Sáýletshi! Sáýlet anasy – tarıh, tarıh aınasy – sáýlet degen qaǵıda bar. “Sáýlet – taspen jazylǵan qudiretti mýzyka”, depti nemis aqyny. Osylardan sáýlet óneriniń adam hám qoǵam ómirinde alatyn mańyzdy orny kórinip-aq tur.
Ár halyqtyń óz dúnıetanymyna, óz bolmysyna saı, onyń ulttyq erekshelikterin aıshyqtaıtyn sáýlet óneri ejelden bolǵan. Sonymen qatar, ol ár eldiń áleýmettik-ekonomıkalyq, rýhanı damýy nemese quldyraýynyń da aıqyn aıǵaǵy. Bulardy bizder Afınadaǵy Parfenon tarıhynan, Rımdegi Kolızeı tarıhynan, Novgorod, Pskov, Samarqand, Buhara tarıhtarynan jaqsy bilemiz. Ertede bizdiń de ulttyq bolmysymyzdy kórsete bilgen Taraz, Qulan, Saýran, Otyrar, Saraıshyq, taǵy basqa da qalalarymyz boldy. Baıtaq jerimizde qala men dala órkenıeti qatar damyǵany jyldan jylǵa, ásirese, myna táýelsizdik alǵan tusymyzda anyq aıqyndalyp keledi. Halqymyzdyń jadynda “bes qaladan Saýranǵa, Saýrannan Saıramǵa, Saıramnan Tarazǵa deıin qozy tuıaǵy jerge tımeı oınaqtap shaýyp ótedi” degen áserli teńeý qalǵan. H ǵasyrda ǵalym-ensıklopedıst ál-Bırýnı Amýdarııa men Syrdarııa ózenderiniń aralyǵynda 300-ge jýyq qala ornyqty dep jazǵan eken. Zamanynda Qazaq eliniń juldyzy janyp, dáýreni júrip turǵanynyń birden bir kórinisi edi olar. Degenmen, zaman ózgerdi, ulttyq sáýlet óneriniń úlgisi ispettes bul qalalar tarıh tepkisine shydamaı qırap, qulap, qum basyp, uzaq jyldar bizdiń jadymyzdan ketti. Tipti osy qalalarǵa sán bergen sáýletshiler men qurylysshylardyń esimi de tarıhymyzda durys saqtalmaǵan.
Sońynan uzaq jyldar kóshpendiler órkenıetin damyttyq, ulttyq sáýlet ónerimizdiń ozyq úlgisi dep kıizden úı turǵyzyp, ony dástúrli oıýlarmen bezendirýlerden shyǵa almaı júrdik. “Qazaqtyń álemdik órkenıetke qosqan úsh nársesi bar. Sonyń biri – kıiz úı”, deıtin Ǵabıt Músirepov. Kóp ǵasyrlar boıy kıiz úı bizdiń dala sáýlet jádigeri boldy. HH ǵasyrda elimiz otyryqshylyqqa kóship, kıiz úı de zaman talabyna saı kelmeı, barlyq sán-saltanatymen artta qala berdi.
Qazaq elinde kóptegen qalalar boı kóterip, sáýlet ónerine suranys pen talaptyń kúsheıýi keńes dáýirinen bastaldy desek, artyq bolmas. Sáýlet óneriniń ártúrli úlgileri ómirge kele bastady. Jáne de olar kóbinese osy dáýirdiń ortalyǵy, astanasy Máskeýden usynyldy. Deı turǵanmen, osy tusta sáýlet óneriniń ózimizge tán ulttyq úlgisi de qalyptasa bastady. Tarıh sahnasyna talaı darhan tulǵalar shyqty. Solardyń biri sáýlet óneriniń kóshbasshysy – Tóleý Bısenov. Onyń osy salanyń elimizde bastaý alyp, ulttyq bolmysyn qalyptastyrýdaǵy eren eńbegin mamandar M.Áýezovtiń ádebıettegi, Ahmet Jubanovtyń mýzyka ónerindegi, Ábilhan Qasteevtiń sýretshi retindegi erlikterimen qatar qoıdy. Tókeńmen birge tize qosyp, Qazaqstanda sáýlet óneriniń irgesin qalaýshylardyń biri dep osy saladaǵy alǵashqy professor, talantty ǵalym Malbaǵar Meńdiqulovtyń esimi de qurmetpen atalady. Ultymyzǵa tán sáýletshilik ónerimiz bolǵan, onyń ozyq úlgilerin damytýymyz kerek dep ashyq aıtyp, atsalysqan osy eki abzal aǵalarymyzdyń eńbegi sol dáýirde onsha qoldaý tappady, tipti óz bastary qýǵynǵa ushyrady. Biraq artynda shákirtteri, izbasarlary qaldy. Olar ósirgen sáýlet sáıgúlikteriniń biri emes, biregeıi dep Ábdisaǵıt Shaımuhambetuly Tátiǵulovty aıtýǵa bolady.
Ábdisaǵıt Tátiǵulovtyń Qazaqstanda sáýlet-qurylys isine belsene aralasqanyna bıyl jarty ǵasyrǵa jýyq, al ataǵy ózimizde ǵana emes, basqa elderge de taraǵan, osy saladaǵy shetel mamandary jaqsy biletin “Kazgor” jobalaý akademııasyn úzbeı basqarǵanyna 35 jyl bolady eken. Osy uzaq jyldarda talaı kóz tartar, kóńil súısiner saraılar men ǵımarattar salǵan, qazaq ulttyq sáýlet ónerin álemdik deńgeıge shyǵaryp, ony basqalarǵa kórsete alǵan, tynymsyz ǵylymı izdenisteriniń arqasynda osy salanyń tarıhy men teorııasyna derbes úlesin qosqan, jalpy elimizdegi sáýlet óneriniń qaıratkeri jáne onyń jetekshi ujymynyń basshysy retinde jeke óziniń qoltańbasy bar azamat.
Men Ábekeńdi uzaq jyldar bilemin. Týǵan jerimiz, ósken ólkemiz bir, bir zamanda óstik. Árqıly ótkelderden de birge ótip kele jatyrmyz. Ábdisaǵıttyń babasy, Kenesarynyń san joryqtaǵy senimdi serigi, úzeńgilesi Jáýke batyrdyń esimin Torǵaı óńiri úlken qurmetpen ataıdy. Esimi el jadynda saqtalǵan. Jáýke batyrdyń eren erligin aıtyp, aqyn Nurqan Ahmetbekovtiń jyryna alǵash qosqan meniń ákemniń inisi Murat aǵam edi. Ataqty batyr babanyń urpaǵy ózine tarta bildi. Ábdisaǵıttyń atasy Tátiǵul qajy el aǵasy bolǵan, meshit saldyryp, balalardy oqytqan. Keshegi Torǵaı dalasynda bolǵan ataqty dúbirde Tátiǵul qajy el namysy úshin tý kóterip, balalary Nurmuhanbet te, Shaımuhambet te (Ábdisaǵıttyń ákesi) ákelerimen birge bolǵan. Sol úshin qajy balalarynyń ekeýi de Keńes ókimeti tarapynan qýǵyn kórip, týǵan jerin, qystaýyn tastap, basqa óńirge ketýge májbúr bolǵan. Sol basqa óńirde dúnıege kelgen Ábdisaǵıt ata men ákeniń basyna túsken qıyndyqty solarmen birge atqardy, sol dúrbeleń kezeńniń ystyǵy men sýyǵyn qatar kóre júrip boı túzedi, azamattyq tulǵasy qalyptasty. Ulttyq sáýlet ónerin durys qalyptastyrý úshin eń aldymen el taǵdyryn, ult namysyn oılaıtyn mamandar, azamattar kerek deımiz. Mine, osyndaı azamatymyz – Ábdisaǵıt Tátiǵulov. Al endi onyń ultjandylyǵy atasy kótergen týmen, áke ónegesimen, ana sútimen qalyptasqan deýimizge joǵaryda aıtqandarymyz negiz bola alady.
Ábekeńniń sáýletshi ónerin tańdaýyna týǵan eliniń tylsym syrynyń áseri boldy deýimizge bolady. Sonaý Ulytaýdan bastaý alyp qurdymǵa ketkenshe ózekti eldiń ómirine mán men sán syılap kele jatqan qasıetti Torǵaı ózeniniń qos jaǵalaýynda tarıhı, mádenı eskertkishterdiń ansambli qonys tepken dersiń. XVIII-XIX ǵasyrlarda kúıdirilgen qyzyl kirpishten órilgen eńseli ǵımarattar san ǵasyrlyq oqıǵalardyń kýási ispetti alystan qol bulǵaıdy. Olardyń birazy respýblıkanyń tarıhı-mádenı eskertkishteriniń tizbesine alynǵan. Bala Ábdisaǵıt olar týraly ańyz áńgimelerdi estip ósse, eseıe kele olardy óziniń zertteý nysanasy etti.
HH ǵasyrdyń uly arhıtektory Le Korbıýzeni barsha álem biledi. Sol aıtqan eken: “Sáýletshi sezimtal, ári ónerdiń tájirıbeli bilimpazy bolýy kerek. Ol tek qana ınjener, qurylysshy emes, dáriger, psıholog jáne mindetti túrde aqyn bolýǵa tıis”. Osy qasıetterdiń bári bolmasa da, deni Ábdisaǵıtta bar. Erekshe sezimtaldyǵyna onyń jobasymen salynǵan sulý ǵımarattar kýá. Maıtalman ınjener, tájirıbeli qurylysshy ekenin barshamyz moıyndap, osy saladaǵy eleýli jobalardy iske asyrý úshin basshy da, qosshy da onyń aqyl-keńesine qulaq túredi. Aqyndyǵy taǵy bar. Sóıtip, Le Korbıýze aıtqandaı, Ábekeń de sáýlet óneriniń qadirin, qasıetin jan dúnıesimen túsinetin segiz qyrly, bir syrly azamat.
Ábekeńniń tikeleı basshylyǵymen “Kazgor” jobalaý akademııasy Almatydaǵy Respýblıka saraıynyń, 25 qabatty “Qazaqstan” qonaq úıiniń, stadıonnyń, “Alataý” sanatorııiniń, taǵy da basqa aty áıgili ǵımarattardyń jobasyn usyndy. Olar usynǵan Qazaqstan Sáýletshiler odaǵynyń Gran-prı júldesi men altyn medalin alǵan osy qaladaǵy “Nurly taý” kópfýnksıonaldy kesheniniń jobasy iske asyp otyr. Túrik aǵaıyndar “Ankara” qonaq úıin salǵanda Ábekeń óziniń áriptesi, talantty arhıtektor Toqtar Eralıevpen birge osy qurylysqa jetekshilik etip edi. 40 jyldan artyq Ábekeń men ol basqarǵan akademııa Almaty qalasyndaǵy barlyq sáýletti ǵımarattardyń jobasyn jasaýǵa belsene aralasty. Sondyqtan da barshamyz maqtan etetin ásem qalamyz Almaty kelisti kelbeti úshin Ábekeń men ol basqarǵan jobalaý akademııasyna birden-bir qaryzdar desek, qatelespespiz.
Qazaqstan sáýletshileriniń úlken sheberlik tanytatyn jáne óz isterine úlken jaýapkershilik artatyn tusy – Astana qalasynyń sáýlet-qurylys jumystarynyń jobalary. “Astana aldymen qazaq rýhyna saı keletindeı, ekologııalyq taza, áleýmettik máseleleri ońtaıly sheshilgen qala bolyp kórkeıýi kerek. Qazaqstandy ásem ári ulttyq sıpattaǵy ǵımarattarymyz bar el retinde álemge tanytqymyz kelse, bar kúshimizdi Astana ǵımarattarynyń sulý jobalaryna jumsaýymyz kerek. Arhıtektýralyq shyǵarmalar tek praktıkalyq maqsattar úshin emes, qorshaǵan ortanyń estetıkasyn qalyptastyratyn, qoǵamnyń belgili bir ıdeıalyq maqsat-muratyn, estetıkalyq muqtajyn beıneli túrde baıandaý kerektigin de esten shyǵarmaýymyz kerek”, deıdi Ábekeń.
Osy turǵydan ózi de, ol basqarǵan akademııa da Astanadaǵy jańa qurylystardyń kórkemdigine atsalysýda. Qalamyzdaǵy “Nursaıa”, “Trıýmfalnyı” turǵyn úı keshenderiniń, Áziret Sultan meshitiniń, Han Kene músininiń jobalarynda Ábekeńniń qoltańbasy bar.
“Kazgor” jobalaý akademııasyn Ábdisaǵıt Tátiǵulovtyń 35 jyl úzbeı basqaryp kele jatqanyn joǵaryda aıttyq. Osy jyldary “Kazgor” qatardaǵy jobalaý ınstıtýtynan akademııa dárejesine, óz salasynda elimizdegi jetekshi kásiporyn dárejesine kóterile bildi. Keshegi zaman ózgerip, egemendiktiń alǵashqy jyldarynda osy sııaqty ujymdar kúnin kóre almaı, jappaı jabylyp jatqanda, “Kazgor” óz mamandaryn, óz qalpyn saqtap qala aldy. Al búgin bul álemge aty áıgili Jobalaý akademııasy. Ábekeńmen uzaq jyldar qyzmettes bolǵan áriptesteri onyń basshyǵa tán úsh aıtarlyqtaı qasıetin aıtady. Birinshiden, ol myqty ınjener jáne uıymdastyrýshy retinde mańaıyna daryndy adamdardy toptastyra bildi. Ekinshiden, osy ujymnyń basty is-baǵyttaryn anyqtap, onyń zaman talabyna saı bolýyn qamtamasyz etti. Úshinshiden, ujym múshelerine adal boldy, olardyń eńbegin baǵalaı bildi. Basshylarynyń osyndaı izgilikterine kózi jetken ujym jyl sanap istegen istiń, usynǵan qurylys jobalarynyń sapasyn arttyra berdi.
Atalmysh akademııa naryq zamanynda talaı synaqtardan abyroıly ótip keledi. Naryq talabyna sáıkes óziniń ishki qurylymyn kúrdeli túrde qaıta jasady. Jańa qurylys materıaldary jáne aqparattyq tehnologııanyń ómirge kelýine baılanysty jobalaý tásilderi jańardy. Osy saladaǵy álemniń ozyq úlgileri men jobalaý standarttary engizildi. Demokratııalyq úrdister de oryn alyp, akademııa óz prezıdentin balamaly túrde birneshe ret qaıta saılady. Búgin osy akademııa daryndy sáýletshi, osy salanyń noqta aǵasy Shota Ydyrysuly Ýálıhan aıtqandaı, arhıtektorlar men ınjenerlerdiń “Arý ana” (Alma-mater) dárejesine kóterilip, óz janynan bólip, keleshegi mol otaýlar tigip jatyr.
“Kazgor” jobalaý akademııasynyń izgilikti isteri elenbeı qalǵan emes. Sonaý keńes dáýirinde búkilodaqtyq sosıalıstik jarystyń bas báıgesin on bes ret jeńip alǵan eken. Egemendik alǵan tusymyzda akademııa Qazaqstan Prezıdentiniń “Altyn sapa” belgisimen marapattaldy. Akademııa prezıdentiniń de eńbegi joǵary baǵalanyp otyr. Ol Qazaqstannyń qurmetti qurylysshysy, qurmetti ınjeneri, mádenıet qaıratkeri ataqtarynyń ıegeri, san ret orden-medaldarmen de marapattalǵan, Qazaqstan Respýblıkasy Memlekettik syılyǵynyń laýreaty.
Bizdiń dáýirimizge deıingi birinshi ǵasyrda ómir súrgen sáýletshi Mark Vıtrývıı Pollıon: “Túrli salanyń qatysýymen paıda bolǵan jumystardyń da eń sońynda sáýletshiniń kózinen ótetindigi teginnen bolmasa kerek. Sáýletshi ǵylymdy qabyldaı alatyndaı tabıǵatynan talantty adam bolýy kerek”, degen eken. О́ziniń názik estetıkalyq sezimimen, asqan talantymen, osy saladaǵy tabandy ǵylymı izdenisterimen el esiminde qalǵan sáýletshiler az emes. Osy turǵydan joǵaryda atalǵan Mark Vıtrývıı Pollıonnyń ózin, HV ǵasyrda ómir súrgen sáýletshi Leon Batısta Albertıdi, HVI ǵasyrdyń perzenti sáýletshi Andreo Palladıony, bizdiń sáýlet óneriniń bastaýynda turǵan Malbaǵar Meńdiqulovty, olardyń artyna qaldyrǵan ǵylymı eńbekterin aıtýǵa bolady.
Osylardyń, osy saladaǵy basqa da ǵalymdardyń irgeli izdenisterin jalǵastyryp, oǵan óziniń derbes úlesin qosyp kele jatqan daryndy ǵalym Ábdisaǵıt Tátiǵulov. Onyń qalamynan 200-den astam ǵylymı eńbekter, maqalalar jaryq kórgen eken. Ol ǵylym kandıdaty, professor. Máskeýdegi halyqaralyq sáýletshiler akademııasynyń akademıgi. 2001 jyly “Arhıtektýra jáne jobalaý negizderi” atty Ábekeń basshylyq etken ǵylymı eńbek jarııalandy. “Sáýletshi – 2001” atty halyqaralyq sáýletshiler festıvalinde osy eńbek sáýlet óneri týraly jazylǵan eń mańyzdy eńbek retinde tanylyp, Á.Tátiǵulov Arhıtektorlar odaǵynyń halyqaralyq assosıasııasynyń I dárejeli dıplomymen marapattaldy. 2005 jyly osy eńbektiń alǵashqy eki tomyna taǵy eki tom qosyldy. Sóıtip, bul eńbek ensıklopedııa dárejesine kóterildi. Ábekeńniń “Sáýlet konstrýksııalarynyń negizi jáne azamattyq ǵımarattardy jobalaý” atty monografııasy osy salada bilim alyp jatqan jastar úshin mańyzdy oqý quraly bolyp tabylady. Basqa da onshaqty monografııalarynyń sapasy joǵary, mańyzy tereń deıdi osy salanyń mamandary. Kópshilik, ásirese mamandar, olardyń nazaryn aýdarǵan jobalary arqyly, tabandy ǵylymı izdenisteriniń nátıjesinde Tátiǵulov esimi álem elderine tanyla bastady. Talantty ınjener, daryndy sáýletshi retinde talaı halyqaralyq kongresterge qatysyp, minbeden óziniń ǵylymı jańalyqtaryn jarııa etti. AQSh, Shveısarııa, Italııa, Germanııa, Kanada, Reseı, Qytaı, Túrkııa, Anglııa, Koreıa elderinde, basqa elderde ótken halyqaralyq sáýletshiler kongresiniń turaqty múshesi. Arhıtektorlar odaǵynyń halyqaralyq assosıasııasynyń Gran-prı júldesi men altyn medaliniń bir emes, birneshe márte ıegeri. Ol basqarǵan akademııa álemdegi eń tanymal jobalaý kompanııalarymen, mysaly AQSh-taǵy “Som”, “LERA”, “Ramse”, aǵylshyndardaǵy “Foster+Purtners”, “Buro Happold”, “Arup” Ońtústik Koreıadaǵy “Space Group”, taǵy basqalarymen qoıan-qoltyq jumys isteı bastady. Olardyń birigip jasaǵan qurylys jobalary iske asýda. Sóıtip, atalmysh akademııanyń álem deńgeıindegi kelbeti qalyptasyp kele jatyr. Al onyń basshysy Ábdisaǵıt Tátiǵulov búgingi tańda qazaq sáýlet ónerin álemge tanyttyryp, onyń álem qaýymdastyǵynda eleýli oryn alýyna atsalysyp júrgen birden bir azamatymyz.
Biz sáýletshi ómirin, sáýlet álemin áńgime etýdemiz. Áńgime arqaýy bir azamatymyzdyń jemisti eńbegi týraly bolyp otyr. Biraq, budan sáýlet óneriniń joly, sáýletshiniń ómiri jeńil eken degen pikir týmasa kerek. Bul da qıynshylyǵy men qaıshylyǵy kóp, árbir jemisi tabandy kúrespen ǵana keletin sala. Shet elden kelgenderdiń osy salanyń ulttyq bolmysyna tıgizgen teris áseri de az emes. Osy másele jáne budan basqa da sáýletshilerdi qobaljytatyn jaǵdaılar bar. “Jarty ǵasyrǵa jýyq qurylystyń qaq ortasynda júrip, kópti kórgen, kóp tájirıbe jınaǵan maman retinde meni búgingi Qazaqstan aýmaǵyndaǵy qalalardyń jaı-kúıi tolǵantady, alańdatady. Keńes kezinde respýblıkada qanshama qalalar salyndy deseńizshi: Kentaý, Qarataý, Arqalyq, Jańatas, Qapshaǵaı, Jańaózen, t.b. Solardyń keıbireýiniń (tipti kóbiniń) búginde máni de, sáni de ketip bara jatqany janǵa batady. Arqalyqtaǵy nebir záýlim ǵımarattar qańyrap bos qalyp, qurylys materıaldary ustaǵannyń qolynda, tistegenniń aýzynda ketip jatyr degendi estigende tóbe shashyń tik turady. Al talapaıǵa túsip jatqan qalalar jalǵyz Arqalyq emes, basqa óńirlerde de bar. Kóz aldymyzda qaraýsyz qalyp, azyp-tozyp bara jatqan sol qalalar Aı men Kúnniń amanynda sonaý yqylym zamandarda qum jutqan qalalardyń kebin kııýi kerek pe?” dep qynjylady Tátiǵulov.
“Sońǵy 10-15 jylda burynǵy sáýlet mekemeleri men uıymdar tarap ketti. Ondaǵy tájirıbeli sáýletshiler qazir mol aılyq tóleıtin “Elıtstroı”, “Bazıs-A”, “Qýat” sekildi sheteldikter qarjylandyratyn fırmalarǵa ketken. Olar qandaı tapsyrys alsa sony oryndaıdy. Amerıkalyq pa, azııalyq pa báribir. Sondyqtan ulttyq sáýlet ónerimizdiń negizin oqý oryndarynda qalap, qurylys kompanııalaryna ózimiz ıelik etpeı bolmaıdy”, dep edi jaqyn jyldarda ómirden ótken abzal azamatymyz, sáýletshi Qaldybaı Montaqaev.
“Qazaqstan qalalary bekitilgen bas jobalar boıynsha salynǵan. Biraq bul jobalar da qatyp qalǵan dúnıe emes, oǵan ómir óz keregin engizip, túzetýler men tolyqtyrýlar jasalyp otyrady. Eń bastysy – bul jumystarǵa der kezinde mamandardyń qatysýyn, jobalardyń kásibı biliktilik pen joǵary dárejede jasalýyn qamtamasyz etý. Jaqsy týyndylar jasaý úshin konkýrstar ótkizý qajet. Oǵan tek ózimiz ǵana emes, álemge belgili sheberlerdiń qatysýy oryndy bolar edi. Osy ýaqytqa deıingi konkýrsta barmaq basty, kóz qysty máseleler kóp boldy. Mundaı joldyń alysqa, jaqsylyqqa aparmaıtyny haq”, deıdi sáýletshi Shota Ýálıhan aǵamyz.
Biz qazir qurylysshylarǵa táýeldimiz, solardyń aıtqanyn oryndaıtyn topqa aınaldyq. Bar bılikti, tórelikti qurylys kompanııalary men fırmalaryna ǵana berip qoımaı, ulttyq qurylys bolashaǵyn sáýletshilerden solarmen birdeı talap etse, árıne, qalalarymyzdyń keremetteı ózgerip, kórkeıeri kúmánsiz degen de pikir aıtady osy salanyń mamandary. Sáýletshiler, qurylysshylar daıarlaıtyn joǵary oqý oryndary kásibı baǵdar, bilikti bilim berýmen qatar, etıka, estetıka, mádenıet pánderin de tereń oqytý kerek degen pikir aıtylady. Osy aıtylǵandardyń báriniń de negizi men orny bar. Biz egemen elmiz, órkenıettiń qazirgiden de bıikterine shyǵamyz degen oıdamyz. Jaqsy úıler órkenıet deńgeıiniń taǵy bir aıqyn aıǵaǵy, el turmysynyń dárejesin de kórsetetin osylar. Sondyqtan istegen isterimizdiń sapasy joǵary bolýy kerek. Salynǵan ǵımarattar, turǵyzylǵan qalalar jylylyǵymen ǵana emes, sulýlyǵymen de qýantyp júrýi kerek. О́ıtkeni, bizdiń ómirimizdi qorshaǵan orta bolǵandyqtan, olar da janǵa jaıly bolýy kerek. Bizdiń zamanymyzdan kelesi urpaqtyń enshisine kóshetin jádigerler symbat-sulýlyǵymen olardy da ósken ortanyń odan ári kórkeıýine shaqyryp turýy kerek.
Osyndaı jaǵdaılardy názik sezimtal sáýletshi Ábdisaǵıt Tátiǵulov óziniń ǵylymı eńbekterinde jazyp ta, ártúrli minbelerden aıtyp ta júr. Tek qana sáýlet ónerinde emes, jalpy ómirinde sezimtal, qaıyrymy mol, qolynan kelgen járdemin eshkimnen aıamaıtyn azamat ekendigin tynbaı kórsetip júr Ábekeń. Atamekeni Batpaqqara eline (qazirgi Amangeldi aýdany), Boztúbek pen Hanshabylǵandaǵy eski tarıhty tiriltýge jasaǵan kómegi qanshama. Tarıhymyzdyń dara tulǵalary Iman, Qoshqar, Jáýke batyrlarǵa qoıǵan eskertkishte eldi qýantty. Ǵulama ǵalymdar, ardaqty aǵalarymyz, akademıkter Manash Qozybaev pen О́mirzaq Sultanǵazın ómirden ótkende, ózi jobasyn jasap, bastaryna kesene ornatqan da Tátiǵulov bolatyn. Osyndaı sheksiz qaıyrymdylyǵymen, jaqsyǵa qoshemet kórsetip, qorshaǵan ortasynyń aýyrtpalyǵyn basqalarmen birge kóterýge daıyn turatyndyǵymen de Ábekeń el aldynda abyroıly.
Ábekeń men Maǵrıpanyń shańyraǵynan ósken balapandary Ábýáli men Aıdar da búginde úıli-barandy azamattar, áke jolyn qýyp, sáýlet óneriniń bilikti mamandary bolyp qalyptasyp kele jatyr. Joǵaryda aıtylǵan bıik baǵa alǵan tórt tomdyq ensıklopedııalyq ǵylymı eńbekti jazýǵa Ábekeńmen qosa osy balalary da qatysty. Olardy ósirgen, qazaq qyzynyń barlyq jarqyn minezi boıyna bitken analary, Ábekeńniń jubaıy Maǵrıpa ókinishke oraı dúnıeden erte ketti.
Al shańyraq ıesi Ábekeń búgin jetpiste. Artynda tabysty jyldar qaldy. Qalamyzdyń kelbetin kelistirgen daryndy azamatymyz dep onymen eli maqtanady.
Qazaq sáýlet óneriniń báıge-torysy hám Qulageri deıdi ony jurt. Eren eńbegine saı osy ataqtar oǵan jarasyp-aq tur. Aldaǵy ómirinde de solaı bolǵaı!
Ábdisaǵıt Tátiǵulovtyń Qazaqstanda sáýlet-qurylys isine belsene aralasqanyna bıyl jarty ǵasyrǵa jýyq, al ataǵy ózimizde ǵana emes, basqa elderge de taraǵan, osy saladaǵy shetel mamandary jaqsy biletin “Kazgor” jobalaý akademııasyn úzbeı basqarǵanyna 35 jyl bolady eken. Osy uzaq jyldarda talaı kóz tartar, kóńil súısiner saraılar men ǵımarattar salǵan, qazaq ulttyq sáýlet ónerin álemdik deńgeıge shyǵaryp, ony basqalarǵa kórsete alǵan, tynymsyz ǵylymı izdenisteriniń arqasynda osy salanyń tarıhy men teorııasyna derbes úlesin qosqan, jalpy elimizdegi sáýlet óneriniń qaıratkeri jáne onyń jetekshi ujymynyń basshysy retinde jeke óziniń qoltańbasy bar azamat.
Men Ábekeńdi uzaq jyldar bilemin. Týǵan jerimiz, ósken ólkemiz bir, bir zamanda óstik. Árqıly ótkelderden de birge ótip kele jatyrmyz. Ábdisaǵıttyń babasy, Kenesarynyń san joryqtaǵy senimdi serigi, úzeńgilesi Jáýke batyrdyń esimin Torǵaı óńiri úlken qurmetpen ataıdy. Esimi el jadynda saqtalǵan. Jáýke batyrdyń eren erligin aıtyp, aqyn Nurqan Ahmetbekovtiń jyryna alǵash qosqan meniń ákemniń inisi Murat aǵam edi. Ataqty batyr babanyń urpaǵy ózine tarta bildi. Ábdisaǵıttyń atasy Tátiǵul qajy el aǵasy bolǵan, meshit saldyryp, balalardy oqytqan. Keshegi Torǵaı dalasynda bolǵan ataqty dúbirde Tátiǵul qajy el namysy úshin tý kóterip, balalary Nurmuhanbet te, Shaımuhambet te (Ábdisaǵıttyń ákesi) ákelerimen birge bolǵan. Sol úshin qajy balalarynyń ekeýi de Keńes ókimeti tarapynan qýǵyn kórip, týǵan jerin, qystaýyn tastap, basqa óńirge ketýge májbúr bolǵan. Sol basqa óńirde dúnıege kelgen Ábdisaǵıt ata men ákeniń basyna túsken qıyndyqty solarmen birge atqardy, sol dúrbeleń kezeńniń ystyǵy men sýyǵyn qatar kóre júrip boı túzedi, azamattyq tulǵasy qalyptasty. Ulttyq sáýlet ónerin durys qalyptastyrý úshin eń aldymen el taǵdyryn, ult namysyn oılaıtyn mamandar, azamattar kerek deımiz. Mine, osyndaı azamatymyz – Ábdisaǵıt Tátiǵulov. Al endi onyń ultjandylyǵy atasy kótergen týmen, áke ónegesimen, ana sútimen qalyptasqan deýimizge joǵaryda aıtqandarymyz negiz bola alady.
Ábekeńniń sáýletshi ónerin tańdaýyna týǵan eliniń tylsym syrynyń áseri boldy deýimizge bolady. Sonaý Ulytaýdan bastaý alyp qurdymǵa ketkenshe ózekti eldiń ómirine mán men sán syılap kele jatqan qasıetti Torǵaı ózeniniń qos jaǵalaýynda tarıhı, mádenı eskertkishterdiń ansambli qonys tepken dersiń. XVIII-XIX ǵasyrlarda kúıdirilgen qyzyl kirpishten órilgen eńseli ǵımarattar san ǵasyrlyq oqıǵalardyń kýási ispetti alystan qol bulǵaıdy. Olardyń birazy respýblıkanyń tarıhı-mádenı eskertkishteriniń tizbesine alynǵan. Bala Ábdisaǵıt olar týraly ańyz áńgimelerdi estip ósse, eseıe kele olardy óziniń zertteý nysanasy etti.
HH ǵasyrdyń uly arhıtektory Le Korbıýzeni barsha álem biledi. Sol aıtqan eken: “Sáýletshi sezimtal, ári ónerdiń tájirıbeli bilimpazy bolýy kerek. Ol tek qana ınjener, qurylysshy emes, dáriger, psıholog jáne mindetti túrde aqyn bolýǵa tıis”. Osy qasıetterdiń bári bolmasa da, deni Ábdisaǵıtta bar. Erekshe sezimtaldyǵyna onyń jobasymen salynǵan sulý ǵımarattar kýá. Maıtalman ınjener, tájirıbeli qurylysshy ekenin barshamyz moıyndap, osy saladaǵy eleýli jobalardy iske asyrý úshin basshy da, qosshy da onyń aqyl-keńesine qulaq túredi. Aqyndyǵy taǵy bar. Sóıtip, Le Korbıýze aıtqandaı, Ábekeń de sáýlet óneriniń qadirin, qasıetin jan dúnıesimen túsinetin segiz qyrly, bir syrly azamat.
Ábekeńniń tikeleı basshylyǵymen “Kazgor” jobalaý akademııasy Almatydaǵy Respýblıka saraıynyń, 25 qabatty “Qazaqstan” qonaq úıiniń, stadıonnyń, “Alataý” sanatorııiniń, taǵy da basqa aty áıgili ǵımarattardyń jobasyn usyndy. Olar usynǵan Qazaqstan Sáýletshiler odaǵynyń Gran-prı júldesi men altyn medalin alǵan osy qaladaǵy “Nurly taý” kópfýnksıonaldy kesheniniń jobasy iske asyp otyr. Túrik aǵaıyndar “Ankara” qonaq úıin salǵanda Ábekeń óziniń áriptesi, talantty arhıtektor Toqtar Eralıevpen birge osy qurylysqa jetekshilik etip edi. 40 jyldan artyq Ábekeń men ol basqarǵan akademııa Almaty qalasyndaǵy barlyq sáýletti ǵımarattardyń jobasyn jasaýǵa belsene aralasty. Sondyqtan da barshamyz maqtan etetin ásem qalamyz Almaty kelisti kelbeti úshin Ábekeń men ol basqarǵan jobalaý akademııasyna birden-bir qaryzdar desek, qatelespespiz.
Qazaqstan sáýletshileriniń úlken sheberlik tanytatyn jáne óz isterine úlken jaýapkershilik artatyn tusy – Astana qalasynyń sáýlet-qurylys jumystarynyń jobalary. “Astana aldymen qazaq rýhyna saı keletindeı, ekologııalyq taza, áleýmettik máseleleri ońtaıly sheshilgen qala bolyp kórkeıýi kerek. Qazaqstandy ásem ári ulttyq sıpattaǵy ǵımarattarymyz bar el retinde álemge tanytqymyz kelse, bar kúshimizdi Astana ǵımarattarynyń sulý jobalaryna jumsaýymyz kerek. Arhıtektýralyq shyǵarmalar tek praktıkalyq maqsattar úshin emes, qorshaǵan ortanyń estetıkasyn qalyptastyratyn, qoǵamnyń belgili bir ıdeıalyq maqsat-muratyn, estetıkalyq muqtajyn beıneli túrde baıandaý kerektigin de esten shyǵarmaýymyz kerek”, deıdi Ábekeń.
Osy turǵydan ózi de, ol basqarǵan akademııa da Astanadaǵy jańa qurylystardyń kórkemdigine atsalysýda. Qalamyzdaǵy “Nursaıa”, “Trıýmfalnyı” turǵyn úı keshenderiniń, Áziret Sultan meshitiniń, Han Kene músininiń jobalarynda Ábekeńniń qoltańbasy bar.
“Kazgor” jobalaý akademııasyn Ábdisaǵıt Tátiǵulovtyń 35 jyl úzbeı basqaryp kele jatqanyn joǵaryda aıttyq. Osy jyldary “Kazgor” qatardaǵy jobalaý ınstıtýtynan akademııa dárejesine, óz salasynda elimizdegi jetekshi kásiporyn dárejesine kóterile bildi. Keshegi zaman ózgerip, egemendiktiń alǵashqy jyldarynda osy sııaqty ujymdar kúnin kóre almaı, jappaı jabylyp jatqanda, “Kazgor” óz mamandaryn, óz qalpyn saqtap qala aldy. Al búgin bul álemge aty áıgili Jobalaý akademııasy. Ábekeńmen uzaq jyldar qyzmettes bolǵan áriptesteri onyń basshyǵa tán úsh aıtarlyqtaı qasıetin aıtady. Birinshiden, ol myqty ınjener jáne uıymdastyrýshy retinde mańaıyna daryndy adamdardy toptastyra bildi. Ekinshiden, osy ujymnyń basty is-baǵyttaryn anyqtap, onyń zaman talabyna saı bolýyn qamtamasyz etti. Úshinshiden, ujym múshelerine adal boldy, olardyń eńbegin baǵalaı bildi. Basshylarynyń osyndaı izgilikterine kózi jetken ujym jyl sanap istegen istiń, usynǵan qurylys jobalarynyń sapasyn arttyra berdi.
Atalmysh akademııa naryq zamanynda talaı synaqtardan abyroıly ótip keledi. Naryq talabyna sáıkes óziniń ishki qurylymyn kúrdeli túrde qaıta jasady. Jańa qurylys materıaldary jáne aqparattyq tehnologııanyń ómirge kelýine baılanysty jobalaý tásilderi jańardy. Osy saladaǵy álemniń ozyq úlgileri men jobalaý standarttary engizildi. Demokratııalyq úrdister de oryn alyp, akademııa óz prezıdentin balamaly túrde birneshe ret qaıta saılady. Búgin osy akademııa daryndy sáýletshi, osy salanyń noqta aǵasy Shota Ydyrysuly Ýálıhan aıtqandaı, arhıtektorlar men ınjenerlerdiń “Arý ana” (Alma-mater) dárejesine kóterilip, óz janynan bólip, keleshegi mol otaýlar tigip jatyr.
“Kazgor” jobalaý akademııasynyń izgilikti isteri elenbeı qalǵan emes. Sonaý keńes dáýirinde búkilodaqtyq sosıalıstik jarystyń bas báıgesin on bes ret jeńip alǵan eken. Egemendik alǵan tusymyzda akademııa Qazaqstan Prezıdentiniń “Altyn sapa” belgisimen marapattaldy. Akademııa prezıdentiniń de eńbegi joǵary baǵalanyp otyr. Ol Qazaqstannyń qurmetti qurylysshysy, qurmetti ınjeneri, mádenıet qaıratkeri ataqtarynyń ıegeri, san ret orden-medaldarmen de marapattalǵan, Qazaqstan Respýblıkasy Memlekettik syılyǵynyń laýreaty.
Bizdiń dáýirimizge deıingi birinshi ǵasyrda ómir súrgen sáýletshi Mark Vıtrývıı Pollıon: “Túrli salanyń qatysýymen paıda bolǵan jumystardyń da eń sońynda sáýletshiniń kózinen ótetindigi teginnen bolmasa kerek. Sáýletshi ǵylymdy qabyldaı alatyndaı tabıǵatynan talantty adam bolýy kerek”, degen eken. О́ziniń názik estetıkalyq sezimimen, asqan talantymen, osy saladaǵy tabandy ǵylymı izdenisterimen el esiminde qalǵan sáýletshiler az emes. Osy turǵydan joǵaryda atalǵan Mark Vıtrývıı Pollıonnyń ózin, HV ǵasyrda ómir súrgen sáýletshi Leon Batısta Albertıdi, HVI ǵasyrdyń perzenti sáýletshi Andreo Palladıony, bizdiń sáýlet óneriniń bastaýynda turǵan Malbaǵar Meńdiqulovty, olardyń artyna qaldyrǵan ǵylymı eńbekterin aıtýǵa bolady.
Osylardyń, osy saladaǵy basqa da ǵalymdardyń irgeli izdenisterin jalǵastyryp, oǵan óziniń derbes úlesin qosyp kele jatqan daryndy ǵalym Ábdisaǵıt Tátiǵulov. Onyń qalamynan 200-den astam ǵylymı eńbekter, maqalalar jaryq kórgen eken. Ol ǵylym kandıdaty, professor. Máskeýdegi halyqaralyq sáýletshiler akademııasynyń akademıgi. 2001 jyly “Arhıtektýra jáne jobalaý negizderi” atty Ábekeń basshylyq etken ǵylymı eńbek jarııalandy. “Sáýletshi – 2001” atty halyqaralyq sáýletshiler festıvalinde osy eńbek sáýlet óneri týraly jazylǵan eń mańyzdy eńbek retinde tanylyp, Á.Tátiǵulov Arhıtektorlar odaǵynyń halyqaralyq assosıasııasynyń I dárejeli dıplomymen marapattaldy. 2005 jyly osy eńbektiń alǵashqy eki tomyna taǵy eki tom qosyldy. Sóıtip, bul eńbek ensıklopedııa dárejesine kóterildi. Ábekeńniń “Sáýlet konstrýksııalarynyń negizi jáne azamattyq ǵımarattardy jobalaý” atty monografııasy osy salada bilim alyp jatqan jastar úshin mańyzdy oqý quraly bolyp tabylady. Basqa da onshaqty monografııalarynyń sapasy joǵary, mańyzy tereń deıdi osy salanyń mamandary. Kópshilik, ásirese mamandar, olardyń nazaryn aýdarǵan jobalary arqyly, tabandy ǵylymı izdenisteriniń nátıjesinde Tátiǵulov esimi álem elderine tanyla bastady. Talantty ınjener, daryndy sáýletshi retinde talaı halyqaralyq kongresterge qatysyp, minbeden óziniń ǵylymı jańalyqtaryn jarııa etti. AQSh, Shveısarııa, Italııa, Germanııa, Kanada, Reseı, Qytaı, Túrkııa, Anglııa, Koreıa elderinde, basqa elderde ótken halyqaralyq sáýletshiler kongresiniń turaqty múshesi. Arhıtektorlar odaǵynyń halyqaralyq assosıasııasynyń Gran-prı júldesi men altyn medaliniń bir emes, birneshe márte ıegeri. Ol basqarǵan akademııa álemdegi eń tanymal jobalaý kompanııalarymen, mysaly AQSh-taǵy “Som”, “LERA”, “Ramse”, aǵylshyndardaǵy “Foster+Purtners”, “Buro Happold”, “Arup” Ońtústik Koreıadaǵy “Space Group”, taǵy basqalarymen qoıan-qoltyq jumys isteı bastady. Olardyń birigip jasaǵan qurylys jobalary iske asýda. Sóıtip, atalmysh akademııanyń álem deńgeıindegi kelbeti qalyptasyp kele jatyr. Al onyń basshysy Ábdisaǵıt Tátiǵulov búgingi tańda qazaq sáýlet ónerin álemge tanyttyryp, onyń álem qaýymdastyǵynda eleýli oryn alýyna atsalysyp júrgen birden bir azamatymyz.
Biz sáýletshi ómirin, sáýlet álemin áńgime etýdemiz. Áńgime arqaýy bir azamatymyzdyń jemisti eńbegi týraly bolyp otyr. Biraq, budan sáýlet óneriniń joly, sáýletshiniń ómiri jeńil eken degen pikir týmasa kerek. Bul da qıynshylyǵy men qaıshylyǵy kóp, árbir jemisi tabandy kúrespen ǵana keletin sala. Shet elden kelgenderdiń osy salanyń ulttyq bolmysyna tıgizgen teris áseri de az emes. Osy másele jáne budan basqa da sáýletshilerdi qobaljytatyn jaǵdaılar bar. “Jarty ǵasyrǵa jýyq qurylystyń qaq ortasynda júrip, kópti kórgen, kóp tájirıbe jınaǵan maman retinde meni búgingi Qazaqstan aýmaǵyndaǵy qalalardyń jaı-kúıi tolǵantady, alańdatady. Keńes kezinde respýblıkada qanshama qalalar salyndy deseńizshi: Kentaý, Qarataý, Arqalyq, Jańatas, Qapshaǵaı, Jańaózen, t.b. Solardyń keıbireýiniń (tipti kóbiniń) búginde máni de, sáni de ketip bara jatqany janǵa batady. Arqalyqtaǵy nebir záýlim ǵımarattar qańyrap bos qalyp, qurylys materıaldary ustaǵannyń qolynda, tistegenniń aýzynda ketip jatyr degendi estigende tóbe shashyń tik turady. Al talapaıǵa túsip jatqan qalalar jalǵyz Arqalyq emes, basqa óńirlerde de bar. Kóz aldymyzda qaraýsyz qalyp, azyp-tozyp bara jatqan sol qalalar Aı men Kúnniń amanynda sonaý yqylym zamandarda qum jutqan qalalardyń kebin kııýi kerek pe?” dep qynjylady Tátiǵulov.
“Sońǵy 10-15 jylda burynǵy sáýlet mekemeleri men uıymdar tarap ketti. Ondaǵy tájirıbeli sáýletshiler qazir mol aılyq tóleıtin “Elıtstroı”, “Bazıs-A”, “Qýat” sekildi sheteldikter qarjylandyratyn fırmalarǵa ketken. Olar qandaı tapsyrys alsa sony oryndaıdy. Amerıkalyq pa, azııalyq pa báribir. Sondyqtan ulttyq sáýlet ónerimizdiń negizin oqý oryndarynda qalap, qurylys kompanııalaryna ózimiz ıelik etpeı bolmaıdy”, dep edi jaqyn jyldarda ómirden ótken abzal azamatymyz, sáýletshi Qaldybaı Montaqaev.
“Qazaqstan qalalary bekitilgen bas jobalar boıynsha salynǵan. Biraq bul jobalar da qatyp qalǵan dúnıe emes, oǵan ómir óz keregin engizip, túzetýler men tolyqtyrýlar jasalyp otyrady. Eń bastysy – bul jumystarǵa der kezinde mamandardyń qatysýyn, jobalardyń kásibı biliktilik pen joǵary dárejede jasalýyn qamtamasyz etý. Jaqsy týyndylar jasaý úshin konkýrstar ótkizý qajet. Oǵan tek ózimiz ǵana emes, álemge belgili sheberlerdiń qatysýy oryndy bolar edi. Osy ýaqytqa deıingi konkýrsta barmaq basty, kóz qysty máseleler kóp boldy. Mundaı joldyń alysqa, jaqsylyqqa aparmaıtyny haq”, deıdi sáýletshi Shota Ýálıhan aǵamyz.
Biz qazir qurylysshylarǵa táýeldimiz, solardyń aıtqanyn oryndaıtyn topqa aınaldyq. Bar bılikti, tórelikti qurylys kompanııalary men fırmalaryna ǵana berip qoımaı, ulttyq qurylys bolashaǵyn sáýletshilerden solarmen birdeı talap etse, árıne, qalalarymyzdyń keremetteı ózgerip, kórkeıeri kúmánsiz degen de pikir aıtady osy salanyń mamandary. Sáýletshiler, qurylysshylar daıarlaıtyn joǵary oqý oryndary kásibı baǵdar, bilikti bilim berýmen qatar, etıka, estetıka, mádenıet pánderin de tereń oqytý kerek degen pikir aıtylady. Osy aıtylǵandardyń báriniń de negizi men orny bar. Biz egemen elmiz, órkenıettiń qazirgiden de bıikterine shyǵamyz degen oıdamyz. Jaqsy úıler órkenıet deńgeıiniń taǵy bir aıqyn aıǵaǵy, el turmysynyń dárejesin de kórsetetin osylar. Sondyqtan istegen isterimizdiń sapasy joǵary bolýy kerek. Salynǵan ǵımarattar, turǵyzylǵan qalalar jylylyǵymen ǵana emes, sulýlyǵymen de qýantyp júrýi kerek. О́ıtkeni, bizdiń ómirimizdi qorshaǵan orta bolǵandyqtan, olar da janǵa jaıly bolýy kerek. Bizdiń zamanymyzdan kelesi urpaqtyń enshisine kóshetin jádigerler symbat-sulýlyǵymen olardy da ósken ortanyń odan ári kórkeıýine shaqyryp turýy kerek.
Osyndaı jaǵdaılardy názik sezimtal sáýletshi Ábdisaǵıt Tátiǵulov óziniń ǵylymı eńbekterinde jazyp ta, ártúrli minbelerden aıtyp ta júr. Tek qana sáýlet ónerinde emes, jalpy ómirinde sezimtal, qaıyrymy mol, qolynan kelgen járdemin eshkimnen aıamaıtyn azamat ekendigin tynbaı kórsetip júr Ábekeń. Atamekeni Batpaqqara eline (qazirgi Amangeldi aýdany), Boztúbek pen Hanshabylǵandaǵy eski tarıhty tiriltýge jasaǵan kómegi qanshama. Tarıhymyzdyń dara tulǵalary Iman, Qoshqar, Jáýke batyrlarǵa qoıǵan eskertkishte eldi qýantty. Ǵulama ǵalymdar, ardaqty aǵalarymyz, akademıkter Manash Qozybaev pen О́mirzaq Sultanǵazın ómirden ótkende, ózi jobasyn jasap, bastaryna kesene ornatqan da Tátiǵulov bolatyn. Osyndaı sheksiz qaıyrymdylyǵymen, jaqsyǵa qoshemet kórsetip, qorshaǵan ortasynyń aýyrtpalyǵyn basqalarmen birge kóterýge daıyn turatyndyǵymen de Ábekeń el aldynda abyroıly.
Ábekeń men Maǵrıpanyń shańyraǵynan ósken balapandary Ábýáli men Aıdar da búginde úıli-barandy azamattar, áke jolyn qýyp, sáýlet óneriniń bilikti mamandary bolyp qalyptasyp kele jatyr. Joǵaryda aıtylǵan bıik baǵa alǵan tórt tomdyq ensıklopedııalyq ǵylymı eńbekti jazýǵa Ábekeńmen qosa osy balalary da qatysty. Olardy ósirgen, qazaq qyzynyń barlyq jarqyn minezi boıyna bitken analary, Ábekeńniń jubaıy Maǵrıpa ókinishke oraı dúnıeden erte ketti.
Al shańyraq ıesi Ábekeń búgin jetpiste. Artynda tabysty jyldar qaldy. Qalamyzdyń kelbetin kelistirgen daryndy azamatymyz dep onymen eli maqtanady.
Qazaq sáýlet óneriniń báıge-torysy hám Qulageri deıdi ony jurt. Eren eńbegine saı osy ataqtar oǵan jarasyp-aq tur. Aldaǵy ómirinde de solaı bolǵaı!
