Ilııas arhıviniń izimen

Bul maqalada 1942 jyly, Ekinshi dúnıejúzilik soǵystyń qyzyp turǵan shaǵynda Qazaq KSR Memlekettik qaýipsizdik komıteti tarapynan Ilııas Jansúgirovtiń jeke arhıvine júrgizilgen ekinshi tárkileý týraly aıtylady. Birinshi ret 1937 jylǵy 11 tamyzda aqynmen birge tutqyndalǵan qujattar tizimi men mazmuny kóziqaraqty kópshilikke aıan. 

«...Barlyq bólme túnniń jarymy aýǵansha tintilip, Ilııastyń kabınetindegi barlyq qoljazbany kitaptarymen birge alyp ketti. Tek terrasadaǵy arhıvter saqtalatyn úlken sary shkaf jaılaýdan qaıtqan júktermen jabylyp, kórinbeı, tintilmeı qaldy...» (F.Gabıtova, «Alyptar taǵdyry», 117-b.). 

Ilııas arhıviniń izine túsýimiz qıyn­shy­lyqtary mol toqsanynshy jyldary, Tal­dyqorǵan qalasyndaǵy Ilııas Jansúgirovtiń mý­zeıinde osy maqala avtorynyń dırek­torlyq qyzmetin atqaryp júrgen kezderden bastalady. 

Jappaı mádenıet mekemeleriniń qys­qaryp nemese jabylyp jatqan kezi, mýzeıde bir ǵylymı qyzmetker, bir qaraýshy, bir kúzetshi jumys jasaıdy. Osyndaı aýmaly-tókpeli kezeńde, «asa qupııa» aıdarymen jumys jasap kelgen burynǵy KSRO jáne odaqtas respýblıkalardaǵy arhıvterdiń jappaı jarııalylyqtyń arqasynda qoljetimdi bolýy aqynnyń qazasyna baılanysty tolǵandyryp júrgen beımálim jaǵdaılardan habar berdi. 
Birinshi kezekte, Qazaq KSR Memlekettik qaýipsizdik komıtetine ótinish-hat joldandy. Qazaq KSR MHK qyzmetkeri Vıktor Vla­dımırovıch Loktevtiń túsinistiginiń arqa­synda kóp kúttirmeı 1991 jyly 23 sáýirdegi №11/527 jaýap hatymen – Ilııas Jansúgirovti atý jazasyna kesý jaıly úshtik úkiminiń kóshirmesi jáne I.Jansúgirovtiń 1938 jyly 26 aqpanda atyl­ǵandyǵyn rastaıtyn anyqtamanyń Más­keýde, Keńes Odaǵy MHK Ortalyq arhı­­vinde saqtaýly ekendiginen habar keldi.

Árıne bul qujattar tóbemizden jaı túskendeı áserge bóledi. Solaı bolǵanmen, aqıqatty sońyna deıin anyqtaýdy maqsat tutqan kelesi suranys hatymyz Máskeýdegi Memlekettik qaýipsizdik komıtetiniń Orta­lyq arhıvine joldandy. Kóp kúttirmeı Más­keýden, Respýblıkaaralyq qaýipsizdik basqarmasynan jarty ǵasyrdan astam «asa qupııa» aıdarymen saqtalyp kelgen 2 (eki) qujattyń kóshirmesi kelip jetti. 

Bul qujattar (anyqtama, úkim aktisi) Jansúgirov Ilııasty atý úkiminiń 1938 jyl­ǵy 26 aqpanda Almaty qalasynda oryn­dal­ǵanyn rastap bergen anyqtama jáne Úkimdi iske asyrý aktisi. Anyqtamada atalǵan qu­jattardyń Keńes Odaǵy NKVD erekshe arhıviniń 1-shi arnaıy bóliminde (8-tom, 452 p.) saqtalyp otyrǵandyǵy kórsetilgen. 

Úkim aktisinde – Qazaq KSR Ishki ister narkomy Redenstiń atyna, atý jazasyna kesilgen, aty-jónderi kórsetilgen 37 adam­nyń úkimin oryndaýǵa buıryq berý týraly, úshtiktiń tóraǵasy A. Gorıa­chevtiń ótinishi. Osy ótinish-qujattyń burysh­tamasynda «úkim tez arada oryndalsyn»  degen Volodzkonyń qoıǵan qoly tur. 

Bul qujattar qalyń qazaq jurt­shy­­ly­ǵyn túrshiktirgen sumdyq jáne qara­ly habarlar sanatynda Taldyqorǵan ob­lys­tyq «Jeruıyq» jáne «Zarıa kommýnız­ma» gazetterinde jáne basqa basylymdar­da jarııalandy. Osy oqıǵadan keıin kóp uzamaı, birneshe hat-ótinishterden jáne jeke kezdesýlerden keıin mýzeı qyzmetkerleri tanyssyn degen nusqaýmen Qazaqstan Respýblıkasy MHK Taldyqorǵan oblysy boıynsha bas­qarmasyna I.Jansúgirovtiń «Is qaǵazdary» kelip tústi. Is qaǵazyndaǵy qujattarmen belgilengen qatań tártipte tanysyp shyqqannan keıin ótinishimiz oryndalyp, mýzeı ekspozısııasynda kórsetýge segiz qu­jat­tyń kóshirmesine arnaıy ruqsat alyndy. Sonymen birge I.Jansúgirovtiń «Is qa­ǵazynan» áńgimege arqaý bolyp otyr­ǵan 1942 jyly tárkilengen arhıviniń tizim­demesi tabyldy. 90-shy jyldardyń basynda qalyptasqan túrli sebepterge baılanys­ty jáne zerdeleý qajettiligimen arhıvi jarııalan­baı qaldy. 

«Is qaǵazyndaǵy» muraǵat tizimdemesin orys tildi adamnyń asyǵys túrde, túsinik­siz­deý jazǵany birden baıqaldy. Tanysyp shyǵýǵa berilgen ýaqyt ta shekteýli edi, sonymen birge tez arada kóshirip jazyp alý kerek boldy. Sondyqtan keıinnen túpnusqa tizimdemedegi shyǵarmalardyń ataýlaryn, avtorlaryn jáne baspadan shyqqan jyldaryn salystyryp otyryp, durystap jazýǵa týra keldi. Ilııastyń balalary Saıat, Úmit, Ilfa, Bolattan ákeleriniń mura­ǵaty týraly estelikter jazyp alyndy. Ákesimen tuńǵysh jáne aqtyq ret kezde­sýi túrmede ótken, anasynyń ulyn aman saq­tap qalý maqsatymen qanshama jyldar boıy «Gabıtov» bolyp kelgen Jansúgirov Bo­latpen bolǵan áńgimeden (27.07.1994) aqynnyń muraǵatyna baılanysty kelesi nusqalyq derekterdi túıindedik:

«...Mat zaveshala arhıv mne, kogda ona ýmırala (1968 g.) arhıv ostalsıa ý Azata (na Fonfızıne). Tak kak ý menıa ne bylo vozmojnostı dlıa hranenııa, arhıv ostalsıa ý Azata, nekotorye veshı ıa zabral dlıa sebıa, 5-6 knıg, v ıh chısle rýkopısı «Kóbik shashqan» (№27), «Qyzyl jalaý» (faksımıle otsa ).

1970 godý v dome proızoshel pojar ı v svıazı s etım po soglasovanııý deteı ves arhıv zabrala k sebe Ilfa. Zatem sdala v arhıv. Mat rasskazyvala chto selyı sýndýk knıg otsa hranılıs na cherdake (vo vremıa remonta). Ego ne tronýlı. Kogda v tot dom pereehal M.Karataev, mat ývıdela kak lısty «Baqytty Jamal» valıalıs v grıazı vo dvore. Eto proızvedenıe bylo otvetnym na «Baqytsyz Jamal» M.Dýlatova. Ý Saıata na rýkah «Tysıacha pesen...» Zataevıcha s darstvennoı nadpısıý...».

Osy arada aıta ketetin bir jaıt, Bolat aǵamen bolǵan áńgimeden keıin kóp kúttirmeı Almatyǵa kezdesýge baryp, joǵaryda aıtylǵan aqynnyń «Kóbik shashqan», «Qyzyl jalaý» qoljazbalaryn jáne ómiri men murasyna baılanysty basqa da materıaldardy mýzeıge ákeldik. Atalǵan qoljazbalar arab qarpinen aýdarylyp, tuńǵysh ret tolyǵymen baspasóz betterinde jarııalandy, mýzeı qoryna tapsyryldy, ǵylymı aı­na­lymǵa endi. 
Júıeli túrde jan-jaqtan jınalǵan máli­metterdi qorytyndylaǵanda aqyn arhıviniń úsh bólikten quralatyndyǵy anyqtaldy.

Birinshi bóligi – 1937 jyly 11 tamyzda Ilııastyń ózimen birge qoldy bolǵan kabınetindegi jeke jáne túrli mazmundaǵy qujattar, 15 qoljazba dápteri, 4 papkadaǵy eńbekteri, kitaptary jáne t.b. Sondaı-aq jan jary Fatıma Bolatty bosanyp, perzenthanada jatqanda páterlerinen dalaǵa laqtyryp tastalǵan, paraqtary shashylyp qalǵan qoljazbalary («Kóbik shashqan», «Qur­manǵazy», «Maqpal»). Osy arada, jal­py Ilııastyń qoljazba dápterlerin nómir­lep otyrǵandyǵyn, qoljazbalarynyń jal­qy emes, 2-3 nusqada kezdesetindigin zamandas­tarynyń jıi aıtatyndyǵyn eske alǵan jón.

Ekinshisi – Ilııasty tutqyndaǵan túni jaılaýdan kelgen zattarmen jabylyp, tintýden aman qalǵan terrasadaǵy úl­ken sary shkafta saqtalǵan arhıv. Qoǵam­dyq ortada jıilenip bara jatqan jantúr­shi­gerlik oqıǵalardyń aldy-artyn baı­qaǵan F.Gabıtova aldymen balalaryn jáne jan jarynyń arhıvin saqtap qalýdyń jolyn qarastyryp, sol kezde Ishki ister komıssarıatynyń organdarynda jumys istep júrgen nemere inisiniń kómegine júginedi. Ilııas tutqyndalǵannan keıin, birden balalary – Azat, Úmit, Ilfany Hýppı tátesimen jáne úlken sary shkafta saqtalǵan arhıvti Qapalǵa attandyrady. Halyq jaýynyń otbasy sanatynda birinshi ret Semeıge (1938 j.), odan keıin Merkege (1942 j.) aıdalady, qandaı jaǵdaıda bolsyn asqan qaısarlyqpen balalaryn jetimsiretkizbeı janynda ustaıdy. Ekinshi aıdalýdan oralǵanǵa deıin aqynnyń úlken sary shkafta saqtalǵan arhıvi Qapalda, Ýsman Jylqybaevtyń saraıynda saqtalady. 1949 jyly Almatyǵa oralǵan F.Gabıtova Qapaldaǵy aqyn arhıvin dereý óz qolyna aldyrtyp, barlyq muraǵatyn jınaqtap, qalpyna keltirýge eren eńbek jasaıdy. 1937-1942 jyldary rýhanııat tárkileýin bastan ótkergen jáne aqyn muraǵatynyń ulttyq maǵynasyn, qadyr-qasıetin barynsha tereńinen túsingen F.Gabıtova 60-jyldary QROMM-da I.Jan­súgirovtiń jeke qoryn ashady. Búginde osy muraǵatta F.Gabıtovanyń jáne qyzy Úmit Ilııasqyzynyń jeke qorlary jumys isteıdi. 

Aqyn muraǵatynyń úshinshi bóligi − 1942 jyly kámpeskelengen muraǵattyń tizim­demesinen aıqyndalady, osy joly ne­gizinen kitaptary tárkilengendikten shatyrdyń astyndaǵy sandyqta aman qalǵan kitaptary men qoljazbalary birden eske túsedi. 

Qazaq KSR Memlekettik qaýipsizdik komıteti tutqyndaǵan osy arhıv Ilııas aq­talǵanǵa deıin tar qapasta, qursaýda qozǵa­lyssyz jatady. 1957 jyly 12 sáýir­de Keńes Odaǵynyń Joǵarǵy soty áskerı kollegııasynyń anyqtamasymen I.Jan­súgirov «...isinde qylmys quramy bolma­ǵan­dyqtan ...» aqtalady. Osyǵan qaramastan, keńestik júıe budan bylaı da aqynnyń taǵdyry men murasyna baılanysty bar jaǵdaılardy burmalap otyrǵanyn derekter men dáıekterden bilemiz. 

Áke muraǵatynyń tabysýy týraly qyzy Ilfa bylaısha eske alady.

«...V nachale 80-h mne pozvonılı po porýchenııý Bıjamal Ramazanovoı (ona vozglavlıala Glavnoe arhıvnoe ýpravlenıe prı SM KazSSR) ı skazalı, chto nashelsıa arhıv Ilıasa, vernee ego chast. Okazyvaetsıa, dva goda nazad v dome po ýlıse Komsomolskoı ýmer starık Golýbıatnıkov (famılııý mogla perepýtat), rabotavshıı ranee v organah NKVD. Starık jıl odınoko, bez rodstvennıkov ı drýzeı, a posle smertı lıýdı obnarýjılı mnogo rýkopıseı na arabskom ı latınskom. Onı obratılıs v SGA RK, ottýda prıbylı spesıalısty, býmagı perevezlı. Issledovatelı obnarýjılı, chto eto arhıv Djansýgýrova. Kstatı, v nem byla rýkopıs «Aqbilek» Jýsýpbeka Aımaýtova, arestovannogo gorazdo ranshe 1932 godý. Mne pokazalı raspıský Golýbıatnıkova, kotoraıa svıdetelstvovala o tom, chto on ıav­lıaıas sledovatelem po delý Ilıasa, podverg ýnıchtojenııý ego arhıv pýtem sojjenııa... Chto zastavılo rabotnıka NKVD spastı rýkopısı otsa, aımaýtovskıı roman? No etot podvıg rýsskogo cheloveka ne mojet zabyt namı». (I.Jansýgýrov: Dokýmenty, pısma, dnevnıkı... Almaty, 2006. 13 s.). 

Osyndaı tarıhı hıkaıamen bostandyqqa shyqqan, 1942 jyly tárkilengen áke mura­ǵaty – kitaptary men qoljazbalary 80-jyldary balalaryna jáne týǵan halqyna aman-esen oralady.

Aqynnyń is qaǵazyndaǵy tizimdemeni 10 tomdyq «Shýra» jýrnaly (1908-1918 j. j.) bastaıdy. Búginde bul jýrnaldyń 1911-1917 jyldar aralyǵyndaǵy №23-24 nómirleri, jeti tomy Taldyqorǵandaǵy mýzeıiniń ekspozısııasynda, qalpyna keltirilgen aqynnyń kabınetindegi kitap shkafynda ornalasqan. Jýrnaldy Orynborda, «Vakt» gazetiniń qosymshasy etip shyǵarýshysy Rızaeddın ýfalyq Fáhreddenov. HH ǵ. basynda jańa kózqaras-pikirdegi basylym sanatynda bolǵan jýrnaldy aldyńǵy qatarly qazaq azamattary izdep oqyǵan. 

О́miriniń sońǵy kúnderine deıin kitap oqýdy, jınaýdy, ádebıetpen aınalysýdy súıikti isine aınaldyrǵan Ilııastyń óleń-jyrǵa qumarlyǵy qolyna túsirgen Abaıdyń tuńǵysh kitabynan jáne B.Syrtanovtyń álemdik deńgeıdegi zor kitaphanasynan bastalǵanyn ómirbaıandarynda áńgimeleıdi. Ilııas ózi aıtqandaı, kesh bolsa da ómir-óleńge kózin ashqan Abaı shyǵarmalarynan bastap, sol kezeńderde ózderimen birge qýdalana bastaǵan Alash azamattarynyń jáne zamandastarynyń mańdaıaldy shyǵarmalaryn kitaphanasynda jınaqtaǵan. Ilııas kitaphanasynyń jeke móri bolǵan, ony Taldyqorǵandaǵy aqyn mýzeıinde saqtalyp otyrǵan «Abaı» (g.Alash, redaksııa jýrnala) jýrnalynan kórýge bolady. Jýrnaldy oqý barysynda qyzyl jáne kók qaryndashpen qoıyp otyrǵan belgileri de osynda. Qazaq tarıhyna jáne ádebıetine baılanysty eskiliktiń qundy kitaptaryn talmaı izdep oqyǵanyn, shyǵarmalarynda qoldaný ádisterin uzaq áńgimeleýge bolady. Qoljazba dápterlerine unaǵan dúnıelerdi jazyp alyp olardy túpteý, kóziniń qarashyǵyndaı saqtap, urpaqtan-urpaqqa jetkizý dástúrin ustanýshylardyń biregeıi Ilııas bolǵan. 

«...Janyna jaqqan nárseniń bárin jazyp alýdan jalyqpaıtyn, Almatyǵa kelgesin úlken tom etip túptetip te aldy, bizderge oqýǵa beretin, kitap tapshy kezde kóp nárseni sodan oqyp beretin» dep jerles inisi, quımaqulaq shákirti Ǵ.Ormanov esine túsirgen, 1923 jylmen merzimdelgen 34 dápter ádebıet quraǵyn osy tizimdemede kezdestiremiz. Aqyn arhıvimen birge bostandyqqa aman shyqqan, keńestik qoǵamyq-saıası ortany selt etkizgen J.Aımaýytovtyń «Aqbilek» qoljazbasy, onyń aýdarmasyndaǵy Pýshkınniń «Tas meımany», Sh.Qudaıberdıevtiń erkin aýdarmasyndaǵy Fızýlıdiń «Láıli-Májnún» dastany, Á.Bókeıhanuly – Qyr balasy aýdarǵan L.Tolstoıdyń «Hadjımýrat» shyǵarmasy, M.Jumabaevtyń «Tartý» oqýlyq kitaby, A.Baıtursynovtyń «Ádebıet tanytqyshy», Ǵ.Qarashev qurastyrǵan (Ǵabdýlla Múshtah búrkenshik aty) «Qazaq aqyndarynyń basty jyrlary» – (Shaıyr) jınaǵy, «Súıimbıke», «Túrik-tatar taramy», «Borıs Godýnovtyń» aýdarmasy jáne tizimdemede kórsetilgen basqa da basylymdar búginde ult rýhanııatynyń altyn qorynda desek qatelespegen bolarmyz. Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń tóraǵasy qyzmetindegi azamat-aqynnyń halyq jaýlarynyń, alashordalyqtardyń shyǵarmalaryn oqyp jáne saqtap kelgeni bi­rin­shi kezekte, ómirdegi ustanymynan, shyǵar­ma­shylyq muratynan syr beredi emes pe. 

Merzimdi ádebı-tarıhı jýrnaldar­dan: «Shýrany» (1908-1918 j.j.), «Qy­zyl Qazaq­standy» (1922), «Jas qaırat­ty» (1924), «Tań­dy» (1925), «Jańa mektepti» (1927-1928 j.j.), «Ádebıet jáne syn másele­lerin», (1929); 1932 jáne 1935 jyldardaǵy «Áde­bıet maı­danyn», 1935 jylǵy «Qazaq­standy» kezdestiremiz.

1928 jyldan bastap shyqqan «Jańa áde­bıet» jýrnalynyń 1928 jylǵy №1-2 tarı­hı nómirleri (1932 jyldan «Ádebıet maı­dany»), 1931 jylǵy №1 nómiri, «Qazaq­stannyń» 1935 jylǵy №1 jáne №2 nómirleri jeke kórsetilgen. 

«Jańa ádebıet» jýrnalyna baılanysty aqynnyń 1931 jylǵy 1-sanynda shyqqan «Men qalaı jazdym?» degen maqalasy, Jansúgirov mýzeıiniń ekspozısııasynda ornalasqan 1929 jylǵy 11,12-sandaryndaǵy «Kúı poemasy, 1932 jylǵy 1-sanyndaǵy «Qýat» poemasy birinshi kezekte atalady. 
«Jańa mektep» jýrnalynyń 1927-1928 j.j. toptamasynan – 1927 jylǵy birinshi nómirinde jaryq kórgen S.Seıfýllınniń «Kókshetaý» poemasyn, tuńǵysh qazaq bıb­lıografy M.Dýlatovtyń «Qazaq tilinde basylǵan kitaptardyń kórsetkishiniń (birinshi bólimi 1926 jyly jaryq kórgen) arab qar­pimen jaryq kórgen ekinshi bólimin erekshe ataýǵa bolady. Kórsetkishke qazan tóń­kerisinen keıin 1926 jyldyń birinshi qań­taryna deıin shyqqan kitaptar engen eken. Bul kórsetkishtiń jalǵyz Ilııas emes, bar ádebı qaýymǵa baǵyt-baǵdar bolǵanyn joqqa shyǵarýǵa bolmaıdy. 

Sondaı-aq Ilııas alǵysózin jazǵan Abaı­dyń tolyq jınaǵy (1933), S.Sháripovtiń «Rý­zı Iran» shyǵarmasy (1935), Georgıı Nı­kolaevıch Tverıtın tuńǵysh kórkem tilmen aýdarǵan «Qozy Kórpesh-Baıan sulý» jyry jáne t.b. Sonymen birge Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń jáne Halyq aǵartý komıs­sarıatynyń uıymdastyrýymen Alash aza­mattary men úsh arystyń eskilikten jınap, baspaǵa daıarlaǵan asyl qazynanyń bar­ly­ǵyn derlik osy tizimdemeden tabamyz. 

Aqynnyń is qaǵazymen tanysýǵa ruqsat alǵan mýzeı qyzmetkerleri 1937 jáne 1942 jyldary Memlekettik qaýipsizdik komıtetiniń barlyǵy – 171 kitabyn, 54 qoljazba dápterin, onyń ishinde 1923 jylmen merzimdelgen «Ádebıet quraǵy» taqyrybynda №1-34-ke deıin nómirli dápterlerin, №35-36-37 bloknottaryn, №38-39-40 qoljazba dápterin, №41 – 1916 jyldyń materıaldaryn, №42 dápterin, №43 – qoljazbasyn, №44 – aýdarmalaryn, 10 papka eńbekterin,onyń ishinde №45 papka – №2 ánder týraly, №46 papka – №3 týraly, №47 papka – №4 týraly, №48 papka – №5 týraly, №49 papka – №6 týraly, №50 papka – №7 pesalary, №51 – «Aqbilek» qoljazbasy, №52 – 3 dápter qoljazbalary, №53 – 1 papkany tárkilegenin anyqtady. 

Bilimdi, aqyldy jan, súıikti jary F.Ga­bı­tovanyń jáne ákesinen qalǵan bir tilim qaǵaz bolsyn saqtap, qasterlep, zerdelep ar­hıvke tapsyrýdy otbasylyq dástúrge aınaldyrǵan balalarynyń arqasynda zamandastarynyń arasynda muraǵaty barynsha saqtalyp qalǵan − Ilııas. 

Kámıla QOQYMOVA,

mýzeı qyzmetiniń ardageri

Astana