«Bul zamanda úndemeı qalý – úıdeı pále...»

Ýaqyt-kóke bárin ózi retteıdi

«Bulardyń (talanttardyń) jazyǵy ne? «Jazyǵy, aıyby – boıyndaǵy ba­ry men sólin týǵan halqyna sońǵy gra­­myna deıin syǵyp bergendigi. Ekin­shi­­den, bizden, ıaǵnı halyqtyń 99%-yn qu­rap otyrǵan qara tobyrdan artyq týdy. Artyqtyǵymen bizdiń týasy aryq­tyǵymyzdy, aqymaqtyǵymyzdy, júdeý­li­gi­mizdi tarıh aldynda taıǵa tań­ba bas­qan­daı dáleldep keldi, dá­lel­dep te jatyr. Eń qıyny, rýhanı quldar san ǵasyr boıy jaby­lyp jasaǵan sıstemany álgi 1% tulparlar sana gúrzisimen qoıyp qalyp, byt-shytyn shyǵa­ra­dy, álem aldynda masqara ete­di. Endeshe, isinip-kebi­nip, aqyl­dym­syp júrgen násili tómen­derdiń qoıasyn aqtaryp tastaıtyn mun­daı qyzylkózder kimge kerek?». 

Iá, eshkimge kerek emes eken. Sizdiń de «aıybyńyz» – boıyń­yz­da­ǵy baryńyz ben sólińizdi, telegeı-teńiz bilimińizdi týǵan halqy­ńyzǵa sońǵy gramyna deıin syǵyp berýińizde. Sizdiń «jazy­ǵy­ńyz» – óz elińizdi, oshaq jaqqan Otanyńyzdy sonsha­lyqty jaqsy kórgendigińizde. Bári­ne ózińiz «kinálisiz». «Myna ómir – ıtqor­lyq, qytymyr ómir: ony ózgeshe sáýlet­ti, sulý etip qurýǵa bolady, onyń jol-jobasy mynadaı» dep búırekten sıraq shyǵarmaı, «О́mir súrip jatqan osy dúnıe­miz eń úzdik úlgi ǵoı deımin, á? Ony jetil­dirip qaıtemiz?» dep alaqan ýqalap, jaıbaraqat qana júre berýińiz kerek edi. Sonda «quda da, qudaǵı da tynysh», arba da synbaı, ógiz de ólmeı, jaıly úı alyp, ataq-dańqqa kenelip, endigi aýyl-aýdan, qaladaǵy kóshe, mektepterge esimińiz beriler me edi... 

Iá, ózińizge de «obal» joq. «Talant tas jarady. Bas jarýy da yqtımal», «Hannan da, qaradan da bıik ana tili­miz­diń kúni ne bolady?», «Bul zııa­ly – qaı zııaly?», «Blat, qaıda bara­syń?», «Sheneýnikter sherý tartyp barady», «Saýda jasaı almasań, saýdań bite­di halqym», «Qaınaıdy qanyń, ashı­dy janyń» dep Táýelsizdiktiń eleń-alań, alaǵaı da bulaǵaı shaǵynda qoǵa­my­myz­dyń olqy tustaryn taıǵa tańba basqandaı kórsetip, ashynyp, kúıinip maqala jazyp neńiz bar edi... Siz qansha ashy­na jazǵanmen, ashy­la jazǵanmen kóp ózgergen dúnıe joq. Biren-sarany bol­masa.

Aıtpaqshy, siz osydan tup-týra 25 jyl buryn: «Eshkimniń aıtqanyna kónbeı­tin, para almaıtyn ýaqyt degen kóke­miz bar. Bul kókeńiz ǵasyr óte me, joq pa, álgi qyzylkózdiń – talant­tyń kezin­de qan jylap júrip aıtqandaryn túp-túgel rastap shyǵady. Abaıdyń búkil álem bolyp 150 jyl­dyǵyn atap ótkenimiz sondyq­tan. Kóp uzamaı álgi Birjan, Aqan, Mahambet, Úkili Ybyraıǵa da eskert­kish ornatamyz. Ataqty úsh bı, Abylaı han, Buqar, orta ǵasyrdaǵy aqyn-jyraý­lar, epostaǵy batyrlar, osy ǵasyr­­daǵy kózelder bolashaqta eki asta­nany da óz eskertkishterine tolty­rady. О́ıt­keni qazaq osy 1%-dyń arqasynda alǵa jyljyp keledi. Álem ataýsyz, joqtaý­syz ketken myń-mıllıondy emes, «qazaq» dep osylardy tanıdy» dep jaz­yp edińiz. Aıtqanyńyz aıdaı keldi. Siz atyn atap, túsin tústegen tulǵalardyń bárine eskertkish ornatyldy. 

«Boıaýshy, boıaýshy degenge saqa­lyn boıapty» degendeı, qazir tipti eskert­kish qoıýdyń jóni osy eken dep esimderin el jóndi bilmeıtin tulǵalarǵa da keýde músin men eskertkishter ońdy-soldy qoıy­lyp jatyr. Biraq ózińizge keýde músin men eskertkishti bylaı qoı­ǵan­da, tipti ósip-óngen mekenińiz – tý­ǵan aýdany­ńyz Zaısanda, Sem­eı men О́ske­men­de, ult rýhanııa­tyn baıytqan kesek shyǵar­ma­lar­yń­yz­dy týdyrǵan, qyzmet etken Alma­tyda bir kósheni qııa almaı otyr­­myz. Uıattymyz. «Eshkimniń aıtqa­­ny­na kónbeıtin, para almaıtyn ýaqyt degen kókemiz» ózi ret­te­me­se, bizdiń qoly­myz­dan keler qaıran bolmaı tur...

Qazaqqa talant  ne úshin kerek?

Siz kóregen ekensiz. Bizge, keıingi býyn­ǵa artyq jumys bolmasyn, basyn qatyryp, baltyryn syzdatyp qı­nal­masyn dedińiz be, bárin jazyp ketip­siz. Taǵy birde tolǵanyp otyryp búı depsiz: «Bizdińshe deımin da, jer betin­­de­gi progresti múldem jańa saty­ǵa kó­tergen aǵash dońǵalaqty oılap tap­qan konstrýktor babamyzdy alǵashqy qaýym­­dyq qurylystyń mıǵulalary tas­­­pen bas­tyryp óltirgen bolýy kerek. Ol baba­myz áli de anyq baǵasyn alǵan joq – adamzat tarıhyndaǵy alǵashqy, bola­­shaq altyn eskertkish eń áýeli rakqa qarsy em oılap tapqan kisi­ge emes, naq osy dońǵalaqty tuń­ǵysh jasaǵan janǵa qoıyl­ýy kerek». Konstrýktor baba­myz­dy tasqa bastyryp óltirgen, óltir­me­­ge­­nin naqty bilmeımiz, biraq tarıh­tan baǵa­­syn almaǵany anyq. Tarıh demekshi, Elba­­symyzdyń byltyr jazǵan «Uly dala­­nyń jeti qyry» maqalasynan keıin ári­­de­gi tamyrly tarıhymyzǵa, jer betin­de jylqyny tuńǵysh qolǵa úıretip, metal­­dan túıin túıgen babalarymyzdyń bek­zat bolmy­syna úńilý bastalyp ketti. Bál­­kim, aldaǵy ýaqytta aǵash dońǵa­laq­ty oı­lap tapqan konstrýktor babamyzǵa altyn­nan bolmasa da, qoladan eskertkish qoıy­lar.

Sózi­mizdiń álqıssasyn talantty tanýdan, talantty adamdardy baǵalaýdan bas­tap edik. Siz talant bolmysy, olar­dyń kemshiligi men artyqshylyǵy, qazaq­qa ne úshin kerektigi, talanttardy qalaı tabý, tárbıeleý, qadirin bilý jónin­de jerine jetkize jazdyńyz. Talant­tyń ulttan da, memleketten de joǵa­ry ekendigin jasqanbaı aıtyp: «Barlyq tragedııa árkimniń óz ornynda otyrmaýynan týyndaıdy. Árkimniń qoldan jasaǵan «aǵash aty emes», tabıǵat sheber týdyrǵan tulpary ozýy kerek. Alǵy elder árkimdi óz ornyna qoıa­tyn, talantty taýǵa súıreıtin júıe jasaı bildi. Bizde ondaı nyshan­dar joq emes, bar. Áıtse de ilýde bireý. Talanttardy tabý, tárbıe­leý, uqsata bilý ulttyq sıpat alýy kerek» dedińiz. 

Elimizde talanttardy baǵalaı­tyn júıe jasaldy, talanttardy tabý, qadi­ri­ne jetý ulttyq sıpat aldy dep ótirik kólgirsýge bol­mas. Degenmen talantty tabýdy, tárbıeleýdi emes, qadirin bilý­di endi-endi úırenip kele jatqan­daı­myz. Máselen, dúıim dúnıeni qazaqtyń darhan dalasyndaı keń tynys­ty daýysymen tánti etip júrgen Dımash Qudaıbergendi Qytaı­daǵy baıqaýǵa qatysqannan keıin ǵana moıyndadyq. Ázer degende. Dımash eger Qytaıǵa álgi baıqaýǵa shaqyrtý almasa, áli de muryn shúıirip, qadirin bilmeı, qasıetine jetpeı júrer me edik?! Osyndaıda hákim Abaıdyń 40-shy qara sózindegi: «Jattyń bir táýir kisisin kórse, «jaryqtyq» dep jalbyrap qalyp, maqtaı qalyp, óz elinde sonan artyq adam bolsa da tanymaıtuǵyny qalaı?» degen qyjylǵa toly joldar eriksiz oıǵa oralady. Jalǵyz Dımash emes, teristikte týǵan talantty aktrısa Samal Eslıamovany da byltyr áıgili Kann festıvalinde «Eń úzdik áıel róli» atalymyn jeńip alyp, tórt­­kúl dúnıeni tamsan­dyrǵannan keı­in ba­ryp tany­ǵandaı boldyq. Ús­tine qa­z­aqy kamzol kıip sahnaǵa shyq­qan alash­tyń qarapaıym qyzyna álem tik tu­ryp qol soqqanda: «Oı­baı, ózimiz­diń qyz eken ǵoı. Buǵan deıin qalaı bilme­genbiz, á?! Ne degen talant» dep áýeli az-kem yńǵaısyzdanǵandaı, uıal­ǵandaı keıip tanytyp, artynan tań­daıy­myzdy qaǵyp, sońynan elge sha­qyr­­dyq, qurmet kórsettik. Jaqynda Samal «Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri» ataǵyn aldy. Eshten – kesh jaqsy. Bizdiń talantty qadirleý, baǵalaý deńgeı­i­miz ázirge osyndaı bolyp tur. 

Byltyr ómirden ozǵan jazýshy, kósem­sóz sheberi Sherhan Murtaza Ala­taý­­dyń baýraıynda otyryp, júz­de­rin bir kórmesten Altaıdyń bir túk­pir­in­degi Oralhan Bókeıdiń, Batystyń bir qıyryndaǵy Farıza Ońǵarsynovanyń, Arqanyń bir shalǵaıyndaǵy Aqseleý Seıdim­bek­tiń talantyn qulyn kezinde tap basyp tanyǵan joq pa? Áıgili dıktor Ánýarbek Baıjanbaev ataqty aqyn Muqaǵalı Maqataevty Alma­ty­­da­ǵy kók bazarda un satyp turǵan jerinen radıoǵa dıktorlyq qyzmetke ne úshin shaqyrdy? Ahmet Jubanov qoranyń ús­tinde otyryp dombyra shertken qal­­qan qulaq qara balany (Nurǵısa Tilendıev) nege qamqorlyǵyna aldy? Munyń bári has talantty taný, talant­ty tabý edi. Joǵaryda esimderi atalǵan atyńnan aınalaıyn aǵalarymyz jastardyń árqaısysyna alashqa adal qyzmet eter tul­ǵa retinde qarady. Qazir osy jaǵy bizde olqy so­ǵyp jat­qan­­daı kórinedi. Aýyl-aýylda qansha talant, qansha Nurǵısa, qansha Muqaǵalı, qansha Oralhan, qansha Saǵat, qansha Asqarlardyń júrge­nin bir Qudaı bilsin?! Son­dyq­­tan talanttardy izdeý, tabý jumystary tynymsyz, úzdik­siz jalǵasýy kerek sekildi.

«Onshaqty jyl buryn japontanýshy marqum M.Svetovtiń telereportajyn kórip edik. Tokıo bazarynyń bir buryshynda alym-julym jas jigit qyshqyryp turyp, qaıyr surap tur. Sóıtsek, álgi qaıyrshymyz Japonııanyń joǵary bıznes mektebinde oqıtyn, já degen baıdyń balasy eken. Asta-tók ómirdiń ortasynda bu­lań­­dap ósken bul bozymdy us­taz­­dary: «Qaıyrshy kim, tıyn-teben qolǵa qalaı keledi, sony uqsyn, ony túsinse, qor bolmaıdy, ári qaıyrshylyqty ózi bas­tan keshkesin keleshekte japon tilenshisin ashtan óltirmeıdi» degen maqsatta bazarǵa ádeıi jibe­rip­ti. Onyń ústine bul bala korol de, qaıyrshy da júretin bazardy – halyqty zertteıdi. Qysqasy, ómir súrýge ıkemi bar ekenin dáleldeıdi. Kór­diń­iz be, bir qaıyr suraýdyń asta­rynda qanshama aspektiniń tigisi jatqanyn. Jer júzin jutýǵa aınalǵan Japonııa óz ulanyn osylaı tárbıeleıdi! Al bizde she?». Bizde qalaı ekenine, óz suraǵyńyzǵa ózińiz jaýap berip edińiz talant jaıynda keńinen tolǵaǵan «Talant tas jarady. Bas jarýy da yqtımal» atty maqa­lań­yzda. Bul saýalyńyz áli de ózektiligin joǵaltqan joq. Bazarǵa barmaq túgili aýylǵa barýǵa arlanatyndar kóp. Aýyl demekshi, Prezı­den­timiz memlekettik qyzmetti tańdaǵan jastar birden shikireıgen bastyq bolýǵa umtylmaı satylap ósý kerektigin, kerek bolsa, eńbek jolyn aýyldan bastaý qajettigin aıtýdaıyn aıtyp keledi. Biraq Astana men Almatydan úlken oqý ornyn bitirgen jastardyń aýylǵa baryp jatqany sırek. «Bolashaqpen» shetelde bilimin shyńdaǵan bir jas qyrda jumys istep júr degenińiz búginde sensasııa?! 

Qoǵam ultjandylyqqa zárý

Astana, Almaty degennen shyǵa­dy, siz shırek ǵasyr buryn ultymyzdyń endigi taǵdyry Arqada sheshiletinin, Alataý men Arqa, Atyraý men Altaıdyń kez kelgen pushpaǵy men sharshy metri ár qazaqtyń Otany, ár qazaq ultymyzdyń qınalyp otyrǵan jerinen tabylsa ǵana qazaq ekendigin myqtap eske salyp: «Qazaq­tyń dál Arqa degende irkiletin esh reti joq. Reseıdiń rýhanı da, áskerı de ekspan­sııasyna óte-móte qatty ushyrap, ábden qaljyrap, táltirektep turǵan jerińiz de – osy Saryarqa. Endeshe, sharshap-shaldyqqan, adasa jazdaǵan ortanshy balaǵa mynaý syn sátte kómek, járdem kerek. Elbasy bastaǵan uly kóshke tomaǵany sypyryp, aıaqtaǵy tusaýdy sheship, batyl-batyl basyp, kerýen bolyp ereıik, tústik, batys, shyǵystaǵy qarakóz kári, jas aǵaıyn! Tútin shyqqan, oq zýlaǵan basqa elderden qashyp-pysqan ózge ulttar bizdiń jerge qotaryla kóship kep jatqanda óz týǵan topyraǵymyzǵa irge tebýden, kásip istep, óz jerimizge ózimiz ıe bolýdan uıalmaıyq!» dep alash balasyna saýyn aıtyp, «Aqmolaǵa kóshkin, aǵaıyn!» degen maqala jazyp edińiz.

Aqmolaǵa kóshtik. Byltyr siz jan júregińizben qoldap-qosh­ta­ǵan, bar qazaqtyń basyn qosyp, álsizine súıeý bolsyn dep arman­daǵan Astananyń elorda bolǵanyna 20 jyl toldy. Qudaıǵa shúkir, Astana qazir jaınap, saıa­sat­­tyń, óner men mádenıettiń qazany burq-sarq qaınap tur. 20 jyl buryn munda 300 myńnan astam turǵyn bolsa, búginde 1 mıllıonnan asty. Kezindegi (1989 jylǵy derek boıynsha) 17 paıyz qarakózderimizdiń sany 80 paıyzǵa jýyqtady. Qudaı kóp kórmesin. Astanany astyn syzyp bekerge aıtyp otyrǵan joqpyz. Endi eńsesin tiktegen elordaǵa alańdaýdyń esh reti joq sekildi.

Alań basqa jaqta bolyp tur. Endi sizdiń «Aqmolaǵa kóshkin, aǵaıyn!» degen taqyrybyńyzdy «Shyǵysqa nemese teristikke kósh­kin, aǵaıyn!» dep óz­ger­tetin kez jet­kendeı. О́ıtkeni kóńi­li­mizdiń bári elordaǵa aýyp ketti me, álde siz shaqyrǵannan keıin eldiń bári Arqaǵa kóship ketti me, kim biledi, soltústik, shyǵys óńirlerindegi shekara boıy jalańashtanyp, mek­tep­ter jyl saıyn jarysa jaby­lyp, shuraıly ólke, shyraıly óńir ıesiz, elsiz qalyp barady. Bir ǵana mysal. Alysqa barmaı-aq Shyǵys Qazaqstandy alaıyq. Qytaıdaı alpaýyt elmen shekaradaǵy Kúrshim aýdanynda, Marqakól óńirinde kezindegi 50 myń halyqtan 25 myńy ǵana qalypty. Birneshe jyldan beri elimizde halyq tyǵyz qonystanǵan ońtústik, batys óńirlerinen jumys kúshine zárý soltústik pen shyǵysqa turǵyndardyń kóshirilip jatqany belgili. Memlekettik baǵdarlama aıasynda oblystaǵy ózge ult ókilderi kóp qonystanǵan aýdandarǵa qandastarymyzdyń irge teýip, ornyǵyp jatqany árıne, qýantady. Desek te osy baǵdarlama sheńberinde shekara shebindegi halyq sany kemip, jastary azaıyp, qaýqyldaǵan qarttary ǵana qalǵan Marqakól, Katonqaraǵaı men Aqjarǵa baryp jatqan jurt az. Az emes, múlde joq deýge bolady. Bálkim, Jastar jyly aıasynda jastarymyz Altaıdaǵy at tóbelindeı elge atbasyn burar. О́ıtkeni sizdiń tilmen aıtsaq, «Bala men shaǵa, nemere men shóberemiz jaýdyń jerine bara jatqan joq, ejelden boıymyz qut bop qonǵan qazaq jerine, abaısyzda aırylyp qala jazdaǵan óz Otanyna qonys aýdaryp bara jatyr».

Sizdiń armanyńyz kóp edi. Arman­yń­yzdyń úlkeni – qazaqtyń sapaly ult bolýy edi. «Qalaı naǵyz qazaq bola­myz? Elimizdegi bas ultqa qalaı aına­lamyz?» dep shaǵaladaı sharq ur­dy­ńyz, «onyń joly – ultjandylyq» dedińiz. «Qazaqtyń óz-ózin jóndeýi qaldy. Jónde­lýdiń basty sharty – óz-ózine syn kózben qaraý. Qoǵam­da­ǵy óz ornyńdy anyqtap, rýhanı monshaǵa túgel kirip, tazaryp shyǵý kerek. Rýhanı monshańyz ysyp tur – ol arysy halqy­myz­dyń beıbit, qıyndyqqa tózgish, kek ustaǵyshtan alys, keshirimge qashan da jaqyn tól minezi. Odan beri uly Abaı salyp berip ket­ken taǵy bir úlken monsha bar. О́leńderin, qarasózderin oqysańyz, qazaqty bas ult jasaıtyn basty qaǵıdalar sonda jatyr. Ult úshin otqa túsý emes, jumys isteıtin ýaqyt jetti» dep jazdyńyz osydan 24 jyl buryn «Biz – kókektiń bir uıadaǵy balapandarymyz» atty maqalańyzda. Osy jyldar muǵdarynda qan­sha­­lyqty jóndelgenimizdi, ózimiz­ge qanshalyqty syn kózben qaraǵa­ny­myzdy bir Qudaı biledi, rýhanı monshaǵa túgel kirip shyqpa­ǵany­myz anyq. Eldegi qolǵa alynyp jatqan «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy osy olqylyqtyń ornyn toltyrar degen úmittemiz.

Keıde oılaımyn, sizdiń ult bola­shaǵy, rýhanııat, til, bilim, tarıh, ekono­mı­ka, saıasatqa qa­tys­ty aıtqan­da­ryń­­­­yzdy sha­ǵyn kitapsha etip ár sala boıyn­sha ár meke­mege taratar ma edi dep. Oı kóp, arman kóp qoı, biraq sol shirkin­derdiń bári birdeı júzege asa bermeı­di ǵoı. Ony taǵy da «ýaqyt degen kókemizdiń» enshisine qaldyrdyq.

Syrlasqan Azamat QASYM,

«Egemen Qazaqstan»

О́SKEMEN

P.S. «Bul zamanda úndemeı qalý – úıdeı pále» dep eldiń búgini men bolashaǵy jaıynda tereńnen tolǵap, Táýelsizdikti qaıtip baıandy etemiz, tilimiz, dilimiz, dinimiz qalaı bolady dep shyryldaǵan, qur shyryldamaı ozyq elder úlgisin salystyra otyryp durys jol nusqaǵan, oń baǵyt-baǵdar kórsetken qazaq pýblısısteriniń biri de biregeıi Marat Qabanbaı edi. Biz bul jazbamyzda talant ıesiniń jazýshylyǵyna, balalar ádebıetine sińirgen ushan-teńiz eńbekterine emes, ult pen urpaq, el men jer, Táýelsizdik týraly tolǵamdaryna shama-sharqymyz kelgenshe toqtalýǵa tyrystyq. 

О́kinishtisi sol, 2018 jyly qalamgerdiń 70 jyldyǵy oblys, res­pýblıka kóleminde ataýsyz qaldy. Bir qýanyshtysy, О́skemendegi zııaly qaýym ókilderi tarapynan osy shahardaǵy oblystyq balalar kitaphanasyna jazýshynyń esimin berý jóninde usynys aıtyldy. Týǵan jeri Zaısan aýdanynda kósemsóz sheberiniń atyn kóshege berý máselesi qarastyrylyp jatyr dep estidik. Marat Qabanbaıdyń esimin umytpaı, jas urpaqqa ulyqtaý baǵytyndaǵy jumystar kedergisiz júzege asar dep úmit etemiz.