Qos qasqyrdy sheńgeldegen qyran

Eski kózderdiń aıtýynsha, Keńtanaýǵa jasynda qora­syna mal-bas bitpeı, áýletine dáýlettiń shyryny juqpaı kedeılikpen kún kórgen. Orta jasqa kelgende kóktegi qyran qustyń tilin bilip, babyn tapqan da, baılyqqa kenelgen eken. Ásirese kedeı qusbegini dáýletke keneltip, jalpaq jurtqa ataǵyn shyǵarǵan, artyna óshpesteı izin qaldyrǵan onyń ataqty sary qusy eken. Keń­tanaýdyń sary qyrany jaıly ańyz Altaıdyń asqar taýlarynda áli kúnge deıin órip júr. 

Bir jyldary mynadaı qyzyq bolypty. Qus bitken túlekte otyrǵan qyryq kún shildeniń ortasy. Dolan taýy­nyń etegin jaılaǵan Keń­tanaý aýyly keshki saýynnan keıin qoı-qozyny jamyratyp, maldy tóske salyp qoı­maı ma. Dál osy tus­ta betkeı­de kólbep jatqan otar­ǵa qasqyr shaýypty. Keń­ta­naý qaıter eken dep túlekte otyrǵan sary qusty jibere salǵan. Jer baýyrlaı ushqan qyran betkeıdi órlep baryp, jarq etip kóterilgen- de qo­ńyr toqtyny jáýkemdep jep jatqan kúshik qasqyrdy tyrp etkizbeı basyp qal­ǵan.­ Oqıǵany bastan-aıaq tamashalap turǵan kórshi Qu­saıyn qarııa «túlektegi búr­kit qas­­qyrǵa túskenin kórgen de, estigen de emespin, meniń bi­­lýim­­she dalanyń bórisin usta­­ǵan sary qus emes, Keńta­naý­dyń mańdaıdaǵy baǵy shyǵar» dep basyn shaıqapty.  

– Birde, – deıdi sary qy­ran jaıly ańyzdy aıtýshylar, – Keńtanaý birneshe úıir jyl­qysyn Kóksún taýynyń jonyndaǵy sary shúıginge jaıa baryp, salbýryn quryp jatady. Kózi kórgender aıtady: «Sol jyly Kóksúnniń kún­geıinde túlki-qarsaq qal­mady. Zary kelgen sary qyran tilep ushyp, túlki-qar­saq­ty ózi qaǵyp, ózi ala be­retin», deıdi.

Sodan bir kúni qyranyn bal­daqqa otyrǵyzyp, saıatqa shyq­qan qusbegi Keńtanaý qara túlkini kózi shalyp qa­la­dy. Dereý búrkitiniń tomaǵa­­­syn sypyryp, qara túlkini qaqtyrmaqqa jiberedi. Túlki de ákki eken, zyp etip tastyń úńgir qýysyna kirip úlgeredi. Úńgir tereń eken, túbine qu­ryq boılamaıdy. Ákki túl­ki adamdar alystap ketse, qýys­tan basyn qyltıtyp qarap tu­ra­dy. Qus jiberse zyp etip inge kirip ketedi. Osylaı kú­ni boıy arpalysyp qara túl­kini qaǵa almaǵan Keńtanaý aılaǵa kóshedi. Qaǵýshysyn shaqyryp alyp, jemqaltany toltyryp túıeniń qumalaǵyn tergizedi de «Sen bar da, úń­gir­d­iń jelkesindegi jalpaq tas­qa jasyryn. Túlki kirgen úń­girdiń aýzyn yldılatyp, túıeniń qumalaǵyn qardyń ústimen domalat, bastabynda úńgirdiń aýzyna jaqyndatyp, aqyryndap domalat, túlkiniń qulaǵy qýystan kóringen kezde qumalaqty uzatyńqyratyp qattyraq domalat», deıdi. О́zi qaltarystaǵy qaqpa tastyń jel­kesinen qyran sarynyń to­ma­ǵasyn tartyp daıyn tu­ra­dy.

Qaǵýshy qusbeginiń aı­týy­ boıynsha jasyrynyp oty­ryp qumalaqty bir-bir­den domalatady. Kóbik qar­dy búlkildete domalaǵan qu­ma­laqtardy tyshqan eken dep oılaǵan túlki úńgirden ba­syn shyǵarady. Osy kezde qaǵýshy qumalaqty kóbik qardan uzatyńqyrap domalatady. Sóıtip «tyshqan» qumalaqqa qaraı lyp etip atylǵan ash túlkini daıyn turǵan qyran sary tańnan ilip, tumsyǵynan qaıyrǵan eken. Qara túlkiniń artqy sa­nyn qyzyldatyp qusyna julǵyzǵan Keńtanaý «qara túl­ki sen qýsyń, senen asqan men qýmyn» degen eken. 

Bir jyldary qar qalyń túsip, qatty aıazdy bolypty. Keńtanaý qusbegi Saýyr ta­ýynda saıatshylyq qylyp júrip, kún eńkeıe úıikken qasqyrdyń úıirine kez bolypty. Sary qyran tilenip bolmaǵan soń aıaq baýyn bosatyp jibergen eken, tik kó­te­ri­lip ushqan búrkit úıir sońynda ketip bara jat­qan ólekshin qasqyrdy mıly­ǵyn búre ustap, basyp qa­la­dy. Omaqasa qulaǵan ólek­shin qanshyq qyńsylap, art­qy aıaǵymen kóbik qardy bur­qyratyp tepkileıdi. Sol mezette úıirbasy arlan qan­shy­ǵyn sheńgeldep alǵan qy­ran saryǵa qaraı keri um­tylady.  Ekpindep kelip ars etip qappaq bolǵanda búr­kit ekinshi sheńgelin arlan­nyń qulaq-shekesine salyp jiberedi. Qyrannyń sheńge­line ilingen qos qasqyr quı­ryq­taryn sabalap, qumǵa qaraı qashady. Qyran sa­ry qos qasqyrdyń basyn qo­sa sheńgeldep alyp, reti kelgende qanatyn qaǵyp-qa­ǵyp jiberip kóterilgende, eki qasqyrdyń basy bir-birine soǵylady eken.

Qustan kóz jazbaı alys­tan qarap turǵan Keńtanaý men qasyndaǵy basqa saıatshylar attaryn borbaılatyp búr­kittiń sońynan shabady. Arlan men qanshyq bastarynda búrkit torańǵyly qumnyń ishine baryp kiredi. Sóıtip shybyn jany shyrqyrap shap­qan eki qasqyr aldynda tur­ǵan bir túp torańǵynyń eki ja­ǵynan kesip óte shyqqanda, torań­ǵynyń ortasyna tap kelgen búrkittiń denesi qaq bólinip, denesi arlannyń ba­­­synda, bir sany sheńgeli ajy­ramaǵan kúıi qanshyqtyń qulaq shekesinde ketipti.

Qustyń denesi basynda ket­ken arlandy ańshylar  kóp uzamaı jyǵylǵan jeri­nen soǵyp alypty. Al qus­tyń bir jaq sany qulaq-she­kesinde ketken qanshyq qas­qyr uzańqyrap ketip, kóz baılanǵannan keıin iz jazdyryp tabylmapty. Keńtanaý qyran qusynan aıyrylyp qaıǵyrsa da, eki birdeı qas­qyrdy qabat sheńgeldegen qaıratyna tańdanyp, sol mańǵa túnep, tańerteń ja­ryq túse ketken qanshyq qas­­­qyrdyń izine tússe, ol da kóp uzamapty. Basy isip, qum­­nyń arasynda sendelip júr­gen jerinen jigitter atpen bastyrmalatyp soǵyp alypty. Qyrannyń sheńgeli qasqyrdyń basynda alynbastaı bolyp siresip qatyp qal­ǵan eken. Ataqty qyran sarynyń ǵumyry osylaı aıaqtalǵan eken.

Beken QAIRATULY,

«Egemen Qazaqstan»