Aımaqtar • 06 Naýryz, 2019

Qazaqtyń qara esepteri

1302 retkórsetildi

28-shi ESEP:

Sańyraq batyrdyń oljasy

Erterekte jaýgershilik zamanda oshaqty Sańyraq batyr óz qosynyn 1-2 kún tynyqtyryp alý úshin kól jaǵasyna kelip ýaqytsha qonystanady. Azyq-túlik qory da bitýge shaq qalypty. Sol sebepti batyr biraz sarbazdy qońyr ań atyp kelýge jumsaıdy. Biraq olar jaqyn mańda qońyr ań bolmaýy sebepti oljasyz oralady. Amaly taýsylǵan batyr sońǵy jebelerdi jınap alyp, qasyna tórt mergen-sarbazdy ertip kólden qus atýǵa shyǵady. 

Bular tús aýǵansha úırek-qaz aýlaıdy. Kún batar aldynda atyp alǵan oljalaryn ortaǵa qoıyp sanasa, Sańyraq batyr birinshi sarbazdan eki ese kóp, al birinshi sarbaz ekinshi sarbazdan úsh ese kóp, ekinshi sarbaz úshinshi sarbazdan tórt ese kóp, al úshinshi sarbaz tórtinshi sarbazdan bes ese kóp atypty.

Túsken oljaǵa rıza bolǵan Sańyraq batyr: «Barlyq olja teńdeı tórtke bólinsin, ár bólik bir-bir qazanǵa tolyq salynyp, tórt jerge qazan asylsyn! Barlyq sarbazdar túgelimen tamaqtandyrylsyn!» dep úkim qylady. Batyr úkimi múltiksiz oryndalyp, olja teńdeı tórtke bólinedi, biraq birneshe úırek bólisten artylyp qalady. Osy artylǵan úırekterdi aspazdar jaqsylap pisirip batyrdyń ózine tartady. 

Suraq: barlyǵy qansha qaz-úırek atylyp alyndy jáne kim qansha úırek atty?

29-shy ESEP:

Altyn jáne kúmis teńgeler

Salmaqtary birdeı 6 altyn teńge jáne ózara salmaqtary birdeı 8 kúmis teńge bar delik. Eger 5 altyn teńgeni tarazynyń oń jaq tabaqshasyna jáne 7 kúmis teńgeni tarazynyń sol jaq tabaqshasyna salsa, tarazy tepe-teńdikti kórsetedi. Eger tarazynyń oń jaǵyna taǵy da bir altyn teńgeni, al tarazynyń sol jaǵyna taǵy da bir kúmis teńgeni salsa, onda tarazyny teńestirý úshin sol jaq tabaqshaǵa 6 gramm tas salý kerek bolady eken. Sonda altyn jáne kúmis teńgelerdiń salmaqtary qansha bolǵany?

30-shy ESEP:

Jańǵaq bólý 

Ákesi úsh balasyna «erteń kóp jańǵaq alyp kelemin, talaspaı teńdeı bólip alyńdar» dep bazardan kóp jańǵaq satyp alady. Úıine kelse balalary joq eken. Ákesi jańǵaqty dastarqanǵa qoıady da, ózi basqa sharýa­men ketip qalady.

Bir kezde kishi bala úıge júgirip kelip, jańǵaqtardy teńdeı úshke bólip, óz úlesin qaltasyna salyp jáne bólikten artylǵan bir jańǵaqty jep alady. Birazdan keıin inisiniń kelgenin bilmeı qalǵan ortanshy bala jańǵaqty úshke bólip, óz úlesin qaltasyna salyp, bólisten artylǵan bir jańǵaqty jeı salady. Shamaly ýaqyttan keıin úlken balasy da qalǵan jańǵaqty týra osylaı bóliske salady da, ol da, óz úlesin alyp ketedi. Kóp uzamaı jumystan kelgen anasy dastarqan ústinde jatqan jańǵaqtardy balalaryna daıyndap qoıaıyn dep teńdeı úshke bólse, taǵy da bir jańǵaq artylyp qalady. 

Suraq: bastapqy kezde barlyǵy qansha jańǵaq boldy?

25-shy qara eseptiń durys jaýaby: Esep sharty boıynsha kıiz úı ortasy O núktesinde radıýsy  metr oshaq ornalasqan. 

Gazetimizdiń ótken 20 aqpan kúngi №34 sanynda jarııalanǵan qara esepterdiń durys jaýaby:

Demek, eki úlken bala jipteri  m bolý kerek. Osy sebepti eń kishkentaı sábı jibiniń uzyn­dy­ǵy oshaq radıýsymen teń bolý kerek. Ol jipti qaq tórge, ıaǵnı S núktesine baılaý kerek.

Endi eki úlken balanyń jibi qalaı baılanady? Ol úshin radıýsy , al ortasy S núktesinde ornalasqan sheńber doǵasy keregelerdiń qaı jerimen qıylysady sol jerlerge eki úlken bala baılaný kerek. Ol núkteler sýrette A jáne V núkteleri arqyly kórsetilgen. Osyndaı jaǵdaı kezinde balalar bir-birimen janasa, biraq jipteri shataspaı oınaı alady. Eń bastysy balalar oshaqqa qansha jaqyndaǵanymen, aman-esen bolady.

26-shy qara eseptiń durys jaýaby:                       1. Qarama-qarsy otyrǵan eki shákirttiń bastarynda kók taqııa bolsa, onda úshinshi shákirttiń basynda qyzyl taqııa bolǵany. Demek, esep sharty boıynsha kók taqııa sany – ekeý.

2. Qarama-qarsy otyrǵan eki shákirttiń bireýinde qyzyl, al ekinshisinde kók taqııa bolsa, úshinshisiniń basynda qyzyl taqııa bolǵany. Eger úshinshi balanyń basynda kók taqııa bolsa, onda qyzyl taqııaly shákirt 1-shi amaldy paıdalanyp, óziniń basynda qyzyl taqııa ekenin birden aıtar edi. 

3. Qarama-qarsy otyrǵan eki shákirt bastarynda qyzyl taqııa bolsyn delik. Ol ekeýi osy esepti joǵaryda kórsetilgen eki amal boıynsha sheshe almaı únsiz otyr delik. Demek munyń basynda qyzyl taqııa. Sebebi eger bunyń basynda kók taqııa bolsa, onda qarama-qarsy otyrǵan shákirttiń bireýi 2-shi amaldy paıdalanyp, óziniń basynda qandaı taqııa bar ekenin birden aıtar edi.

27-shi qara eseptiń durys jaýaby: Esepte qarastyrylyp otyrǵan jylqy sany onsha kóp emes, sondyqtan bul esepti sheshý asa qıyndyqqa túspeıdi. Sondyqtan esepti shyǵarý úshin aldymen 1000-nan úlken barlyq jup sandardy alyp tastaımyz. Sebebi jup sandar 2-ge teńdeı bólinedi. Sodan keıin 5-ke aıaqtalatyn sandardy da alyp tastaımyz, sebebi olar 5-ke qaldyqsyz bólinedi. Sonda 1001, 1003, 1007, 1009 jáne s.s. sandar qalady. Bulardyń ishinde 1001, 1003 jáne 1007 jaı san emes, sebebi 1001:7=143, 1003:17=59 jáne 1007:19=53. Al 1009 eshqandaı sanǵa bólinbeıdi. Demek, 1009 – jaı san. Endeshe esep jaýaby: 1009 jylqy.

REDAKSIIаDAN:

Gazetimizdiń 20 aqpan kúngi №34 sanynda jarııalanǵan 25,26,27-shi qara esepterdiń durys jaýabyn tabýǵa kóptegen oqyrman atsalysty. Erekshe aıtarlyq oqıǵa: ulttyq oılaýǵa qurylǵan qara esepterdi shyǵarýǵa mektep oqýshylary kóptep tartylýda. Bul joly da barlyq qatysýshylardyń úshten birin osylar qurap otyr. Atap aıtqanda, saıramdyq mektep túlegi Bekbolat Sanjar, tarazdyq oqýshy Arnur Jeńisbekuly, Murat Erasyl qatarly jasóspirimder bir-eki eseptiń jaýabyn durys tapty. Burynnan beri turaqty qatysyp júrgen oqyrmandarymyz – sháýildirlik Bekjan Beısenbaı jáne zaısandyq Aqbota Sovetbekovalar úsh eseptiń de durys sheshimin tapsa, oraldyq Qaırolla Aıtqalıuly, aqtóbelik Darhan Ametov, astanalyq Abaı Asa-Dýlatı, shardaralyq Abdýǵanı Jumanov, t.b. esepshiler logıkalyq turǵydan sál qıys ketkeni bolmasa, negizinen úsh eseptiń de durys sheshimin kórsete alǵany qýantady.

Eskertý: 

Esep  jaýaptaryn  info@egemen.kz  mekenjaıy­na joldaýlaryńyzdy ótinemiz.

Daıyndaǵan Beken QAIRATULY,

 «Egemen Qazaqstan»

Sońǵy jańalyqtar

Atyraý: Úsh adamnan koronavırýs tabyldy

Koronavırýs • Búgin, 17:18

Kóktem - órttiń órshıtin shaǵy

Aımaqtar • Búgin, 16:32

Indeksasııa qalaı júrgiziledi?

Qarjy • Búgin, 16:23

Tastarǵa jan bitirgen sýretshi

О́ner • Búgin, 15:38

Ýálıhan QALIJANOV. Koronavırýs

Ádebıet • Búgin, 15:28

Meni kórseńder, qashyńdar!

Ádebıet • Búgin, 15:26

Alkogol ónimderi koronavırýstan qorǵaı ma?

Koronavırýs • Búgin, 15:24

Talap barshaǵa birdeı

Aımaqtar • Búgin, 15:17

Kóksheniń kólderindegi kók muz juqardy

Aımaqtar • Búgin, 15:13

1 sáýir: Almatyda indettiń 24 oshaǵy bar

Koronavırýs • Búgin, 15:11

ASA reıtıngi jańartyldy

Sport • Búgin, 14:08

Uqsas jańalyqtar