Demek, Shoń Toraıǵyrdyń urpaǵy Sultanmahmuttyń jyrlaǵan týy – osy Tý! Memlekettiń táýelsizdigin aıǵaqtaıtyn alǵashqy nyshan – Tý. Endi, osynaý ulan-ǵaıyr atyrapty meken etip kele jatqan myńjyldyqtardyń murageri qazaq tarıhyndaǵy týlardyń túsi men tańbasy, tarıhy jaıly aıta ketsek.
Uly dalada halyqtarynda «súlde» (sýlde) – rýh jebeýshisi sanalǵan. Ol – Eke Moǵul Ulysy, ıaǵnı Uly Moǵul memleketiniń teńdessiz qaǵany, qazaq handarynyń túp atasy Shyńǵys hannyń jebesi, týy, ǵıbadat etetin kıeli baıraǵy boldy. Mońǵolsha «súlde» (rýh degen maǵyna beredi) jáne «týg» sózderi sınonım. Bizdińshe, Tý. Suluddın, toǵyz baýly tý, shashaqty naıza, rýh kýlti.
Jalpy, Tý, baıraq, jalaýdyń ara-jigin ajyrata bilgen jón. Tarıhshy Jambyl Artyqbaev «Tóreler shejiresi» kitabynda «Tý degenińiz, kóbinese úlken matadan jasalyp ne naızanyń basyna, ne arnaıy baqanǵa baılanǵan rámiz. Týdyń jelegine arab jazýymen jazylǵan Quran sózderi bolady, biraq sýret salyna qoımaıdy. Onyń esesine jaýyngerlik baıraqtar ártúrli bolady. Baıraqtarda qasıetti ańdar men qustardyń altynnan jasalǵan músinderi, jylqynyń quıryǵy sııaqty zattar t.b. kezdesedi. Memlekettiń týy esebinde sol kezeńde joǵary bılikke ıe bolyp, taqta otyrǵan áýlettiń týy qyzmet jasaıdy» deıdi. Al jalaý degenimiz naızaǵa nemese dýlyǵaǵa taǵylatyn jaýgershilik belgi bolǵan. Ol áskerdiń, qosynnyń aıyrym-belgisi bolsa kerek. «Jalaýly naıza qolǵa alyp, qońyr salqyn tóske alyp» (Aqtamberdi) degen jyraýlar poezııasy osy sózdi aıqyn tańbalaıdy. Al tarıhshy ǵalym Arman Qııat bolsa «Shyńǵys han zamanyna qatysty «Ker aıǵyrdyń kekilinen, kesip alǵan baıraǵyń» degen óleń joly týdyń jylqynyń qylynan toqylatynyn bildiredi. Keıde eski jazýlarda ony «Týk» dep ataýy, ıaǵnı túkten jasalatynyn meńzese, «Jalaý» jylqynyń jalyn aıtyp turǵandaı» dep jazady. A.Qııattyń osy derekter keltirilgen «Qazaq sultandary» degen tolymdy eńbeginde tóre tuqymdarynyń geraldıkasyna qatysty tegis bir taraý arnalǵan. Onda «HIH ǵasyrdyń aıaǵynda Qurbanǵalı Halıd qazaq sultandarynyń týlary jaıly málimet beredi. Onyń deregi boıynsha, tórelerdiń arǵy atasy Orys han qyzyl tý ustaǵan. Orys hannyń qyzyl týy áz Jánibektiń Jádik degen ulynan týǵan nemeresi Shyǵaı hannyń qolyna ótip, sosyn uly Esim hannyń qolynan ári Jáńgir han, áz Táýke han, Polat han, Ábilmámbet han, Ábilpeıizderge ótedi. Al Shyǵaıdyń úlken uly Uzyn Oqty Ondan sultan qyzyl tý astynan shyǵyp, aq tý kóterip, onyń urpaqtary «aq týly tóreler» atandy. Áz Táýkeniń uly Polat han Ýálıdiń uly Abylaıǵa kók tý berip bólek shyǵarǵan. Abylaıdyń nemere baýyrlary Sultanbet pen Jolbarys sultandar da oǵan ilesip «kók týly tóreler» atalǵan. Avtor keıbireýlerden olardyń týy kók emes jasyl bolǵandyǵyn estigenimen kók týǵa jyǵylǵan. Uly júzde Kenesary handy jaqtap, artynsha qyrǵyzben soǵysar shaıqasta bólinip ketken Rústem sultan «shubar týly» bolypty» dep birneshe tarıhshylarǵa silteme jasaı otyryp naqty jazady.
Ǵalym A.Iаnýshkevıch: «Endi bildim, Qusbektiń balgeri bar eken. Ol Qusbektiń keleshegin joryp otyrady eken. Qusbektiń týy – aq, Baraqtyń týy – qyzyl. Kenesarynyń týy – jasyl. Keshke qaraı jel basyldy» dep qazaq tóreleriniń týlaryna qatysty ózi bilgen málimetterdi berip ketipti. Álıhantanýshy ǵalym Sultanhan Aqqululy bolsa túrli aqparat quraldarynda Alash avtonomııasynyń memlekettik baıraǵy retinde shynaıy turaqtalmaǵan, dáleldenbegen birneshe týdyń sýretteri jarııalanyp júrgendigin aıtady. Ol bir derekterde jasyl delinse, bir derekterde qyzyl. Qaıtken kúnde de Alash týynda azattyqtyń aıbarly kórinisi bolǵany anyq.
Qazirgi Týymyzdyń túsi kók. Onyń shyǵý tarıhy týraly Muhtar Maǵaýınniń aıtqany bar. «Komıssııa músheleri ár tarapqa tartty. Sherhan Murtaza bóriniń sýretin salyp ákeldi. Aqseleý Seıdimbek basqa tańba usyndy. Shota Ýálıhanov Aıdyń sýreti beınelengenin qalaǵan. Keıin baryp qazirgi nusqany qabyldatty. Al men aldymen týdyń túsine kelisip alýdy usyndym. Jartylaı qyzyl, jartylaı kók bolǵanyn talap ettim. Sodan keıin onyń betindegi tańba tóre tańbasy bolýy kerek degen usynys aıttym. Ol tańba tóre rýynyń tańbasy emes, ol bas tańba degendi bildiredi. Búkil qazaq handarynyń tańbasy, ol Shyńǵys hannan bastap, Abylaıǵa deıingi tańba edi. Biraq oǵan eshkimdi kóndire almadym. Negizinen damyǵan memleketterdiń týy qarapaıym bolady» dedi.
Ne desek te shırek ǵasyrdan astam azattyqtyń aq tańymen qosa jelbirep, egemen eńsemizdi osy Týǵa qarap tiktep kelemiz. Kók tús – kóp maǵynaly boıaý. Onyń da túpki máni ejelgi túrkitektes halyqtardyń «kók» sózin qatty qadir tutqanyn ańǵartyp tur. Onda beınelengen altyn Kún de baǵzy babalardan qalǵan yrym-nyshan. Kúnge tabyný kók Táńirden jetken belgi sanalady. Ony kerege qanatymen kóterip ushqan qyran búrkit – ıaǵnı bóri qut ta bizdiń kók bóriden taraǵan tekti urpaq ekenimizdi aıǵaqtaı túsedi. Arqar múıiz oıý-órnek óz aldyna úlken maǵyna ústeıdi. Qoshqar múıiz, arqar múıiz ol naqysh ta qazaq handarynyń arqar urandy bolǵanyn ańǵartyp turǵandaı. Týda tutastyq ıdeıasy bar. Bir týdyń astyna jınalý birlikti, tutastyqty, turaqtylyqty qalyptastyrady.
Osy jerde Memleket basshysynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» maqalasyndaǵy «Mysaly, jershildikti alaıyq. Árıne týǵan jerdiń tarıhyn bilgen jáne ony maqtan etken durys. Biraq odan da mańyzdyraq máseleni – ózińniń birtutas uly ulttyń perzenti ekenińdi umytýǵa áste bolmaıdy» degen sózi eske túsedi. Shynymen de bizdiń tutastyǵymyz rýmen emes, týmen ólshenýi kerek qoı!..
Jaratqan, ámanda týymyzdyń tuǵyryn bıik, shyǵyryn berik qylǵaı demekshimiz!..
Mıras ASAN,
«Egemen Qazaqstan»
