Esesine, sarapshylardyń jaýaby daıyn. Ekonomıst Maqsat Halyq bas retteýshi banktiń bul sheshimi qoǵamda úlken rezonans týǵyzǵanyn aıtady. Jańalyqtan qulaǵdar bolǵandar 2010-2016 jyldary alǵan nesıeleriniń zańsyz paıyzdaryn qaıtaryp alýǵa kiristi. Halyqqa jóndi aqparat berilmegendikten, bul da retsiz ótip jatyr. Jalpy halyqtyq aksııaǵa aınalyp ketpeýine bankterdiń ózi múddeli bolyp otyrǵany baıqalyp qaldy.
– Bankter qarjy daǵdarysynan áli tolyq aıyqqan joq. Sol sebepti ekinshi deńgeıli bankter bas bankke jasyryn paıyzdardy zańdy paıyz dep ózgertý týraly ótinishpen shyǵýy ábden múmkin, – deıdi M.Halyq.
Endi 2016 jylǵa deıin qazaqstandyq bankterden nesıe alǵandar jasyryn paıyzdarǵa ketken qarjysyn talap etýge quqy bar. 2016 jyldan bergi ýaqytta joǵaryda aıtyp ótkendeı, jasyryn paıyzdar zańdastyrylyp, birazy qysqardy.
Statıstıka salymshynyń paıdasyna sheshilmeıdi
Banktiń osy zańsyz komıssııasyn qaıtaryp alýy tıis, moınynda nesıesi bar salymshylardyń 0,14 paıyzy ǵana alashaǵyn qaıtaryp alýǵa árekettenipti. Demek, nesıe alǵan adamdardyń 99,86 paıyzy bank aldyndaǵy óziniń osy negizdegi zańdy quqyǵyn paıdalanbaı otyr. 2018 jyldyń qorytyndysy áli shyqqan joq. Sarapshylar munyń sebebin salymshylardyń zańgerlerge senbeıtinimen, bankti sotqa bersek bank bizge nesıe bermeı qoıady dep qorqatynymen túsindiredi. Bank alǵan zańsyz aqshasyn sot sheshimi arqyly ǵana qaıtarady. Ol úshin zańdyq normatıvterdi naqty bilip, jyldam áreket etý kerek. – Bizdiń qoǵamnyń nesıege táýeldilik deńgeıi tereńdep ketken. Sebebi turǵyndardyń teń jartysy turmysyn nesıesiz túzeı almaımyz dep oılaıdy, – deıdi M.Halyq.
2018 jyldyń sońynda Ulttyq bank qazaqstandyqtardyń nesıesi 3-6 trln teńgege jetkenin, 1 mln azamattyń nesıesin qaıtara almaı júrgenin habarlady. Onyń 70 paıyzy – tutyný nesıesi men ıpoteka.
Sarapshylar komıssııadan jelinýdi tutynýshylar nesıeni alǵan kezde tek aılyq tólem quny men merzimine ǵana kóńil bólip, shart talaptaryna nazar aýdarmaǵanynyń zardaby dep otyr. Bankten qaryz alýshy bar nazaryn syıaqy kólemine aýdaryp, nesıeleýmen birge júretin ártúrli komıssııalar tólemin eskermeı, bank sharttarymen kelise salady.
Nesıeleý shartyndaǵy aqsha kólemi men beriletin soma eki túrli
Bul ekonomıst M.Halyqtyń pikiri.
Paıyzdyq ósimaqy negizgi qaryzdan bólek, nesıeni paıdalanǵany úshin alynsa, ekinshisi jyldyq tıimdi syıaqy banktiń ártúrli komıssııalarynan turady. Nátıjesinde tutynýshynyń qııalyndaǵy jáne jarnamadaǵy 18 paıyzdyń ornyna kóp jaǵdaıda úsh ese artyǵymen 50 paıyz ósimaqy tóleıdi.
– Qaryz alýshylar bank bekitken «standartty», «tıptik», «úlgilik» nesıeleý sharttaryna qol qoıyp, qaryzdyń kólemi ony alýshynyń óz kelisimi boıynsha ósýine kelisimin beredi. Nesıeleý barysynda bankter ózderi aldyn ala daıyndaǵan sharttar úlgisin paıdalanyp keldi. Oǵan qol qoıý kezinde qaryz alýshy nebir túsiniksiz termındermen betpe-bet keledi, – deıdi M.Halyq.
Bizge pikir bildirgen zańgerlerdiń basym kópshiligi kelisimsharttar kúrdeli tilmen jazylǵanyn, zańgerler men ekonomısterdiń ózine túsiniksiz ekenin aıtady.
Damyǵan elderde fors-major jaǵdaılarda klıenttiń tólenbeı qalǵan nesıesiniń bir bóligi saqtandyrý kompanııalarynyń esebinen óteledi. Bank pen klıent arasyndaǵy kelisimshartqa saqtandyrý kompanııalary sol úshin kerek. Nesıeni resimdep jatqan kezde qarjy menedjeri saqtandyrýǵa qosymsha qarjy tólep turý qajettigin aıtyp, artyq tólemińiz kóp ekenin sonymen túsindiredi. Bizdiń elde sońǵy birer jylǵa deıin saqtandyrýsyz nesıe resimdeýge ruqsat berilmeıdi. Biraq saqtandyrýdan bas tartýǵa bolatynyn ekiniń biri bile bermeıdi eken.
Saqtandyrý kompanııalary saqtaı ma?
Elimizdegi jaǵdaıda saqtandyrý kompanııalarynyń mindeti – tek kelisimsharttarda aıtylady, arǵy jaǵy jumbaq. – Eger saqtandyrý kompanııalary klıentti saqtandyrmasa, salymshydan alynǵan qarjy qaıda ketedi? Bul jaǵy bizge belgisiz, – deıdi Maqsat Halyq.
Bankter men salymshy arasyndaǵy nesıelendirý kompıýterlik bazalarda ornatylǵan arnaýly baǵdarlamamen avtomatty túrde esepteletin syıaqy jáne negizgi qaryz somasyna aıyppuldyń arıfmetıkalyq esepterin usynýdan bastalady. – Bul baǵdarlama qaryzdy qaıtarǵan sátte anýıtetti jáne saralanǵan ádistiń arasyndaǵy aıyrmashylyqty kórmeıtindeı etip esepteıdi. Barlyq kelisimsharttar nesıeni óteýdiń anýıtetti ádisi boıynsha bekitiledi eken. Bul tártip boıynsha tólengen somanyń 70-80 paıyzy syıaqy, qalǵany negizgi qaryz sanalady. Bank klıentti ótelmegen qaryzǵa negizgi qaryz kóleminde syıaqy tóleýge mindetteıdi. Bul talapqa qol qoısańyz, qaryzdyń syıaqysy eki esege artady, – deıdi M.Halyq.
Sarapshylar bankpen aradaǵy kelisimshartta «Eger eldegi ınflıasııa deńgeıi 10%-dan asyp ketse, bank kelisimshartty qaıta qarastyrady nemese qaıta qarjylandyrýǵa jiberedi» degen tarmaqshasy bolýy múmkin ekenin de eskertedi. Mysaly, 2015 jyly eldegi ınflıasııa 13,6 paıyzǵa deıin kóterilgen kezde kelisimshartqa qol qoıýshynyń nesıesiniń bir bóligi ınflıasııa arasyndaǵy aıyrmashylyqty jabýǵa jumsalypty.
Ekonomıst Jaras Ahmetovtiń paıymdaýynsha, tutyný nesıesiniń ósýi asa qaýipti emes. Biraq nesıe berer kezde eki jaq úshin de qaryz berý men alýdyń barlyq sharty saqtalýy qajet. Bizdegi nesıe berý talaptarynyń halyqaralyq sharttardan alshaqtap ketýiniń basty sebebi osy tusta baıqalady. Turǵyndar nesıe alar kezde óziniń quqyn bilmeıdi, ekinshi tarap ony óz múddesine paıdalanady.
«2006-2016 jyldary keıbir bankter agressııaly saıasat júrgizip, nesıe berý tártibin buzdy. Jınaǵan qory bolmaǵan soń, tabysy tómen halyq nesıege júgindi. Turmystyq qajettiligin qaryz alyp qana qanaǵattandyrdy», deıdi ekonomıst. Qarjylyq saýattylyq máselesin memlekettik deńgeıde kótermesek, bank pen salymshy arasyndaǵy teketireste bank jeńimpaz bolyp qala beretini túsinikti. Sarapshylardyń aıtýynsha, Úkimet endi osy máselemen aınalysýy kerek.
Gúlbarshyn SABAEVA,
«Egemen Qazaqstan»
ALMATY
