Iá, dúnıege Alash jurty bolyp jaratylǵaly beri «Er qanaty – at» dep bilgen qazaqtyń ómirin jylqysyz kózge elestetý qıyn. Ulan-ǵaıyr uly dalamyzdyń búgingi urpaǵyna deıin saqtalyp kele jatqanynyń ózi osy «minse – kólik, jese – as» degennen ári asyp, jylqynyń jaýdyń betin qaıtarýdaǵy jaýyngerlik úlesin aıtyp jetkizýdiń ózi bólek áńgime. Sondyqtan da qazaq ózin aldymen jylqy minezdi jurtpyn dep sanaıdy. Jylqy ishinen tulparyn tańdap báıgege qosady, aty ozǵannyń baǵy da ozady dep biledi.
Memleket basshysy «Bizdiń jerimiz materıaldyq mádenıettiń kóptegen dúnıeleriniń paıda bolǵan orny, bastaý bulaǵy desek, asyra aıtqandyq emes», dep búkil túrki dúnıesiniń túp qazyǵy, bizdiń atamekenimizdi erekshe ardaq tutady. Elbasy odan ári jylqy mingen ata-babamyzdyń basqa da kúndelikti turmystyq, ómirlik mádenıetti de damyta túskenin atap kórsetedi. Jylqynyń qolǵa úıretilýine baılanysty, taqymyna basqan sáıgúligine erkin minip júrýi úshin er-turman, júgen-noqta, úzeńgi-taǵa sııaqty at ábzelderiniń, yńǵaıly kıimniń, onyń ishinde shalbar men saptama etiktiń dúnıege kelýi de kóshpendiler salt-dástúriniń ajyramas bóligi. Soǵan oraı aǵashtan, temir, qola, taǵy basqa metaldan jasalatyn buıymdar kóbeıgen. Quıttaıynan at qulaǵynda oınaýdy meńgergen ata-babalarymyzdyń osy óziniń ómirlik serigi – jylqynyń arqasynda uly dalany ıelenýi zańdy bolyp kórinedi. Qazaq qazaq bolǵaly atqa jaı ǵana minip qoımaı, onyń bes turmanynyń saqadaı saı bolýyna jáne ádemi bolýyna zor mán bergen. Er-turmandy, kıim-keshekti baǵaly bylǵarymen, jalt-jult etken altynmen áshekeıleý sol zamandardaǵy turmystyń da dáýletti bolǵanyn kórsetedi. Jylqyǵa degen zor qurmet bara-bara onyń qymbat er-turmanymen, al urys ústinde qaza bolǵan jaýyngerdi ózi mingen atymen birge jerleý dástúrine deıin ákeldi. Al alaman báıgelerdiń aldyn bermegen sáıgúlikterdiń baǵasy qazirgi zamannyń baǵasymen salystyrǵanda da tańdaı qaqtyratyny belgili. Oza shaýyp báıge alǵan tulparyn úıirli jylqyǵa, kerek deseńiz bes qarýly batyr men aıdaı sulý arýǵa aıyrbastamaǵan mysaldar tarıhymyzda jetedi.
Jylqymenen bite qaınasyp ketken ata-babamyzdyń salt-dástúrindegi árbir eki sózdiń biri atqa baılanysty bolyp keledi. Onyń kóbi ónegeli, tárbıelik máni zor maqal-mátelderge, danalyq sózderge aınalyp úlgergen. Qarańyzdarshy: «At tuıaǵyn taı basar», «Aǵaıyn tatý bolsa – at kóp, abysyn tatý bolsa – as kóp». Osylaı jalǵasyn taba beretin naqyl sózder boıyńa rýh syılaıdy.
Ul dúnıege kelgennen bastap «qulynym» dep ósiretin qazaq, sol balany súndetke otyrǵyzǵan boıdan taıǵa minýdi de úıretedi. Sondaı-aq ul týǵanda, sol kúnderi týǵan qulyndy nemese botany náresteniń enshisi-básiresi etip ataý da ata salty. Balanyń básiresi báıgege salsa júldeli, toıǵa barsa maqtanyshy, jaýǵa shapsa senimdi serigi, urystan aman alyp shyǵatyn júırigi ári qarýy deıtin uly tilekterdiń bári osy Uly dala kóshpendisine tán qasıet.
Halqymyz sonymen birge «Tulpar minip, tý alǵan», «Toptan ozyp, báıge alǵan» dep jatady. Alǵashqysy urys, soǵys jaǵdaıyn bildirse, ekinshisi beıbit zamandaǵy as berý kezindegi, qýanysh-toı ústindegi at jarysyn, báıgeni aıtqany. At jarysynyń, atty baptaýdyń jylqy sharýashylyǵyn órkendetýmen qatar tárbıelik máni de zor. Jarysqa qosatyn atty tańdap, ony báıgege jaratýǵa deıingi uzaq merzimge báıge atyna shabatyn bala onyń bapkeri, qazaqsha aıtqanda, atbegimen, at seıisimen birge júrip, attyń bar qyr-syryn bilýi tıis. At seıisiniń bar aıtqanyn tyńdap, jadynda ustaǵan bala báıge atyna beriletin jemshóp, sýynyń mólsherine deıin bilip, onyń neni unatyp, neni unatpaıtynyn jáne jattyǵý kezinde atynyń qandaı qabileti, artyqshylyqtary baryna qanyǵady. Osyndaı erekshe kútim men jaqsy daıyndyq qana báıge kezinde óziniń nátıjesin beredi. Taıbýryl, Baıshubar bolyp batyrlyq, epostyq jyrlardan oryn alady. Qulager, Aqbaqaı, Mańmańger sııaqty án-jyrǵa qosylyp, halyqpen birge jasaıdy. Atty erekshe jaratqan seıister men kóripkel-synshylardyń da esimderin el umytpaıdy. «Kúreńbaıdaı synshy ekensiń ǵoı» dep atbegilerin maqtap jatady. «Taıynda – qaqta, qunanynda – saqta, dóneninde – bapta, bestisinde – báıgige qosyp, baǵyn syna» degen sózderdi de belgili seıister qaldyrǵan. Sondyqtan at qosý, at shabysy, onyń ishinde árbir qazaqtyń aıyzyn qandyratyn alaman báıge – qashannan bergi qazaqtyń namysy men jigerin qaıraıtyn ulttyq sporttyń tóresi bolyp sanalady.
Jylqy dese isher asyn jerge qoıatyn qazaq at qulaǵynda oınaýdyń bar qyr-syryn meńgergen. Elbasy aıtqandaı: «Babalarymyz shapqan attyń ústinen sadaq tartýdy barynsha jetildirdi. Soǵan baılanysty qarýdyń da qurylymy ózgerip, kúrdeli, yńǵaıly ári qýatty bola tústi. Masaǵyna qaýyrsyn taǵylyp, metalmen ushtalǵan jebe beren saýytty tesip ótetin kóbebuzarǵa aınaldy... Sarbaz ben onyń mingen atyn qorǵaýǵa arnalǵan saýytty da alǵash ret bizdiń babalarymyz jasaǵan. Eýrazııa kóshpendileriniń aıryqsha mańyzdy áskerı jańalyǵyna balanǵan muzdaı temir qursanǵan atty ásker osylaısha paıda boldy».
Shynynda da Eýrazııanyń kindigine ornalasqan Uly dalany mekendegen babalarymyz turmys salttaryn, jaýyngerlik dástúrlerin jetildirip qana qoımaı, Shyǵys pen Batystyń arasyndaǵy órkenıetter men mádenıetti jalǵastyrýdaǵy altyn kópirdiń rólin atqardy.
Iá, Uly dalanyń bar qadir-qasıeti, halyqtyń barlyq ónegeli ádet-ǵurpy, qaımaǵy buzylmaǵan minezi sol dalanyń tósinen oryn alǵan alystaǵy aýyldarda jatqan sııaqty kórinedi maǵan. Aýyl dese, jylqy dese, bar ómirin at ústinde ótkizgen ákem Nurysh pen ataqty qara attyń ıesi – Qaraqumnyń seıisi atanǵan aǵam Qarasaıdyń, talaı báıgeniń aldyn bermegen tulparlardy daıyndaǵan Álı kókemniń, jasy júzge jetkenshe, óziniń atyn Qýańǵa aparyp sýaryp júretin Begáli atamyzdyń asyl beıneleri kóz aldyma keledi. Astanada turyp jatsaq ta, Qazaly óńirinde, aýylda, Sarybulaqta – týǵan jerde bolyp jatqan jańalyqtarǵa qulaq túrip júremiz. Jaqynda aýyldyń qadirmendi qarııasy, ulaǵatty ustaz Srajadın Shamuratov óziniń jetpis jasqa tolýyna oraı dúrkiretip alaman báıge ótkizipti. Báıgede aýylymyzdan shyqqan belgili kásipker Saıran Ábdirasylovtyń tory júıriginiń shabysyna el-jurt tánti bolypty. Aýyldyń jyrshy-termeshileri ataqty Balqy Bazar termesiniń maqamymen terme-jyrlaryn tógipti. Júırikti maqtapty. Aýyldyń ulttyq kody, báıgeniń brendi degen osy emes pe?!
Áńgimemizdi túıindeı kelgende, shyr etip dúnıege kelgennen bastap at jalyn tartqan ata-babamyzdyń tarıhynan, salt-dástúrinen alar ónege kóp. Elbasynyń «Uly dalanyń jeti qyry» atty tarıhı-tanymdyq eńbeginen tarıhı sanany qalyptastyra otyryp, memleketshil sanany ornyqtyrý kerek ekenin uǵasyń. Bir sózben aıtqanda, óz qadir-qasıetimizdi bilip, ótkennen úırenip, ulttyq kodty jandandyrýǵa árkim óziniń úlesin qosýy qajet.
Biz jylqy minezdi halyqpyz. Osy qasıet bizdi qazirgi ýaqyt kóshinen qaldyrmaı, alǵa umtylýǵa jeteleıdi.
Sádýaqas JUBATOV,
jýrnalıst
ASTANA
