– Halyqaralyq dárejede Abaı brendke aınalýy kerek, bul óte durys. Biraq Abaı bar da, onyń ákesi Qunanbaıdyń bar ekendigin túsindirý qıyn bop tur bul zamanda, – deıdi Arap Silámuly. – Qazaqstannyń kıeli jeriniń jaǵrafııasy degenge Qunanbaıdyń mekeni, qorymy kirmeı qalýy degen ne sumdyq?! Nege Mádenıet jáne sport mınıstrligi muny qaramaı otyr. Alda Uly Abaıdyń 175 jyldyǵy kele jatqan joq pa?!
Shynyn aıtý kerek, Arap Espenbetov Qazaqstandaǵy mańdaıaldy ǵalymdarymyzdyń biri. Qunanbaı qorymyn nazarǵa alý qajettigin aıtýdaı aıtyp, jazýdaı jazyp-aq keledi. Teleradıo salasyn bylaı qoıǵanda, basylym betterinde, atap aıtqanda, respýblıkalyq «Egemen Qazaqstan» gazetinde birneshe ret maqala jarııalady. 2016 jyldyń 11 naýryzynda «Qunanbaı qorymyna qamqorlyq qajet», 2018 jyldyń 8 maýsymynda «Hákim Abaıdyń uldaryn nege umyt qaldyrdyq?», taǵysyn taǵy jalǵastyra berýge bolady.
– Abaıdaı alyptyń, qazaqtyń uly aqynynyń týǵan ákesi Qunanbaı búginde eskerýsiz qalýda, – dedi professor Arap Espenbetov. – Qunanbaıdy tolyq tanyp, tıisti baǵasyn bere bilmedik. Týǵanyna 200 jyl tolǵanda mereıli merekeni óz dárejesinde uıymdastyra almadyq, uıymdastyrýǵa qulyq-nıetimiz bolmady. Tutas Qazaqstan kóleminde demeı-aq qoıalyq, Semeı óńirinde Qunanbaıǵa arnalǵan eskertkishtiń boı kótermeýi, kóshe atynyń berilmeýi kimge abyroı ápermek?! Sonda uly Abaı qoǵamnan, el-jurttan bólek jeke ómir súrgen be? Semeı qalasynda qasıetti shańyraq bar. Ol seksen jyldyq tarıhynda nebir tulǵalar: memleket, qoǵam qaıratkerleri, sheteldik meımandar, ǵalymdar, jazýshylar, óner qaıratkerleri, sport sańlaqtary, qarapaıym halyq, stýdentter men mektep oqýshylary soqpaı ótpegen kıeli meken – Abaı mýzeıi. Tolyq ataýy Abaıdyń memlekettik tarıhı-mádenı jáne ádebı-memorıaldyq qoryq-murajaıy. Qoryq-murajaı quramyna Semeı qalasyndaǵy bas murajaı, «Alash arystary – M.O.Áýezov» murajaıy, Abaı aýdanyndaǵy Abaıdyń murajaı-úıi, Bórlidegi M.Áýezovtiń murajaı-úıi, Jıdebaıdaǵy Shákárimge arnalǵan «Saıat qora» ekspozısııasy, Kókbaı Janataıulynyń Taqyrdaǵy meshit-medresesi, Qundyzdydaǵy Shákir Ábenulynyń murajaı-úıi, Áset Naımanbaıulynyń Maqanshydaǵy ádebı-memorıaldyq murajaıy, sondaı-aq sáýlet óneriniń tamashasy «Abaı-Shákárim» mavzoleı kesheni engen. Ár nysan aldyna qoıǵan maqsatyna saı halyqqa qyzmet kórsetýde. Osylardyń bári kirgende Abaıdyń ákesi Qunanbaıdyń kirmeýi degen sumdyq qoı. Abaıǵa arnalǵan memorıaldyq keshen sheńberinen Qunanbaı qorymynyń tys qalýy tipti aqylǵa syımaıdy.
Arap aǵamyzdyń sózine oraı, Aqshoqydaǵy Qunanbaı qorymyna kiretin nysandardy naqty atap keteıik:
Qunanbaı О́skenbaıuly (1804-1886), Jaqyp О́skenbaıuly (1814-1906), Ysqaq Qunanbaıuly (1847-1902), Táńirberdi Qunanbaıuly (1834-1906), Smaǵul Qunanbaıuly (1852-1932), sál tómenirek uly aqynnyń zor úmit kútken perzentteri Ábdirahman Abaıuly Qunanbaev (1868-1895), Maǵaýııa Abaıuly Qunanbaev (1870-1904) máńgilikke jer qoınaýyna berilgen. Jalǵastyra salynǵan qulaǵaly turǵan zıratta qazaqtyń uly jazýshysy Muhtar Áýezovtiń atasy Áýezhan Berdihanuly (1830-1917), Abaı kitabyn 1909 jyly Sankt-Peterbýrgte bastyrýshy, alǵashqy bıograftarynyń biri Kákitaı Ysqaquly Qunanbaev (1870-1915) múrdesi jatyr. Báriniń Qunanbaı, Abaı urpaqtary, et jaqyndary ekeni sózsiz. Abaı shóbereleriniń ósıetteri oryndalyp, bul qorymǵa 2011 jyly Ǵazel Jaǵyparqyzy Maǵaýına, 2014 jyly Ishaǵy Jaǵyparqyzy Maǵaýına jerlendi.
Byltyr О́skemennen berilgen 30, Semeıden berilgen 20 kósheniń ishinde Qunanbaı qajy atyna birde-bir durys kóshe berilmegen. Semeıdiń ortalyq kósheleriniń ataýy kimniń aıǵaıy kúshti, kimniń izdeýshisi bar sonyń yqpalymen ketkenin kózimiz kórdi. Mádenıet jáne sport mınıstrligi Arap Espenbetov aǵamyzdyń bir- aýyz ótinishin nazarǵa alady dep úmittenemiz. Qysqasy, Qunanbaı umyt qalmaýy tıis.
Raýshan QABJANQYZY,
jýrnalıst
