1. Qazir ádebı báıgeler men baıqaýlar kóptep uıymdastyrylyp jatyr. Osynyń shyn ádebıet jasaýǵa septigi tıe me?
2. Bizdiń elde ádebı báıge jarııalansa nege kári-jasy túgel shabylyp qatysady. Osynyń áleýmettik, psıhologııalyq sebepteri qandaı?
3. Qazir júldegerlerge «túsinistikpen» qaraıtyn boldyq. Báıge – shartty. Búgin sen, erteń men alamyn. Osyny túsindik. Osy durys qısyn ba? Qalaı oılaısyz?
Jadyra Shamuratova, jazýshy.
1. Ádebı báıgeler men baıqaýlar jas talanttar úshin múmkindik dep esepteımin. Biraq, ol mindetti túrde ádil baǵalanýy tıis. Keleshekte sheteldegideı (myqty romanısterge, onyń ishinde ǵumyrnamalyq shyǵarma jazýshylarǵa Djeıms Teıt atyndaǵy, balalar ádebıetine Astrıd Lındgren atyndaǵy, Býker syılyǵy) taǵaıyndalyp, biraq, asa joǵary talappen, biryńǵaı oqyrmannyń talqysyna sala otyryp, ár bes jylda nemese úsh jylda berilip tursa, bul ádebı shyǵarmalardyń sapasyna, kórkemdik deńgeıine áser eter edi.
2. Bala sııaqty minezimiz de bar. Jurttan qalmaımyn dep tyrashtaný, qotyr taı bolsa da qosyp, sonyń tileýin tileý... Menińshe, bul da bıik ıntellektke qatysty tańdaý, bara-bara talǵampazdyqqa da, ár isimizge syn kózben qaraýǵa da kelemiz. Negizinen baıqaýlar jastarǵa arnalǵan dep esepteımin, olar óz múmkindigin ózi de baıqap, ózgelerdiń de kózin jetkizip, osy jolda sharbolattaı qaıralyp, shyńdalýy úshin ter tógýi tıis. Al, kil tanymal, saqa shyǵarmashylyq ıeleri qatysatyn báıgeniń plankasy anaǵurlym joǵary bolsa onyń da bereri kóp. Sonda olar bala-shaǵamen aralasyp júrmeı, ózderiniń ómirlik, shyǵarmashylyq bazasynyń nátıjesinde tek qazaq emes, ózge ulys ta moıyndaıtyn, tarıhı, Nobelge laıyqty shyǵarmalar berýi múmkin. Sondyqtan, báıge bolǵany durys, tek ol shúlen taratýdy maqsat etken emes, ádildikti tý etken, anyq jaqsy shyǵarma beretin, túptiń túbinde ádebıetke bir tamshy bolsa da úles qosatyn báıge bolýy shart.
3. Ras, báıgeniń shartty ekeni anyq, talaı myqty jazýshylar báıgesiz de ádebıetke adal qyzmet etti. Al, endi júldeni kezektesip alý degendi mıyma syıǵyza almaımyn. Báıge bolǵasyn jaby da, mástek te alǵa enteleıdi, degenmen ishinde ózegi, nári bar ozyq shyǵarmalar mindetti túrde bolady jáne olar kózge ilinbeı, eleýsiz qalsa obal, qııanat bolmaq.
Nurlan Qabdaı, jazýshy.
1. Júlde jazýshy ne aqynnyń darynyn shyńdaıdy degenge óz basym senbeımin. Júlde – bar bolǵany áleýmettik kómek. Demek onyń qalamger az ýaqyt bolsa da (júldeniń kólemine oraı) alańsyz shyǵarmashylyqpen aınalysýǵa septigi tıer. Alaıda qarny toq, qoly bos ádebıetshiniń bári jaqsy shyǵarma jaza bermeıdi ǵoı... «Osy báıgege ana pálenshe de qatysyp jatqan shyǵar. Júldeni sol alyp keter me eken. Osy joly qaıtsem de báıgege iligýim kerek» dep jantalasyp shyǵarma jazyp jatqan qalamgerdi elestetýdiń ózi qorqynyshty. Nemese jylyna birer túıir birdeńe jazyp qoıyp, onysyn esh jerge jarııalamaı kezekti báıgeniń jarııalanýyn kútip júretin ádebıetshiniń jaǵdaıyn oılap kórińiz. Menińshe, aldymen qalamgerdiń qolyna grant ustatyp, sosyn jaqsy shyǵarma talap etý tájirıbesi arǵy-bergi tarıhta birshama jaqsy týyndylardyń jazylýyna sep bolǵanyn qaperge alýymyz kerek shyǵar.
2. Bizdegi áldebir ádebı báıgege jas-kárisiniń ólermendene lap qoıatyny – ózin syılyqtan, júldeden bıik qoıa almaıtyn usaqtyqta jatyr-aý. Ekinshiden, óziniń daýsyz báıgeden keletinine degen zor senimniń «kúshi». Úshinshiden, árıne, júlde alyp, jyrtyǵymdy bir jamasam degen áleýmettik úmit. Tıisinshe shapany qyryq shoqpyt jazarman báıge talǵasyn ba?..
3. Báıge bólisý qarsańyndaǵy «búgin – sen, erteń – men» qısyny baıaǵydan bar nárse ǵoı. Biraq keshikpeı ol ádet te joıylar. Ol úshin birinshiden, báıgeniń onlaın túrde ashyq ótýinen birdeńe kútý kerek. Ekinshiden, báıge jarııalanǵan kezde qazylardyń quramy da jarııalansyn. Sonda shyn talant pen kemtalanttyń qalaı-qalaı júlde alǵany ózinen-ózi belgili bolady...
Bolat Múrsálim, ádebıettanýshy:
1. Ádebı báıgeler shyn ádebıet týdyrmaıdy. Shyn ádebıet báıgesiz, músháırasyz týady. Biraq, ádebı báıgelerdiń kóbeıgeni – durys úrdis. Báıgeler ádebı ortaǵa qandaı da bir qozǵaý salady.
2. Satybaldy Narymbetov aǵamyz Stendaldiń bir ańyz sózin aıtyp edi. «Sonshama uly romandaryńyz bar, Sizge osy ataq pen syılyq ne kerek?» dep suraǵan adamǵa Stendal: «Bul ataqtyń bári meniń beıkúná shyǵarmalarymdy qorǵaý úshin kerek» depti. Osy ýaqytqa deıin Stendal sııaqty beıkúná ónerimdi qorǵaý úshin báıgege qatystym degen adamdy kórgen joqpyn. Páterde turyp, jalaqysynyń basy qurala bermeıtin jastar jaǵy azyn-aýlaq aqshasy úshin, jasy úlkender ataǵy úshin talasatyn sııaqty.
3. «Zakon qýaty qolymda bolsa», bir aqyn bir jylda on báıgeni utsa, onyn da sol aqynǵa berer em. Laıyqty shyǵarmasy bolsa, alǵany jón. «Byltyr Baýyrjan aldy, bıyl Baqytjan alsyn», «sen «Daryndy» aldyń, ol «Tobylǵyny» alsyn» degen túsinik bolmaýy kerek. Báıge de, syılyq ta tek qana shyǵarmaǵa berilýi tıis. «Ádebıetke eńbegi sińgen», «О́mirinde jóndi bir syılyq almapty» deıtin aǵaıyngershilik ádebıetke júrmeıdi.
Yrysbek DÁBEI, aqyn-jazýshy:
1. Shyn ádebıetti, myqty shyǵarmalardy báıgeler men konkýrstar týdyrmaıdy. Ol jeke shyǵarmashylyq tulǵanyń ishki potensıaly men idenisine táýeldi dúnıeler. Baıqaýlarda top jarǵan nemese márege jetpeı qalǵan shyǵarmalardyń ishinde de, árıne saýsaqpen sanarlyq bolsa da jaqsy eńbekter kezdesedi. Bizde kóp konkýrstar naýqandyq, ıdeologııalyq maqsattarǵa baılanysty ótip jatady. Sher tolqysa shyǵatyn oı túbindegi asyl sózge keıde solaı «tusaý» túsedi. Ondaı sananyń baqylaýymen týǵan shyǵarmalar taza óner ojdanyna kereǵar. Ol shyǵarmalar burynǵy klassık aqyn-jazýshylarymyzdyń Lenın týraly, partııa týraly maıyn tamyzyp jazsa da, búgingi kúni túkke tatymaıtyn artyq ónimi ispettes.
2.Shynyn aıtqanda bizdegi aqyn-jazýshylardyń jazyp-syzǵan dúnıelerine (memlekettik tapsyryspen kitaptary shyǵyp jatatyn qalamgerlerge) tólenetin qalamaqy tym mardymsyz. Konkýrs, baıqaýlar bolsa, jasy bar, jasamysy bar ulardaı shýlap sol tóńirekte júretini sondyqtan shyǵar dep oılaımyn. Jasamys saqalyna, jas jalynyna senip, álgi «bazar» úlken dúbirge aınalady. Keıde óz qoly óz aýzyna erkin jetetin keıbir kisilerdi de sol mańaıdan kórgende bul qubylystyń áleýmettik jaǵdaıdan bólek qyry da qylań beredi. Iаǵnı, qalamgerdiń ózin-ózi umyta almaýy, «únemi nazarda júrý kerek-ti» maqsat qylǵan psıhologııalyq «syrqaty» dese bolatyn shyǵar. «Álemdi túgel men kórip, eshkim meni bilmese...» degen Shákárim fılosofııasyn ǵylymı tilde derefleksııa deıdi. Ol bıikke jetý qıyn ǵoı, shirkin. Muqtajdyq pen nápsi jetektegen soń, árıne álgi «bazarda» qaramyz kóbeımeı, qaıtsin?
3. Konkýrsqa qatysqan adam oryn alsam, júldeli bolsam dep qatysady. «Júldeni keshe men, búgin sen aldyń. Erteń anaý alady» degen túsinik durys emes. Báıgege qatysýshynyń ondaı oıy bolsa, tý basta ol dodaǵa jolamaýy kerek. О́kinishke qaraı bul túsinikti konkýrsqa qatysýshy emes, soǵan tórelik etetin qazylar qalyptastyra bastaǵan sekildi. Qazir quramy asa kóp ózgere bermeıtin ol ádil qazylar alqasynyń bul «demokratııasy» durys emes. Myqty ma, myqty shyǵarma júlde alýy kerek. О́tken-ketkendi sanap, qylyǵymyz jalpyǵa «janashyrlyq» bolsa, óner qaıda qalady? Sosyn bizde jylyna bálenbaı konkýrs, báıge ótip, qaǵanaǵymyz qarq, saǵanaǵymyz sarq bop jatady. Al nege jańaǵy kóp ádebı shyǵarmalar álemdik festıvalderden oryn alyp, ol ózge tilderge aýdarylyp, suranys týdyrmaıdy? Bul da bir oılanatyn másele. Bul jaǵynan qazaq kınosy áldeqaıda ozyq sekildi.
О́mirjan Ábdihalyq, jazýshy:
1. Osy shyn ádebıet degen qandaı ádebıet? Biz áýeli osyǵan jaýap izdesek kerek edi. Oǵan jaýap izdep jatqan joqpyz. Demek shyn ádebıettiń aýylyna áli jetken joqpyz. Sodan bolsa kerek, báıgeler men konkýrstar qalamgerge qoldaý bolyp, ádebıettiń damýyna sebi tıedi dep úmittenemiz. Eger báıge bitken qalamgerdi ósirip, ádebıetti kórkeıter bolsa, Siz ben biz qazir táýelsiz ádebıettiń gaýhar ǵasyrynyń oqyrmany atanyp, qaınaǵan ádebı prosesti baqylap otyrar edik. Shyǵarmany aqsha jazbaıdy, adam jazady. Aqsha – múmkindik qana. Al sol báıgeler men konkýrstar beretin aıaqasty az múmkindikke qalamger daıyn ba? Iаǵnı, onyń shyn ádebı shyǵarma daıyndyǵy, qalam qýaty jete me? Munyń jaýabyn ár jazarman óz jazýynan tabar. Tapsa...
2. Qatysý-qatyspaý árkimniń óz isi. О́zin jazýǵa arnaǵan adam úshin ádebı báıgeler kiristiń jalǵyz kózi. Endi bir top úshin ol turmysyna sál de bolsa sep bolýǵa sebep. Turmysy túzý, baqýatty qalamgerlerge báıge aragidik babynda ekenin óz-ózine dáleldeý úshin qyzyqty dúnıe shyǵar. Psıhologııalyq jaǵynan alǵanda, kádimgi ádet qoı. Toptan qalmaý, jóńkilgen jazarmannyń ishinde júrý, aýyzdan túspeý. Bir sát bolsyn jurt nazaryna iligý, bar ekenin seziný.
3. «Túsinistikpen» qaramasańyz qara esekke teris mingizip jiberetin ádebı minez baıaǵydan bar, biz aıtpaı-aq, bilesiz, ishińiz sezedi. Sosyn alamandaǵy ár júıriktiń ıesi bolatyny sekildi ár ádebı báıgeniń ıesi bar. Iesiz, en-tańba salynbaǵan nárse bolmaı ma dep qorqam... Bálkim ǵaıyp-taıyp qazylardyń birden bárine unaǵan keıbir shyǵarmalardyń joly bolyp ta júrgen shyǵar. Kópke topyraq shashpaımyz. Qısynnyń durys ıakı bolmasa burys bolýy mańyzdy emes sekildi, bastysy, qısynǵa kelip tursa boldy...
Túıin: Biz shyndyqqa emes, qısynǵa senetin halyqpyz. Osy sózdi Tursynjan Shapaı aıtty-aý deımin. Qalaı degende de qısynǵa kep tursa, senbeske de amal joq. Mádenıetti halyqqa ádebıet kerek. Júırikterdi anyqtaıtyn báıge de qajet. Al onyń óz mádenıeti qaı shamada bolady, ol, árıne uıymdastyrýshylarǵa baılanysty. Báıge saıyn shańdatyp kele jatatyn júırikterimizdiń de aıaǵyna jem túspegeı!
Ázirlegen Baǵashar TURSYNBAIULY,
«Egemen Qazaqstan»
