Kóshpendiler atanǵan ata-tektiń kim ekenin túgendeıtin kezeń keldi. Tili men dinin umyta bastap, qaıta bas kóterý – ólip qaıta tirilý sekildi ońaıǵa túspesi anyq.
Aýyz ádebıetimen san ǵasyr urpaǵyn tárbıelegen bizdiń qazaqtyń sońǵy aıtqyshtaryn azdap bolsa da kóre qalǵan urpaqtyń biri ekenime qaıran qalam.
Qyzdar ýnıversıtetinde «Qazaq aýyz ádebıetinen» dáris oqyǵan ustazym Ámına Súleımenqyzy Mámetova (Mánshúk Mámetovanyń anasy – avt.) ár sabaǵyn «Este joq eski zamanda» dep bastaıtyn edi. Sabaq boıy qazaq maqal-mátelderin kóp qoldanatyn.
О́z ájem Qatıra bolsa, sózderine Móńke bıdiń óleń shýmaqtaryn qosatyn.
«Neshe jaqsy deseń de,
Neshe jaman deseń de,
Tartpaı qoımas negizge», – dep bir qaıyrady.
Ol búgingi ǵylymnyń genetıka taraýy eken-aý.
Tekke tartatyndy qazaq áriden-aq bilgen. О́mirden zerttep bilgen sııaqty.
Uly dala kóshpendileri aıtatyn maqaldy kúni keshe meniń ájem túsindirip otyratyn. «Qazannan qaqpaq ketse – ıtten uıat keter» dep sóıleıtin edi.
Nege olaı degenin tarqatyp aıtatyn. «Dala zańy ári qatal, ári adal bolǵan» der edi odan ári. Qazanyn túnde ashyp tastaǵan kelindi tórkinine qaıta aparyp tastaıtyn da bolǵan. Nege deseńiz, ol áıel tazalyq saqtaı bilmese – otbasyn túgel aýyrtady degen. Ol kezde jalǵyz qara qazanyn taza ustamaǵan áıelden ne kútýge bolady? Bul – búgingi bizdiń gıgıena, sanıtarııa degenge keledi.
Al tereńirek oılansań, basqarǵan isińe, elińniń yrysyna muqııat bol degenge kelip tireletin tereń mándi maqal.
«Qaıta shapqan jaý jaman, qaıtyp kelgen qyz jaman» deıdi ájem taǵy bir maqalynda. Qysqa sózde úlken mán jatyr. Búgin biz qaıtyp kelgen qyzǵa min taqpaıtyn boldyq. Al tereń úńilsek she? Bálkim, uly babalar balanyń bolashaǵyn oılap osylaı degen bolar... Sebebi, bul kúnde tirideı jesir kelinshek tiri jetim balasyn jetektep júr emes pe? Jetim bala qoǵamda kóbeıip tur. Jalǵyzbasty áıel ákesi belgisiz balany jetelep júrgenniń nesi jaqsy? Ol balalarǵa dáris aıtqanda kóshpendi babalar paıdalanǵan «Ata kórgen – oq jonar, ana kórgen – ton pisher» degen maqaldy aıtýdyń ózi qıyn. Kóbiniń ákesi joq. Endeshe kóshpendiler osyny meńzep aıtsa kerek o basta. Tereń, mándi sóz ekeni daýsyz. Urpaq qamyn oılaǵan uly sóz.
At ústinde ómir keship, arǵymaqtyń jalynda uıyqtaǵan uly dalanyń urpaǵy asyl janýar jaıly da san alýan maqal aıtqan.
«Qasqa aıǵyrdyń balasy uqsamasa da tóbel týady» deıdi babalar. Bul da búgingi bizdiń oqyp júrgen genetıka bolsa kerek. Iá, tuqymǵa tartady, qannan beriledi. Aıǵyry qasqa bolsa, aq tóbel qulyn týady.
Arǵy túbi tuqymǵa, tekke bala tartady degen maǵyna beredi.
«Besik kórgendi al» dep er jetken ulǵa keńes beredi, «Besik kórgenge bar» dep boı jetken qyzǵa aqyl aıtady. Ne degen sóz?
Besik – tárbıe quraly. Ony durys paıdalansa, bala durys ósedi. Aldymen áldı án tyńdaıdy, túzý jatyp úırenedi, basy da, denesi de taza, júıkesi durys bolady.
Besik kórmegen – júıeli tárbıe kórmegen degen uǵymdy beredi. Mine, uly dala kóshpendisiniń uly mádenıeti besikten bastalǵan. Al biz, bir jaqtan ózge tildi bireý kelip «Tak eto vredno» dep ketkeni úshin babalar paıdalanǵan besikten bezip kettik.
Al qytaılar uly degen Konfýsıı nesimen uly? Ol aıtady: «Eger babasynyń jolyn ákesi, ákesiniń jolyn balasy, onyń jolyn keler urpaǵy joǵaltpaı jalǵasa – ol ult máńgi jasaı beredi», deıdi. Oılap qarasań, uly dala mádenıeti de urpaqqa jalǵasyn tapsa – kóshpendiler urpaǵy máńgi ómir súrýge tıis.
«Anasyn kórip – qyzyn al» degen nemene? Anasy tárbıeli úıdiń qyzy da tárbıeli bolmaq. Al búgin biz kóshede tanysamyz. Kóp qate sodan ketip jatyr emes pe?
Sońǵy bir jyldarda ushaqta bir beıtanys áıelmen áńgime aıttyq. «Men sizdi teledıdardan qazaq qyzynyń tárbıesi jaıynda sóz sóılegenińizden bilemin», dedi janymdaǵy orynǵa jaıǵasqan áıel. Odan ári basynan ótken oqıǵasyn baıandady. – Eki ulym bar edi, – dedi daýsynan rızashylyqtyń úni baıqalyp. – Sonyń úlkeni úılenetin boldy. Qýanyp kettik. Toqsanynshy jyldar, qıyn-qystaý kezeń edi ǵoı. Ol kezde aýyldyq jerde turatynbyz. Aýdandar tarqap, azyp-toza bastaǵanbyz. Áli de malymyz bar bolatyn. Otaǵasy ekeýmiz solardy satyp, qudalasyp, toı jasaýǵa jınaldyq. Qazirgi jastarǵa ne deısiń, bir aptanyń ishinde bolashaq kelin ulymyzǵa erip kelip, úıge turyp aldy. Bizde maza joq, tezdetip toı qamyna kiristik. Az sóılestik. «Esimim – Gýlıa. Basqa oblystan dos qyzyma kelgenmin, jumys izdep júrmin» dedi. Balamyz «súıem» dep ákelgen, ózimizdeı qazaqtyń qyzy dep qabyldadyq. Solaı toıǵa jınaldyq. Zýyldap aı ótip ketti. Bir kúni mal satqan aqsha, toıǵa alǵan syılyqtarmen Gýlıa qyz joǵalyp ketti. Ol kezde sýretke túsiretin telefon da joq edi, sýreti de bolmady. Pasportyn da suramadyq qoı. Qaıdan kelgen Gýlıa, qaıda ketti Gýlıa, bilmeımiz. Famılııasyn da bilmeıdi ekenbiz. Aldanǵan ulymnyń endi úılenetin túri joq, kóńili qalǵan kúıi qartaıyp keledi, – dep áńgimesin aıaqtady.
Mine, búgingi bizdiń bir qyzymyzdyń júrisi osy. Qazaq qyzyna laıyq is pe edi bul? Ony ósirgen qandaı ana eken?!
Uly dala uldary qaısar bolatynyn óz basym Baýyrjan Momyshulyn kórgende kózim jetti. Tákappar bolyp kórinetin júregi jyly batyr bir kezdesýde shegelep turyp bylaı degen: «Men ultty óshiretin úsh nárseni anyq bilemin. Birinshisi – besik terbetip otyryp áldı jyryn aıta almaıtyn áıel, ekinshisi – nemeresine keshki ertegi aıta almaıtyn áje, úshinshisi – qazaq jigitiniń ózge ulttan alǵan áıeli». Endeshe, ult taǵdyry – áıelge baılanysty eken. Demek, búkil qoǵam bolyp oılanatyn máseleniń biri osy sııaqty.
Elbasynyń «Uly dalanyń jeti qyry» maqalasy uly oıdyń oıanýyna sebepshi bolǵan tarıhı máni zor maqala boldy. Ata-babadan qalǵan bir aýyz sózge deıin qasıetti ekenin uǵyný úshin Ana tilge úlken mán berilýi kerek. О́z tilindegi sózdiń mánin uqpaıtyndarǵa, árıne uly dalanyń syryn, kóshpendi babanyń muńyn, onyń uly mádenıetiniń túp-tamyryn uǵyný – ońaı sharýa emes.
Aqushtap BAQTYGEREEVA,
aqyn,Memlekettik syılyqtyń laýreaty
