Qazyǵurttyń basynda keme qalǵan

Árbir ótken qas-qaǵym sát pen tutas dáýirler keler kemel bolashaqtyń keskin-kelbetin aıshyqtaıtyn, ba­ǵyt-baǵdaryn aıqyndaıtyn tarıhı qubylys. Adamzat balasy óz ótkeninen úırenedi, sol arqyly erteńin boljaıdy, búginin tarazylaıdy. Adamzat órkenıetiniń tuń­ǵysh dúmpýi, alǵashqy qanat serpini jasalǵan Azııa dalasy, onyń ishinde túrki ataýlynyń qara shańyraǵy – qazaq baıtaǵy qasıetti, áýlıeli Qazyǵurt.

Uly dala – Qazaq dalasy adamzat balasy jaralǵannan beri qıly-qıly zamanalardyń, álemdik tarıhtyń óze­gi­ne aınalǵan nebir aıtýly oqıǵalardyń otany bolǵan keń baıtaq keńistik. Jumyr jerdegi qurlyqtyń 1,8 paıyzynan artyq kólemin alyp jatqan búgingi Qazaqstan Respýblıkasynyń osynaý qutty qonysy – budan myńdaǵan jyl buryn qazaq etnosyn qalyptastyrǵan babalarymyz qazirgi Qazaq atty álem tanyǵan memlekettiń negizin qalap otyr­ǵan, álemdik órkenıette ózindik erek­sheligi, salt-dástúri men tanym-taǵylymy bar halyqty talbesikte ter­betip, atqa qondyrǵan ultymyzdyń aq otaýyn tigip ketken altyn aımaq.

Ata-babalarymyz mura etip qaldyr­ǵan osynaý Uly dalanyń árbir synyq súıemi biz úshin janymyzdan da qymbat. Qazaqqa qazaq jerinen qundy, qazaq jerinen qasıetti eshteńe joq. О́ıtkeni biz ult retinde de osy shalqar keńistik, baıtaq aımaq – Uly dalamen bite qaı­nasyp qalyptastyq, birge jaraldyq.

Sozylyp kerbez jatqan qazaqtyń Uly dalasynyń tabıǵaty qandaı baı bolsa, ol nebir ańyz ben shejirege, adam tańǵalarlyq tańǵajaıyp keremetterge de toly. Sondaı keremeti mol óńirdiń biri – qasıetti Qazyǵurt aımaǵy. Ol qa­zaqtyń tarıhy tereń, qunarly da shu­raıly, ózgeshe óńiri. Qazyǵurt pen Ala­taýdyń baýraıynan mıllıondaǵan jyldar burynǵy adamzattyń mekeni bolǵan oryndar tabylyp, ǵylymı negizde dá­lel­denýi, sondaı-aq ejelgi Túrki qa­ǵa­nat­tary tusynda qalalardyń jan-jaqty órkendep, ózindik órkenıet orta­lyqtary retinde tanylǵan talaı-talaı jaıtty ańǵartady. Buǵan barshaǵa bel­gili tarıhı kentter, tastaǵy tańbalar men jazbalar, Ispıdjab, Turbat, Sharaphana t.b. sha­har­lar, keıingi kezder­degi qazbalar nátı­jesinde anyqtalyp jatqan qorǵandar men qalashyqtardyń qaldyqtary dálel. Áli de nebir qupııalaryn búgip, jum­baq­ta­ryn jasyryp jatqan oryndar qanshama.

Uly Jibek jolynyń negizgi kúre­tamyrlarymen qatar kóne kentterge, Alataý men Qazyǵurttyń asýlary men bel-belesterine, Arys pen Aqsýdyń, Badam men Kelestiń uzyna boılaryna taralyp jatqan taraýlary men bulaq­tary tipti de kóp.

Qatpary qazynaǵa toly, kóne zamandardan úzilmeı jalǵasyp kele jatqan qaınaǵan ómir, órken jaıǵan óner, má­ýeli mádenıet pen óreli órkenıettiń oshaǵy bolǵan bul aımaq osy óńirde ómir súrgen kóshpeli – otyryqshy ha­lyq­tyń san yqylym zamannan bergi tarıhı Otany bolyp qalyptasqan.

Qazyǵurt taýy men oǵan qarasty shýaqty ólke ejelgi dúnıeden búgingi kúnge deıin el arasynda ataǵy keń jaı­ylǵan qasıetti, qadirli, áýlıeli baı óńir. Sondyqtanda ony zamanymyzdyń zańǵar jazýshysy Sherhan Murtaza «Qazyǵurt – kıeli besik» dep atasa, qa­zaq ádebıetiniń asa kórnekti ókili, bala­lyq shaqtan sýsyndaǵan Maǵjan aqyn mynadaı jyr joldaryn qaldyrǵan:

… Qazyǵurt qasıetti taý bolmasa,

Topanda Nuq kemesi toqtar qalaı?

Sonaý erte dáýirden beri tóbesine topan sýda Nuq paıǵambardyń kemesi qaıyrlap, jańa ómir men jemisti tir­shi­lik osy jerden bastalypty degen ańyz-áńgimelerdiń tamyry tipten tereńge ketedi. Tarıhtyń atasy atanǵan Geradottan bastap, kóne dúnıe ǵalymdary, saıahatshylar óz eńbekterinde bul ólke týraly súbeli-súbeli iz qaldyrdy.

Qorqyt ata men Oǵyz qaǵandardyń ómir joldary men jasaǵan qarymdy qımyldary bizdiń ólkeniń tarıhymen jymdasyp jatyr. Kóne Qańly memle­ketiniń kindik jurty osy mańda bolsa, aıbarymen álemge áıgili Batys Túrki qaǵanatynyń taban tiregen jeri de osy ólke. Ataqty qazaq handary Haqnazar, Esimhan, Táýekel, Táýke, Jolbarys, Aby­laı, uly tulǵalar Tóle bı, Qa­zy­bek bı, Áıteke bı t.b. ǵumyry Qazy­ǵurt­pen tikeleı sabaqtasyp jatyr.

“Ult tarıhy – ólke tarıhynan bas­taý alady. О́lke tarıhyn oqytýdyń ma­ńyzy zor. Birinshiden, búkil adamzat­tyq qundylyqty, álemdik qundylyqtar men ulttyq qundylyqtar quraıtyn bol­sa, ólke tarıhy sol qundylyqtyń bas­taý bulaǵy” – degen Elbasy N.Na­­zar­baev­tyń ulaǵatty sózi ólkeni tanyp-bilýde shamshyraq bolaryna seneıik.

Osy ýaqytqa deıin tylsymnyń syryn ashpaqqa umtylǵan adamzat balasy topan sý qaptaǵanda Nuq paıǵambardyń kemesi qaıyrlaǵan qasıetti mekendi izdeýmen keledi. Jer betindegi pende­le­rin pıǵylyna qaraı jazalap, paıǵambar kemesin panalaǵandar Alla taǵalanyń qudiretimen aman qaldy degen derek kókten túsken qasıetti tórt kitapta da aıtylady. Sonymen Nuq kemesi toqta­ǵan taý qaısy: evreılerdiń Sınaıy ma, álde armıandar aıta beretin Araraty ma, bizdiń Qazyǵurt pa? Qasıetti Qu­randa jazylǵan ál-Jýdı qaıda orn­a­las­qan. Baǵamdap, taldap kóreıik.

Aty atalǵanda kez kelgen armıan ar­qalanyp shyǵa keletin Ararat taýy Túr­­kııa aýmaǵynda jatyr. HH ǵasyr­dyń basynda osy taýdan kemeni óz kó­zimmen kór­dim degen aǵylshyn zertteý­shisi Djordj Hagopıan bolatyn. Keıin ózi kórgen sol jerdi esine túsire almaı ol da ómirden ótti. Taý basynda keme qal­­­ǵanyn dálel­demekke umtylǵannyń taǵy biri Reseı avıatory – Roskovıskıı edi. Ol da keme qalǵan jerdi aınalyp taba almaǵan. Amerıka jáne túrik zertteý­shi­leriniń eń­bek­­teri de mardymdy nátıje bermedi.

2005 jyly Reseıdiń “Argýmenty ı fakty” basylymynyń eki nómirine Dmıtrıı Pısarenkonyń “Nuq paıǵam­bar kemesi. Ol qaıda?” atty maqalasy jaryq kórdi. Maqalada jýrnalıst “Kosmopoısk” qoǵamdyq ǵylymı bir­les­tigi júrgizgen zertteý qorytyn­dy­laryn jarııa etken. Ondaǵy málimetter boıynsha Ararattyń qarly shyńda­ry­nan túsirilgen sýrettegi keme emes, janartaý atqylaýynan paıda bolǵan uzyn­dyǵy 200 metrdeı qazanshuńqyr. Ǵy­lymı birlestik tujyrymynsha Sınaı taýynda da paıǵambar kemesi toqtady degen pikirge taban tiretetindeı dálel­der kemshin. Osynyń barlyǵy qazaqtyń “Qazyǵurttyń basynda keme qalǵan…” dep bastalatyn áıgili ańyzynyń óze­ginen aqıqat izdeýge májbúrleıdi. Shyn­dyǵyna kelgende Sınaı men Ara­ratqa baılanysty belgili bir ańyzdar nemese topan sýǵa qatysty olardyń aınalasynda jer ataýlary da saqtalmaǵan.

Qadym zamanǵy “Avesta” mátininde “kóne Kanghanyń taýy zańǵar hám qa­sıetti, óıtkeni Kún qudaıy sonda orna­lasqan” deıdi. Mynaǵan nazar aýdary­ńyz, Ámýdarııa men Syrdarııa araly­ǵyna kúnniń kózi Qazyǵurt taýynan asqannan keıin baryp kórinedi.

Qazyǵurttyń basynda keme qalǵan,

Ol áýlıe bolmasa nege qalǵan?

Mundaı jyr joldary arab, armıan, evreı halqynda bar ma? Árıne joq. Topan sýǵa qatysty ańyzdyń júlgesi bolmasa, derekti qaıdan alarsyń. Qazy­ǵurt­ta kemeniń qaırańdaǵany týraly sandaǵan jyr-ańyzdar, topan sýdyń tasqynynyń sebep-saldarlary jóninde ápsana ǵasyrlar ótse de bizge jetip otyr. Iаǵnı, budan belgili bir qory­tyn­dy jasaýǵa bolady. Qazyǵurttyń jotalaryna túsken jan-janýarlardyń aıaǵy tıip basqan jerleri qasıetti sanalyp – Oısyl qara, Qambar ata, Shopan ata, Zeńgi baba attary Qazyǵurt óńi­ri­men astasyp jatyr. Qazyǵurttyń «Qa­zyq jurtqa» jaqyndyǵyna kóńil ból­sek te talaı oıǵa qalamyz. Basqasha aıt­qanda Qazyǵurt adamzattyń orasan apattan keıin qazyq qaqqan jurty bolyp shy­ǵady. Oǵan janasa turǵan jerge arǵy babalarymyzdyń Ilingir dep at qoıý­yn­da da úlken mán bar. Nuq paı­ǵam­bar kemesiniń ilingiri sol jerge túsken…

Ańyz boıynsha Nuq kemesi Qazy­ǵurtqa kelip qaıyrlaǵanda kún men tún­niń teńesken mezgili eken desedi. Sol sátte paıǵambar da mereılenip, qolda­ǵy asyn kemedegi tirshilik ıele­rine úlestirip bergen eken.

Paıǵambar kemesiniń Qazyǵurtta toq­taǵanyna sol óńirdegi jer ataýlary da naqty dálel bola alady. “Paıǵambar toqtaǵan”, “Paıǵambar saýsaǵy”, “Nuq paıǵambardyń meshiti”, “Ábrahmat bula­ǵy”, “Ǵaıyp eren, qyryq shilten”, “Ata tas pen Ana tas”, “Aqbýra ata”, “Kózdi ata”, “Keme qalǵan” taǵy basqa áýlıeli jerler, úsh júzden astam bulaq, birneshe úńgir bar.

Halqymyz ejelden – “Qazyǵurt kıe­li taý” dep sanaǵan. Dúnıe júzine dańqy shyqqan uly ustaz Ábý Nasyr ál-Farabı “Seńgir almaǵan Qazyǵurt, seni kim alady?» dep jazǵan eken. Kóne zamanda týyndaǵan aýyz ádebıetiniń jaýhary «Oǵyz namada» Qazyǵurt erekshe atal­ǵan. Arab tilinde jazylǵan shyǵarma­larda Garkert, Gazkert, Gazkýrt nusqa­la­rynda kezdesedi. Ǵalym Q.О́mir­álıev pikirinshe, osy óńirde osylaısha atalatyn qala b.d.d. birinshi ǵasyrda bolǵan. Qazyǵurtta Keme qalǵan atalatyn jer bar. Sol mańaıdan tastan qalanǵan qosý belgisi bar úlken dońǵalaq tabylǵan. Bul tańbanyń órkenıet áleminde keń ta­raǵany belgili.Ony shýmerler udu “Kún qudaıy” (“bog solnsa”) dep oq­y­ǵanyn Oljas Súleı­menov atap kórsetken.

Topan sý men Keme qalǵan ańyzy qazaq ómirimen, tynys-tirshiligimen tolyq baılanysta týyndaǵan. Tanymal fransýz ǵalymy Jorj Dıýmezıl: «Mıfy nelzıa ponıat, eslı otorvat ıh ot jıznı lıýdeı, kotorye ıh sozdavalı» – dep bosqa aıtpaǵan.

Qazyǵurtty ejelgi tabıǵat tylsym­darynyń ǵajaıyp kýágeri deýge bolady. Qazyǵurttyń bıiginde ǵalymdardyń zertteýi boıynsha energııa aǵyny men erekshe aýra baıqalatyny dáleldengen.

Qazaqtyń asqaq rýhynyń shyńy, ultymyzdyń bereke-birliginiń uıytqy­sy bolǵan Qazyǵurttyń qazirgi hal-jaǵdaıy qandaı? Onyń álemge tanylar múmkindigi bar ma?

Shymkent – Tashkent kúrejolynyń boıyndaǵy Qazyǵurt jotasyna qoıyl­ǵan Nuq kemesiniń sımvoldyq maketi osynaý aty ańyzǵa aınalǵan kıeli jerdiń qadir-qasıetin aıshyqty ashyp beretin tolymdy týyndy. Kezinde oblysty basqarǵan azamat Bolat Jyl­qy­shıevtiń bastamasymen irge kótergen paıǵambar kemesi osynda týrısterdi tartýdyń, el azamattaryn rýhtandy­rý­dyń alǵashqy baspaldaǵy ispettes boldy. Bul eskertkish jalpy qazaqqa taǵy da bir rýhanı tirek bolǵandaı. Qazaq­tyń otansúıgishtik qasıetterin kótere­tin “Qazyǵurt adamzattyń altyn besigi” jazýymen qatar taý betkeıinde “Qazy­ǵurt Qazaqtyń asqaq rýhynyń shyńy” degen jazý paıda boldy.

Endigi kezekte Nuq kemesin qasıetti Qazyǵurttyń naq ózine ornyqtyrýdy sol arqyly qasıetti taýdy qasterleýdi barynsha qolǵa alǵanymyz jón.

Taýlardy is júzinde adamdardyń qyzyǵy men ıgiligine paıdalanýdyń jańasha jaqsy mysaly retinde Shveısarııa memleketin aıtýǵa bolady. Alataý men Qazyǵurttaǵy samaldyń, kún­niń, taý darııalarynyń qýatyn paıdalaný jáne qorshaǵan ortaǵa ekologııalyq zııan keltirmeıtin úlgili taý aımaq­taryn túzý jónindegi azamattyq piki­rim­di bildirýdi jón kórip otyrmyn.

Taýly aýyldar berekege toly jer, taza aýa, tunyq ózender, janǵa ja­ǵym­dy dombyra úni, burqyraǵan qymyz ıisi – munyń barlyǵy bizdiń úıimiz. Bular bizdiń eshqashan joǵalmas máńgilik salt-dástúrlerimizdiń besigi.

Qazyǵurt óńiriniń taǵdyry, kór­keıýi eń aldymen respýblıka Úkimeti­niń, son­­daı-aq Ońtústik Qazaqstan ob­ly­synyń, qala berdi búkil el azamat­tarynyń belsene, birlese aralasýyna tirelip tur. Uly Jibek joly boıyn jaınatqanǵa ne jetsin! Asyly, Qazy­ǵurt mańaıyn ult­tyq etnosaıabaqqa aı­naldyrýǵa ábden bolady. Jan-jaqtan keletin saıahatshy­lar­ǵa bar múmkin­dik­terdi jasaýǵa tıistimiz.

Qazyǵurtty ulyqtap, elimizdiń san ǵasyrlyq tarıhyn álemge tanystyryp, sulý tabıǵatymen tamsandyratyn jaǵ­daı jasaý ǵanıbet emes pe?

Endeshe, sol babalardan bastalǵan ańyzdyń bastalǵan ózegindegi aqıqatqa úńilip, Qazaq eliniń qadirin arttyrý bizge perzenttik paryz.

Jumahan MYRHALYQOV,

M. Áýezov atyndaǵy Ońtústik Qazaqstan memlekettik ýnıversıtetiniń rektory, professor.

ShYMKENT.