Alǵashqyda osyndaı oıǵa keldim. Maqalany «Aqıqat» jýrnalynyń saıty» degen silteme arqyly Facebook jelisinen oqyǵan bolatynmyn. Avtoryn jyǵa tanymadym. «Sákenniń Stalınge jazǵan hatyn» kóshirip aldym da, maǵan belgisiz avtordy izdestire bastadym. Ǵalamtordaǵy nusqada avtory – Jumajan Súleımen, Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti Arhıviniń qyzmetkeri, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty dep jazylǵan. Sol boıynsha Prezıdent Arhıvine habarlastym. Olar meniń Jumajan Súleımen myrzany izdegenimdi estip tańǵaldy. Aıtýlarynsha, ol kisi birshama ýaqyt buryn baqılyq bolypty. 1997 jyldan keıin Prezıdent Arhıvinde qyzmet istemegenin bilip men de qaıran qaldym. Sebebi ǵalamtordaǵy nusqada avtordyń ómirden ótkenin bildiretin esh belgi joq edi. Budan keıin «Aqıqat» jýrnaly qolyma tıdi. Áıteýir onda avtordyń baqılyq jan ekenin bildiretin belgi qoıylypty. Ári qoljazbanyń bir-eki tusyn sýretke túsirip basypty. Tek maqalany J.Súleımenniń qaı ýaqytta jazǵany jaıly derek joq. Atalǵan maqalany saıttan oqyǵan talaı adam «kózi tiri» J.Súleımenniń «jańalyǵyna» túsine almaı, men sekildi izdep júrgen bolar. Ile-shala maqalany «Jas Alash» gazeti (№84, 23 qazan 2018 j.) kóshirip basty. «Aqıqat» jýrnaly men «Jas Alash» gazetine silteme jasap, áleýmettik jeliler jarysa shýlady. Neshe myńdaǵan pikir Alashorda azamattaryn jamandapty dep S.Seıfýllındi jerden alyp, jerge saldy. Atalmysh hat jaıly sońǵy jyldary jıi aıtylyp ketkendikten, birte-birte kúmándi tustary ózinen-ózi shyǵa bastady. Sonyń izimen Almaty qalasyndaǵy Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti Arhıvine bardym. Muraǵat qyzmetkerleri suraǵan qujatty uzatpaı taýyp berdi. «Fond – 811» degen papkada turǵan «Sákenniń Stalınge jazǵan haty» J.Súleımen jazǵandaı eshqandaı keńselik tirkeý belgileri qoıylmaǵan, mashınkamen basylǵan on bettik fotokóshirme eken. Sákenniń qoly joq. Biraq «Aqıqat» jýrnaly «hattyń» sońyna S.Seıfýllınniń qoly dep belgi qoıǵan. («Jas Alashta» da solaı.) Muny qalaı túsinýge bolady? Sáken úshin redaksııa qol qoıǵan ba?
Anyǵynda «Lıst ıspolzovanııa edınıs hranenııa 811-24-243» paraqshasynda 19.08.1983 j. Qozybaev, 22.01.1997 j. J.Súleımenov, 09.02.2005 j. Grıbanova (shamasy baıandaý hatty 2007 jyly «Alash qozǵalysy» jınaǵyna osy ǵalym engizse kerek) 18.05.2016 j. A.Týletbekov degen ǵalymdardyń ǵana 811-inshi qordaǵy «Sákenniń hatyn» (7-17-better) qaraǵany týraly keńselik belgiler men qoldary tur. Papkadaǵy naqty qaı betterdi qaraǵany jaıly jazbaǵan taǵy eki-úsh adamnyń qoly bar. Qalǵan bes-alty adam basqa derekterdi oqypty. Baıandaý hat pen tirkeý paraqshasynyń kóshirmesin túsirtip aldym. Sáken Stalınge bylaı dep jazypty deıtin bilgishterdiń bireýi de bul hatty arhıvten kórmegen syńaıly.
Endi atalǵan baıandaý hattyń kúmándi tustaryna nazar aýdaraıyq. Birinshi, hat 1925 jyly 22 mamyrda jazylǵan degen boljam jasalǵan. «...Sáken Seıfýllın 1925 jyldyń 25 mamyrynda Stalınniń qabyldaýynda bolǵan. Tirkeý tizimine «byv.pred. Sovnarkoma Kırgızıı» dep qaǵazǵa túsken. Ekeýara qandaı másele qozǵalǵanyn dóp basyp aıtý qıyn. Sáýegeılik jasaý abyroı ápere qoımas» («Stalınniń qabyldaýynda bolǵan», Zarqyn Taıshybaı, professor. 13.04.2016 j. «Egemen Qazaqstan»). Professor Z.Taıshybaı jazǵandaı, 25 mamyrda Stalınniń qabyldaýynda bolǵan adam 22 mamyr kúni Qazaqstanda otyryp osynsha uzaq hat jaza ma? Ekinshi, «Hattyń bizdiń arhıvtegi nusqasynda Stalınniń ony oqyǵan-oqymaǵandyǵy jóninde belgisi joq. Ádette qoıylatyn keńselik tirkeý belgileri qoıylmaǵan» (J.S). Tirkelmegen qujat aıǵaq pa? Úshinshi, baıandaý hatta tek «Kırgızııa» degen ataý qoldanylady. Bizde 1925 jyly 15-19 sáýir aralyǵynda Aqmeshitte ótken Qazaq Sovetteriniń V sezinde Qyrǵyz ASSR-in Qazaq ASSR-i dep ózgertýge sheshim qabyldanǵan. Qyrǵyz degen ataýǵa áýbastan qarsy bolyp «Qazaqty qazaq deıik, qateni túzeteıik!» dep «Eńbekshi qazaqqa» toǵyz márte maqala jazǵan, qazaq degen tarıhı ataýymyzdy ózi qaıtarǵan S.Seıfýllın, qazaq atymyz qaıtarylǵan tusta nege bastan-aıaq «Kırgızııa» dep kósilgen?
Tórtinshi, bul hattyń eki fotokóshirmesi Astanadaǵy S.Seıfýllın murajaıynda tur. Arhıvtegi nusqamen qosqanda úsheýiniń mashınkaǵa basylýy, hattyń resmı adresteri men sońǵy avtor jaıly qysqasha málimet úsh túrli. Birdeı kóshirmeler emes. Úsheýi de Stalınge jazylǵanymen, úsheýinde de Sákenniń qoly joq. Beıne bir úsh Stalın bolyp, solarǵa úsh Sáken hat jazǵan sekildi. Hat bir adamnyń atyna jazylǵandyqtan (ras bolsa), sezge daıyndalǵan tezıs deýge de kelmeıdi (Sáken 1925 j. mamyr aıynda Máskeýde eki sezge qatysqan).
Besinshi, hatta naqtylyq pen jınaqylyq joq. Sákendeı úkimet basqarǵan saýatty adamnyń osynsha kópirme bos sózdiń gensekke túkke keregi joq ekenin bilmeýi múmkin emes. Stalınge qyrǵyzdar meni aqyn dep moıyndamaıdy dep muń shaqqan tustary tipti qısynsyz.
Altynshy, bul hat jaıly Sáken óz eńbekterinde nege jazbaǵan? Jetinshi, eń negizgisi! Jaqynda Máskeýdegi muraǵattardyń birinen Sákenniń Stalınge 12.07.1923 jyly óz qolymen jazǵan qyzmettik haty tabyldy. Bir qyzyǵy, buryn belgisiz bolǵan hatta Sáken Stalınge buǵan deıin hat jazbaǵany jaıly aıtady. Al 1925 jylǵy hatta Sáken Stalınge taǵy da birinshi ret hat jazyp otyrmyn deıdi-mys. Sonda Sáken eki jyldan soń Stalınge qaıtadan sizge birinshi ret hat jazyp otyrmyn dep baıandaǵan ba? Jalpy, hattyń osy sekildi kúmándi tustary jeterlik. 1923 jylǵy hat Sákenniń óz qolymen jazylǵan dedik. 1925 jylǵy hat mashınkaǵa basylǵan. Eshqaıda tirkelmegen, qol qoıylmaǵan. Arnaıy daıyndalǵan falsıfıkasııaǵa uqsaıdy. Olaı deıtin sebebim, S.Seıfýllınge qatysty basqa da falsıfıkasııalar bar. Bir qujatta Sáken 25.02.1938 jyly atyldy dese, ekinshisinde 09.10.1939 jyly qaza tapty dep berilgen. Sol sııaqty Sákendi tergeý kezindegi hattamalarda da sáıkes kelmeıtin eki túrli málimdeme bar (T.Kákishev7 «Sákenniń soty», 1994 j., «Baspager» baspasy). Bári de arhıvten alynǵan qujattar. Al qaısysyna senýimiz kerek? Qazaq zııalylarynyń arasyna syna qaǵý úshin NKVD ne jasamady? Muraǵattyń qyzmetkerleri fotokóshirmeniń qashan, qalaı kelgeni jóninde esh málimet tappady. Sońyndaǵy siltemeler arqyly Máskeý muraǵattarynan izdestirip edik, ol jaqtan da shyqpady. S.Muqanov «Eseıý jyldarynda» Marksızm-lenınızm ınstıtýtynan tabyldy dep, 1925 jylǵy hattan úzindi keltirgen. J.Súleımenniń aýdarmasymen sózbe-sóz kelmese de, maǵynalas. Biraq taratyp jazbaǵan. Sákentanýshy T.Kákishev aǵamyz da eńbekterinde buǵan qysqasha ǵana toqtalǵan. Soǵan qaraǵanda áıgili jazýshy da, áıgili ǵalym da hattyń kúmándi tustary kóp bolǵandyqtan, indetpegen sekildi. Sábeń men Tursekeń Máskeýden kórgen túpnusqanyń qaıda ekeni belgisiz. Al S.Seıfýllın murajaıyna fotokóshirmelerdi 1989 jyly Tursynbek Kákishuly tapsyrypty. Soǵan qaraǵanda Máskeýdegi túpnusqanyń naq kóshirmesi murajaıdaǵy nusqa bolý kerek. О́z basym 1923 jylǵy hat tabylǵanǵa deıin 1925 jylǵy hatty joqqa shyǵarǵan emespin.
Baıandaý hattyń jalǵan ekenine dálelder jetkilikti. 1917 jylǵy 2 qarashada bolshevıkter partııasynyń Shyǵystyń barlyq musylman halyqtaryna úndeý jasap, ezilgen ulttarǵa ózin-ózi bıleý quqyǵyn beremiz degenine tek Seıfýllın emes, mıllıondaǵan adam sendi. Az ulttarǵa shekara belgileýge, avtonomııa alýǵa múmkindik berip jatsa, qalaı senbesin? Halyqtyń kósegesin kógertemiz degen uran on shaqty jyldan keıin jalmaýyzǵa aınalady degen joq kósemder. Ári Sáken muzdaı qursanǵan Kolchaktyń ózin tóńkerip tastaǵan júıege qazaq qarsy tura almaıtynyn da túsindi. Keńes ókimeti arqyly eline baqyt ákelgisi keldi. Birte-birte ortalyq alǵashqy baǵytynan aýytqyp, otarshyldyq saıasat ustana bastaǵanda Sáken ult múddesi jaǵyna shyqty. Partııalyq tazalaýdan ótip, «Alash» azamattarymen birge qýdalandy. S.Muqanovtyń «О́mir mektebinde» Sáken men Ilııastyń tárkileý men kolhozdastyrýǵa ún qatpaǵany úshin basshylar tarapynan qatań synǵa ushyraǵandary aıtylady. Onyń syrty kommýnıst, ishi, isi ulttyq sıpatta ekenin joǵarǵy jaq sezbeı qalǵan joq. Sol kezde Sákendi synaǵan qaıratkerlerdiń bári onyń naǵyz kommýnıst emes ultshyl ekenin aıtyp, qaralaǵan. Aqyry ultjandylyǵy úshin atylyp kete bardy. Solaı bola tura aqynǵa kúıe jaǵýshylar kún sanap kóbeıýde. Sákentanýshy fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor T.Kákishuly, akademık S.Qırabaev, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, K.Ahmetova, tarıh ǵylymdarynyń doktory M.Absemetov, UQK qurmetti zeınetkeri, jazýshy-jýrnalıst A.Káken syndy ǵalymdar arhıv derekterinde Sákenniń bireýdi qaralap kórsetkeni jaıly birde-bir qujat joq ekenin san márte jazdy, aıtty. Biraq búkil ormandy órteýge bir shyrpy jetetini sekildi, «Aqıqat» pen «Jas Alashta» jarııalanǵan osy bir kúmándi «hat» qoǵamda Sákenge degen ádiletsiz pikirlerdi órshitip jiberdi. Olarǵa silteme jasap, «Stalın joldas, Alashorda áli de qaýipti» degen taqyryppen otqa maı quıǵandar shyqty. Esil erdiń eńbegin qasaqana elemeıtinder boı kórsetti. Ǵalamtorda túrli rolıkter jasalyp, ásirese jastar jaǵynda Sáken Stalınge hat jazýdan basqa túk bitirmegen degen túsinik qalyptasa bastady. Sondyqtan memleket jáne qoǵam qaıratkeri, daýylpaz aqyn, jazýshy-dramatýrg, pýblısıst, ultjandy uly sýretker S.Seıfýllın atqarǵan uly isterge qysqasha toqtala ketken jón bolar.
Sáken 1922-1924 jyldar aralyǵynda Sovnarkom tóraǵasy qyzmetin atqardy. Úkimet basshysy halyq sharýashylyǵynyń, ónerkásiptiń, ekonomıkanyń ilgerileýine tikeleı yqpal etti.
1923 jyly 22 qarashada keńse isterin qazaq tilinde júrgizý týraly dekret shyǵardy.
Kırgızııa... bolyp ketken memleketimizdiń QAZAQ degen tarıhı ataýyn qaıtardy.
Ultymyzdyń dinin, dilin, rýhyn kóterý maqsatynda Iаsaýı kesenesin qalpyna keltirýge qarjy bóldi. A.V.Zataevıchke «Qazaqtyń 1000 án-kúıin» jınattyrdy. Jer-jerden kóptegen mektepter ashty. 1922-1924 jyldary qazynanyń teń jartysyn bilim salasyna bólip, qazaq jastarynyń tegin bilim alýyna múmkindik jasady.
1924 jyly qarasha aıynda úkimet basshysy qyzmetinen ketkennen keıin bilim-ǵylymmen, aǵartýshylyq qyzmetpen aınalysty.
1932 jylǵy asharshylyq kezeńinde «Qyzyl at» poemasyn, «Bizdiń turmys» dramasyn jazyp, baspasóz betterinde Goloshekınge qarsy shyqty. Keńes ókimetiniń múshkil halin jetkizdi.
Ulttyń ustazy dep A.Baıtursynovtyń 50 jas mereıtoıyn ótkizdi. M.Jumabaev túrmeden shyqqanda kómek berdi. Shákárim qajynyń kitabyn shyǵardy. Al ol kezde, keshe ǵana Alashtyń kósemi bolǵan Ahańdy, alash sotynyń bıi bolǵan Shákárimdi, alashshyl Maǵjandy qurmetteý, naǵyz azamattyq, naǵyz erlik edi!
Osynsha qyrýar isti S.Seıfýllın nebári 43 jasqa deıin jasap ketken! 28-aq jasynda úkimetti basqarǵan. Bir adam úshin az eńbek pe? Jeke basynyń emes, ultynyń múddesi úshin osylaı ter tókken!
1974 jyly T.Kákishevke bergen suhbatynda Ǵ.Músirepov «qazir Sáken anaǵan qarsy boldy, mynaǵan qarsy boldy» deıdi ǵoı. Bunyń kópshiligi Sákenniń atymen jasalǵan ister» degen eken. («Tuǵyry bıik tulǵa», 61-bet, «Úsh qııan» baspasy, 2002 j.). Túrli sebeptermen «Tar jol, taıǵaq keshý» romany da burmalanyp ketken. Áıgili shyǵarma jaıly pikirler de ártúrli. Alǵashqy basylymynda qoǵamdyq-saıası ómirdi, tarıhı shyndyqty sýrettegen Sákenniń «Alash» qaıratkerlerin qazaqtyń oqyǵan aq jaǵalylary dep baǵalaǵanyn bireý bilse, bireý bilmeıdi. Roman-esseniń daýly tustaryna jaýap izdegen adam túpnusqasyn zerttegen ǵalym K.Ahmetovanyń «Aqıqattyń anasy – shyndyq» atty maqalasynan, «Tar jol, taıǵaq keshýdiń» taǵdyry» (T.Kákishuly, K.Ahmetova) kitabynan taba alady. XX ǵasyr basyndaǵy tarıhı oqıǵalardyń ensıklopedııalyq anyqtamasy ispetti romanda Álekeń bastaǵan alyptar jaıly mol derekter qalýynyń ózi tarıh úshin úlken olja. Kitap jaryq kórgen kezde Alash azamattarynyń eshqaısysy Sákenge mynaýyń ótirik dep jazbapty. Tek N.Tórequlov «Eńbekshi qazaq» gazetiniń 296-sanynda kórkemdik jaǵyn qatty synaǵan. Jalpy, shyn izdengender qazaq zııalylarynyń qýdalanýynyń sebebin «Tar joldan» góri A.Bogachev, N.Martynenko, S.Braının, Sh.Shapıro syndy tyńshy-jazýshylardyń eńbekterinen, ortalyqtyń qupııa josparynan izdese nátıjeli bolar. Biz Keńes ókimeti tusynda Sákendi ózimiz ásire qyzylshyl qylyp alyp, endi sonymen ózimiz alysyp júrgen sekildimiz. Alashorda azamattarymen arasyna «qytaı qorǵanyn» ornatamyz, syılastyǵy jaıly aıtýǵa sarańbyz. Mysaly, Sáken Ahańnyń 50 jas mereıtoıyn ótkizip, «Eńbekshi qazaq» gazetine úlken maqala bergennen keıin Ishki ister halkomy Á.Áıtıev aqyndy alashordashy Baıtursynovty dáriptedi dep baspasóz betinde aıyptaıdy. Biraq Sáken ekinshi ret «Stepnaıa pravda» gazetine «Taǵy da Ahań týraly» dep Ahańdy ulyqtap maqala jazady. Al bul dostyq pa, jaýlyq pa? Alash qaıratkeri Álimhan Ermekovtiń «Sákendi qyzyldar jaǵynda, al bizderdi «orda» jaǵynda boldy demeseńder, Sáken bizge qaraǵanda ultshyl edi» degen sózin eskere bermeımiz. О́tkenge birjaqty qarap, Sákennen basqa kommýnıst tappaı «qınalyp», tuqyrtyp qalýǵa tyrysyp júrgender kóp. Sonyń bir aıǵaǵy «Aqıqat» jýrnalyndaǵy tuzdyqtalǵan maqala. Esh jerde tirkelmegen bul kúmándi hatty falsıfıkasııa demegende ne dersiń?!. Mashınkaǵa basylǵan hatta Sákenniń qoly da, móri de joq. Tek mashınkamen jazylǵan aty-jóni tur. Anyqtalmaǵan nárseni aıǵaq qylyp, boıaýyn qalyńdatyp, «jańalyq» ashyp otyrǵan «Aqıqat» jýrnaly qoljazbany kim bergeni jaıly málimet berip, kóshirmesin tolyq kórsetýi kerek edi. Sebebi «О́shirip tastaý qolymyzdan áste kelmeıtin tarıhı shyndyqtyń osy bir kórinisinen durys sabaq alaıyq. Arada birneshe aıdan keıin Máskeýden Qazaqstanǵa aty óshkir Goloshekın jiberildi. Onymen birge qazaqqa «Bólingendi bóri jeıdiniń» keri keldi» degen joldary men keıbir tustaryn redaksııa J.Súleımenniń atynan ózderi qosqanǵa uqsaıdy. Shamasy J.Súleımen bul «baıandaý hatty» túpnusqadan qazaq tiline erterekte aýdarǵan sııaqty. Sebebi ǵalym materıaldy arhıvten 22 jyl buryn alǵan. Nege óziniń kózi tirisinde jarııalamaǵan? Tipti qoljazba naqty Jumajan myrzaniki me? Qoljazbany jarııalaýǵa kim ruqsat berdi? Suraq kóp. Eń bastysy, «Aqıqat» jýrnaly Sákenniń qoly dep jalǵan aqpar taratqandary úshin jaýap berýleri qajet!
Sákenniń Stalınniń qabyldaýynda bolypty degen sóz qazir qulaqqa túrpideı tıgenimen, ol kezde qyzmet babymen bir emes, júz ret kirýi múmkin. Olardyń bárin gensekpen jolyqqany úshin ult múddesin satty dep joramaldaı salýǵa bolmaıdy. El úshin qurban bolǵan arystardyń árqaısysy, adam qolymen alasartýǵa kelmeıtin bir-bir shyń! Báriniń maqsaty – qazaqty baqytqa jetkizý. Sondyqtan bıylǵy S.Seıfýllın, B.Maılın, I.Jansúgirov, T.Rysqulov, S.Qojanovtardyń 125 jyldyǵy memlekettik deńgeıde atap ótilýi tıis!
Qanat JÚNISOV
