyndaı deńgeıge jetip baryp kel­gen edi. О́nerde ózindik joly bar adamǵa bir kisilik oryn munan da ta­byla ketken. Biraq soǵan qa­ra­mastan ózi aıtqandaı, jańa or­tada Qaleket Eshmuratov, Nurıd­dın Atahanov, Silámbek Qydyr­álın, Gúlsim Ábdrahmanova, Ju­mash Sákenova syndy óner tar­lan­dary qam­qor­lyq tanytpasa, sol shaqta ataǵy jer jaryp tur­ǵan óner ujymynyń quramyna kirigip ketýi ońaı sharýa emes-ti. Oǵan endi ártistik qabiletimen bir­ge, ánshilik óneri de úlken sep bolǵany shyndyq. Teginde Kúlásh Sákıeva esimin respýb­lı­ka­myzdyń ónersúıer qaý­ymy ánshi retinde de jaqsy bi­ledi. Qazirde jalpaq elge keńinen tany­mal “Aýylyń seniń irgeli” ánin alǵash ra­dıoǵa jazdyrǵan da osy kisi. Radıo de­mek­shi, apaıdyń bir­ne­she án plastınkasy jáne bar. Son­daǵy ánderdi búgingi kún tala­byna oraı qaıta jazdyrý – ol óz aldyna bir áńgime. Jalpy ár­tis-ánshiniń reper­týaryn­da alpys­tan astam halyq ánderi men búgingi sazgerlerdiń shyǵarmalary bar. Al aktrısa Kúlásh Sákıevaǵa keletin bolsaq, ol jetpis jyldyq shyǵarmashylyq ómirinde 150-den astam rólderdi oınaǵan eken. Fransýzdyń uly jazýshysy Onore de Balzak “Meniń ómirbaıa­nym – meniń shy­ǵarmalarym” de­gen ǵoı. Osy sózdi Kúlásh apa­­myz­ǵa qaratyp aıtýǵa da bolady. О́ıt­ke­ni, bul kisi somdaǵan keıip­kerler onyń ómir­baıany sekildi. Aıta­lyq, Jambyl teatrynda júr­gen­de “Qobylandydaǵy” Kúnikeı beı­nesin somdasa, osy spektakl­di arnaıy kó­rý­ge barǵan pesa av­tory Muhań, Muhtar Áýezov Kú­láshqa, onyń ónerine dán rıza­ly­ǵyn bildiripti. Al bul maz­mun­dy ómirdiń bir ǵana deregi emes pe! Kúlásh apamyz Semeı sahna­synda som­da­ǵan Qyz Jibek, Baıan sulý, Qurtqa, Aq­jú­nis, Aqtoqty, Mehnemebaný, Júztaılaq jáne basqa keıipkerler beınesi kó­rer­men kóńilinde qalǵany anyq. Ásirese Á.Tá­ji­baevtiń “Maıra” pe­sasyndaǵy ánshi Maıra beı­nesiniń shoqtyǵy bıik. О́ıtkeni, munda Kúlásh apamyzdyń boıyn­daǵy eki birdeı ártistik qabileti men ánshilik talanty qosyla ke­lip, keıipker beınesi jarqyrap ashylǵan. Onyń syrtyndaǵy ty­nym­syz  eńbekti aıtsańyzshy! “Án­shi Maıranyń beınesine boı­lap ený úshin bir-eki aı boıy Er­tis ústinde parohodtan túspedim. Tabıǵat syryn, erke Ertis syl­dyryn,  ánshi janyn sonda ǵana tú­singendeı boldym” deıdi búginde Kúlásh apaı. Bir abzaly, tógilgen ter, al­tyn ýaqyt tekke ketken joq. Sol Maırany oınaǵan 1958 jyly Qa­zaqstannyń halyq ártisi ata­ǵyna ıe bolsa, dál sol jyly respýb­lı­ka Joǵary Keńesine depýtat bolyp saı­landy. О́zine halyq ár­tisi ataǵy berilgenin Qy­rymdaǵy “Orlınoe gnezdo” sanatorııinde demalyp jatqanda estidi. Sol shaqta qatar demalyp jatqan Ame­rıkanyń ataqty ánshisi Pol Robsonnyń muny úlken ataǵymen quttyqtaǵanyn qaıtip umytar. Ártis-ánshi ómirine qatysty oqı­ǵa­lardy óz kózderimen kórgen óner jan­ashyr­lary da eshteńeni de umytqan emes. Aıtalyq, apaı­dyń seksen jyldyǵynda Semeı teatry ózbek dramatýrgi Saıd Ahmat­tyń “Kelinder kóterilisi” degen pe­sasyn sahnaǵa shyǵarǵan edi. Sonda osyn­daǵy basty róldi  apamyz bılep júrip oı­nady. Sol shaqta bul kisige Semeı qalasy­nyń qurmetti azamaty ataǵy berilgen bolatyn. Kúlásh apamyz búginde de sah­nadan túsken joq. Kezinde Más­keýdegi Kishi teatr akteri Annen­kov júz jasynda sahnada júrdi emes pe! Bul kisige de sondaı ba­qyt buıyryp jatsa, nesi bar. Bizben áńgime sońynda teatr úshin, sahna úshin jaralǵan jan kóńilindegi bir alańdy jasyryp qala almaǵan. Mine, sońǵy birer jyldan beri Semeı teatry bas rejısserge jarymaı-aq keledi. Tıis­ti jandardyń sony oılas­tyr­maı otyrǵany janyna bat­paı­dy emes, batady. Solaı bola tursa da, ártis-ánshi óz úıindeı bolyp ketken Semeı teatrynyń bolashaǵynan esh úmitin úzgen emes. Úzbeıdi de! Dáýlet SEISENULY, Semeı. QAZAQ ÁIELI BAIаǴYDAN-AQ KÁSIPKER BOLǴAN Adamzattyń árdaıym bıik ustaıtyn qasıeti – tárbıe. О́mirdiń máni de osy. Tórge órlegen adamdardyń bári osyǵan qaryzdar. Tárbıe kórdiń be, tárbıe bere bil. Bul asyl uǵym. Halyq ony biledi. Osyndaıda Zámzágúl Myrzahmetova eske túsetini bar desem, mereke qarsańynda Zámzágúl ESTAIQYZYMEN jolyqqanbyz. *** – Zámza, sizge mynadaı suraq qoıaıyn, ákeńiz ben ana­ńyzdyń aty­nan bádel qajylyq jasapsyzdar. Bul ne úshin kerek? – Tár­bıe­­ge baı­la­nysty. Paryz – qul­shyndyrýshy kúsh. Ákem de (jazýshy Estaı Myrzahmetov), anam da osy sapardy asyl paryz sanady. Buralań beldegi ómir oǵan jetkizbedi. Bireýler aı­ta­dy – ol mindetti emes dep. Osy oraıda, paryzǵa saǵynyshty adam bop júrgenimizdi qossaq bolmaı ma? – Túsinikti. Tárbıe tini deısiz ǵoı. Osy­naý máńgilik máselege baılanysty óz kóz­qarasyńyzdy bildire ketseńiz, artyq bolmas. – Máńgilik dedińiz ǵoı. Áıtse de tár­bıe – ortaq. Qyzdyń tárbıesi – taý­syl­maı­tyn ilim. Qaıtalaýǵa urynbaý úshin áke-she­sheniń jaýapkershiligine toqtalsaq. Ákem tórde otyratyn. Kóp balaly otbasy bolǵanymyzben, jalǵyz qyz men únemi oń jaǵyndamyn. Alaıda qatty erkeletpeıtin. Ne aıtsa da, ósirip sóıleıtin. Al anam meni ana bolýǵa úıretti. – Qatty qýanǵan kúnińiz este me? – Árıne. Kúnimizdiń uzarǵany – qýa­nysh­tan. Sonda da, ekeýin bólektep aıtqym keledi. “Egemenge” jazýshy Es­aǵa dep ja­zyp edińiz ǵoı, sol kisi 80 jasqa tol­ǵan­da (on bir ret otashynyń pyshaǵyna ilingen adam) qatty qýandym. Odan keıin ulym Áshir-Turar­dyń Amerıkada ótken mektep oqýshylarynyń “Turaqty álem ǵylymı jobasy” olım­pıada­syn­da ekinshi oryn alǵanyn estigende máz-meıram bo­lý­dyń ne ekenin túsindim. Taǵy bireýin aıtqym ke­le­di. Áziz degen ulymdy Túr­kııaǵa ala barǵanbyz. Al­matydaǵy áýejaıǵa qonar tusta óz-ózinen “Nazarbaev atama rahmet” degeni... Meniń­she, osynyń bári otbasyndaǵy tárbıeniń áseri. – Zámzágúl, sizdiń kezinde Qazaqstan Res­pýblıkasy Prezıdenti janyndaǵy Ot­ba­sy jáne genderlik saıasat jónindegi ult­tyq komıssııanyń múshesi bolǵanyńyzdy bi­le­miz. Endeshe, endigi áńgimeni osy gender jóninde tarqatsaq. – “Gender” degenimiz teńdikke umtylý. Aıtalyq, qazir kóptegen áıelder úıde oty­ryp qalýda. Bul durys emes. Qol qýsyryp otyra bermeı, ózińniń nege múmkindigiń bar, soǵan qol jetkizýge umtylý kerek. Áıel men erkek teń quqyly bolýy úshin bir-bi­rine múmkindiginshe kómektesýi qajet. Tár­bıe máselesi osy ara­da taǵy aldymyzdan shy­ǵa­dy. Meniń ósken oshaǵym er ki­sini syılaýdy úıretti. Ha­lyq­tyń kóregendigi, danyshpan­dyǵy osynda. Genderlik saıa­sat ta osyny kúıtteıdi. Men musylman elderiniń birazynda boldym. Arabtarda, Egıpet, Túrkııa, Pákstanda. Áıel­der bastaryna jaýlyq salyp, onyń eki ushyn qol­da­ry­men ustap júredi eken. Al, erleri janyndaǵy eki-úsh ba­lasyna qarap, jylasa jubatyp, murnyn súrtip, ábigerge túsip jatqany. Mynadaı mysal aı­taı­yn. Túrkııada dúkenge kir­dik. Janymyzdaǵy er kisi áıe­line aıaq kıim alyp bergisi ke­lip, ana týflıdi, myna týflıdi kıgizip, báıek bolýda. Áıeli oramaly­nyń eki ushyn ustaǵan kúıi tur. Árıne, bul kórinis, bir qaraǵanda ersileý. Bizdiń erkek­ter qolyn bir-aq silteıtin shy­ǵar. Desek te, olardyń áıeldi syılaýy, ana, arý qyz, asyl jar dep qa­raýy bólek dúnıe. Bizde de osy úrdis durys qalyptassa, mádenıetimiz, teń quqy­ly­ǵymyz damı túser edi. – Qalaı oılaısyz, qarapaıym otbasyn­daǵy áıelderdiń mindeti men bılik tut­qa­syn ustap júrgen áıelderdiń urpaq órbitý­degi mindetinde aıyrmashylyq bar ma? – Joq. Qazir áıelder bılik tutqasyn erkektermen birdeı ustaýda. Desek te, olar balalaryn ósirip, qatarǵa qosýdy oıdan shyǵarǵan emes. Osy arada aıta keteıin, keıbir baqýatty otbasylar balany dúnıege ákelip, úılendirý degen sonshama shashylý, odan da birden úı áperip, máshıne mingizip, shetelge saıahatqa jiberý qajet dep oılaıdy. Al, onyń sońy nege soǵady? Ol týraly oılamaıtyndar da bar. Sábıli bol­sa da “ajyrasyńdar” deıtinderge ne aıtýǵa bolady? Qyzmeti bar bolsyn, joq bolsyn, bala tabýdy keıinge shegere turatyndar shyqty. Ata-ana da oǵan asa yqylas bildirmeıdi. Mine, qarapaıym otbasynda qanshama qaıshylyqtar, qıyndyqtar bar deseńizshi. Elbasy janyndaǵy ulttyq komıssııa jumysynyń bir tarmaǵy osy. – Tárbıe – keń uǵym. Qoǵam tárbıesi jaıly oı órbitsek qaıtedi. – Qoǵam aldyndaǵy jaýapkershilik degendi ádette jıi aıtamyz. Men ulttyq ko­mıssııanyń quramynda Jambyl, Pavlo­dar oblystarynda bolǵanym bar. Pavlo­dar­da ózge ult ókilderi óte kóp. Soǵan qa­ramastan, ondaǵy qazaq áıelderi bar múm­kindikterin salyp eńbek etýde. Al, Tarazda basqasha kórindi. Sondaǵy qurbylaryma “Siz nege jumys istemeısiz?” desem, kúıeýim asyraıdyǵa saıady. Daǵdylanyp qalǵan sııaqty. Qoǵamǵa, ýaqyt tynysyna qaraý kerek qoı. Iá, bárimiz de qoǵamdaǵy óz ornymyzdy sezinýimiz kerek. Jaqsy kúıeý “bárin ózim tabam, úıde otyra ber” demeıtin shyǵar. Daǵdylanyp alǵanbyz. Qalaı desek te, bala-shaǵanyń qamymen salpy etek, saýyr qamshyly bolyp júrý búgingi tańda oılanatyndaı-aq jaǵdaı. Qazaq áıelderi baıaǵydan kásipker bolǵan. Tirkelý, tirkelmeý búgingi kúnniń má­selesi. Analar sıyryn saýyp, sút-maı­yn, jumyrtqasyn satyp, óz otbasyna de­meý boldy. Olardy nege kásipker demeske? Oń kózqaras jasap, múmkindik bereıik. Úı-ishiniń berekesi osyǵan da baılanysty. Qoǵam bizdi uıystyryp jatsa, oǵan degen jaýapkershilik te bolýǵa tıisti. Sábılerimizdiń júregine ımandylyqty uıalataıyq. Qadaǵalaý kerek. Kúıeýimiz saǵatqa qaramaı jumys isteıdi. Bul durys emes. Qoǵam muny da eskerýi kerek. Áńgimelesken Baqbergen AMALBEK, Kókshetaý.