Kóptegen túrki eliniń Reseı patshalyǵyna enýi, odan beri Keńes Odaǵy quramynda bodandyqta bolýy tarıhı sabaqtastyǵynan ajyrap qalý qaýpin týǵyzdy. Keńestik ıdeologııa – qolastyndaǵy halyqty babalar izinen adastyrýǵa baǵyttaldy. Osy sebepti tarıhı derekter burmalanyp, órkenıet pen mádenıettiń bastaýy tek Reseı patshalyǵynyń, KSRO qurylýynyń negizinde qalyptasty dep oqytyldy.
Búginde Qazaqstan – táýelsiz memleket. Azattyqtyń syıy – sananyń erkindigi. El tizginin ustaǵan Tuńǵysh Prezıdentimiz N.Nazarbaev Otanymyzdyń qalypty damýy, halyqtyń beıbit ómir súrýi jolynda úlken reformalar jasady. Túrli memlekettik baǵdarlamany halyq ıgiligi úshin usyndy. Munyń nátıjesi búgingi yntymaqty ómir keshken jańa Qazaqstan halqy der edik.
Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamalyq maqalasy el turǵyndary arasynda úlken mańyzǵa ıe boldy. Prezıdenttiń oıy men ıdeıasy kestelengen maqalanyń árbir sóılemi halqymyzdyń diline kúsh pen jiger berdi.
Atalǵan baǵdarlamalyq maqalanyń izin sýytpaı jarııalanǵan «Uly dalanyń jeti qyry» maqalasy ejelgi túrkiler órkenıetiniń bıik ekendigine halyqtyń nazaryn aýdardy. Mundaı ótkir sózdi oılaryn Prezıdent: «Eýro-pasentrıstik kózqaras saqtar men ǵundar jáne basqa da búgingi túrki halyqtarynyń arǵy babalary sanalatyn etnostyq toptar bizdiń ultymyzdyń tarıhı etnogeneziniń ajyramas bólshegi bolǵany týraly bultartpas faktilerdi kórýge múmkindik bergen joq», dep ashyq jazdy. Iá, Keńes ókimeti saq, ǵun, Deshti Qypshaq jáne t.b. Uly dala tósinde bıik órkenıet qurǵan ımperııalardyń tarıhyn bilim-ǵylym keńistiginen alastatqany, onyń urpaqtary túrkiler ekendigin moıyndaýdan qashqany tarıhtan belgili.
Elbasy maqalasynda ejelgi túrkilerdiń sol zamandaǵy teńdessiz órkenıet qurǵanyn jazyp, jylqyny qolǵa úıretýin, kıim úlgisine qosqan úlesin, temir balqytý isindegi sheberligin, zergerlik buıymdardy jetildirýdegi talǵamyn jáne t.b. tehnologııalyq-mádenı órelerin dáıektep kórsetti. «О́z jazýy men mıfologııasy bar Qazaqstannyń ejelgi turǵyndarynyń ozyq mádenıeti boldy», degen Nursultan Ábishuly Uly dalany at tuıaǵymen dúbirletken ejelgi túrkilerdiń bıik órkenıet qalyptastyrǵanyn aıtyp, kópke oı saldy.
Prezıdent maqalasy túrkitanýshylar men tarıhshylarǵa úlken mindet júktep otyr. Olardy oryndaı otyryp, túrki urpaqtaryna babalarynyń júrip ótken joldary men órkenıeti, mádenıeti týrasynda durys ári naqty maǵlumattar berý basty mindet. «Uly dalanyń jeti qyry» – Uly dalanyń búgingi urpaqtarynyń ıdeologııalyq baǵdary bolýy tıis. Osy maqalaǵa negiz bolǵan túrki babalardyń árbir ozyq órkenıeti keleshek urpaqqa naqty derektermen jetkizilýi qajet dep oılaımyn. Al osy maqalada men Elbasy aıtqan adamzat tarıhyndaǵy bıik órkenıet belgisi – jazý-syzý týraly sóz qozǵasam deımin.
Elbasy N.Nazarbaev – Uly dalanyń tarıhynda aty máńgige qalǵan Kúltegin, Tonykók, Bilge qaǵan, Býmyn qaǵan syndy bıleýshilerdiń izin jalǵaǵan qaıratker. Elbasy babalarymyzdan qalǵan muralardy kári tarıh qoınaýynan arshyp alyp, babalar órkenıetiniń óreli bolǵanyn ámbege aıan etý jolynda úlken bastamalar kóterip keledi.
Baıyrǵy uly babalarymyzdyń urpaǵy bolǵandyqtan, bizge bireýdiń shaınap bergenin maldaný jaraspaıdy. Sondyqtan ótkenimizge, búginimiz ben bolashaǵymyzǵa jaltaqsyz janar tikteıtin mezgil jetti. Elbasynyń «Tarıh tolqynynda» kitabynda (2003) osylaı dep jazýy joǵaryda aıtqandarymyzdyń aıǵaǵy. N.Nazarbaev ótkenimizdi zerdeleý úshin arnaıy «Mádenı mura» baǵdarlamasyn qabyldap, ony úsh dúrkin – 2004 jyldan 2011 jylǵa deıin jalǵasytrǵanyn elimiz biledi. Osy baǵdarlama aıasynda úlken jobalar qolǵa alynyp, talaı qundy muralar jınalyp, kitap bolyp basylyp, qalyń jurtshylyqqa usynyldy. Al naqty baǵyt kórsetip bergen «Uly dalanyń jeti qyry» maqalasy aıasynda da atqarylar jumys kóp.
2500 jyldyq tarıhy bar túrkilerdiń tól jazýynyń genezısi álemdik deńgeıde bir baılamǵa kele qoıǵan joq. Deı turǵanmen, bul kóne jazýdy ejelgi túrkilerdiń qoldanǵandyǵy týraly aıǵaqtar barshylyq. Buǵan N.A.Arıstov, N.O.Malıskıı, D.N.Sokolov, A.J.Emre, E.D.Polıvanov, Q.Sartqojauly, N.Bazylhan jáne t.b. ǵalymdar óz tujyrymdary men boljamdaryn jazyp, irgeli eńbekter usyndy. Osy sebepti baıyrǵy túrki jazýynyń qalyptasýyna ózge eski jazýlardyń áseri bolýy múmkin degen boljamnyń qate ekendigin aıtýǵa bolatyndaı.
Prezıdenttiń «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy qazaq halqynyń sanasyn jańǵyrtýǵa baǵyttalǵanyn bilemiz. «Uly dalanyń jeti qyry» maqalasy rýhanı jańǵyrýdyń negizgi tetikterine jol ashyp otyr. Osy rette bala tárbıesinde Uly dala kemeńgerleriniń erlikteri men órkenıetti izderin oqyta otyryp tárbıeleýge shaqyrǵan Prezıdent ıdeıasyna tánti bolasyń. Biz bolashaq urpaqtardyń ór rýhty sanamen ósýin qamtamasyz etýdi balabaqshadan bastaýymyz kerek. Búgingi bala biletin Temir adam, О́rmekshi adam, Narýtto jáne t.b. qııaldan týǵan sheteldik anımasııalyq fılmderdiń keıipkerlerin Kúltegin, Tonykók, Bilge qaǵan, Estemis qaǵan, Tumar patshaıym, Edil patsha, t.b. Uly dala ardaqtylarynyń esimderimen almastyrar ýaqyt jetti.
Oqýshylar mektepten qazaq tili, tarıh, geografııa pánderinde ejelgi túrkilerdiń ómir súrý saltyn, álem órkenıetine qosqan úlesterin tolyq meńgerip shyǵýy tıis. Al joǵary oqý oryndarynda kóne túrki jazýyn tereńdete meńgerter bolsa, Prezıdent qoıǵan maqsattarǵa qol jetkizýge bir taban jaqyndaı túsetinimiz kúmánsiz.
Qoryta aıtqanda, «Uly dalanyń jeti qyry» maqalasy – Túrki dúnıesiniń ortaq maqsattary men múddelerin belgilep bergen mazmuny óte tereń eńbek. Túrkilerdiń atajurty sanalatyn elimiz – búkil túrkilerdiń qarashańyraǵy. Mundaı mazmundaǵy salmaqty ıdeıalardyń Elbasymyzdyń tarapynan aıtylýy barshamyz úshin maqtanysh. HHI ǵasyrda ejelgi túrki órkenıeti moıyndalyp, álem aldynda abyroıy artatynyna senimimiz kámil.
Asqat SÁDIBEKOV,
Q.A.Iаsaýı atyndaǵy Halyqaralyq qazaq-túrik ýnıversıtetiniń doktoranty
TÚRKISTAN
