«…Shekaradan birinshi bolyp ótti»

Juma, 2 qarasha 2012 7:19

Vısla-Oder operasııasynda eren erlik kórsetken qazaq batyrynyń zıraty 67 jyldan soń tabyldy

Ata ósıeti

Meniń atam Mútájbek Qal­dybekov soǵysqa 1942 jyly attanyp, óziniń jaýyngerlik jolyn áıgili Panfılov dıvızııasynda bastaǵan maıdanger edi. Ol soǵys dalasynda saper, keıin saperler vzvodynyń komandıri bolǵan. Maıdandaǵy erligi úshin alǵan ordenderi men medaldary da bar edi. Soǵystan keıin týǵan jerinde áskerı komıssar bolyp kóp jyl qyzmet atqardy. 1997 jyly qaıtys boldy.

Juma, 2 qarasha 2012 7:19

Vısla-Oder operasııasynda eren erlik kórsetken qazaq batyrynyń zıraty 67 jyldan soń tabyldy

Ata ósıeti

Meniń atam Mútájbek Qal­dybekov soǵysqa 1942 jyly attanyp, óziniń jaýyngerlik jolyn áıgili Panfılov dıvızııasynda bastaǵan maıdanger edi. Ol soǵys dalasynda saper, keıin saperler vzvodynyń komandıri bolǵan. Maıdandaǵy erligi úshin alǵan ordenderi men medaldary da bar edi. Soǵystan keıin týǵan jerinde áskerı komıssar bolyp kóp jyl qyzmet atqardy. 1997 jyly qaıtys boldy.

Men atamnyń soǵys jylda­ryndaǵy shejireli jolyn ǵana emes, onyń beıbit kezeńdegi bir azamattyq erligin árdaıym maq­tan tutyp júremin… Ol 1970 jyly óziniń jaqyn aǵaıyny ári dosy, Keńes Odaǵynyń Batyry Joldybaı Nurlybaevtyń múlde dereksiz ketken otbasyn, jubaıy men ulyn taýyp alady. Joldybaı ekeýi mektepte birge oqyǵan, bir partada otyrǵan. Maıdanǵa da qatar attanǵan. О́kinishke qaraı, olardyń joly maıdan dalasynda eki aıyrylyp ketedi.

J.Nurlybaev 1945 jyly maı­danda erlikpen qaza tap­qannan keıingi 25 jyl boıy ol týraly týǵan jerine eshbir derek jetpeıdi. Habarsyz ketkender­diń esebinde bolady. Bári de oıda joqta… 1970 jyl. Mútájbek atam bir kúni general F.­E.Bo­kovtyń maıdandyq memýaryn oqı otyryp, óz kózine ózi senbegendeı kúıde ózine ári tanys, ári ystyq esimge qaıta-qaıta úńi­ledi. Sol! О́ziniń Joldybaıy! Kitap avtory J.Nurlybaevtyń erlikteri týraly baıandapty.

Osydan soń-aq atam Joldybaı baýyrynyń derekterin iz­destirýge bel sheship kirisedi. О́ziniń aýdandyq áskerı komıssar dárejesindegi qyzmeti de kóp septigin tıgizedi buǵan. Sóıtip, kóp uzamaı ol J.Nurlybaevtyń maıdandyq jolynyń kóp jáıt­terine qanyǵady. Onyń kapıtan sheninde bolǵanyn, tankige qarsy soǵysatyn artıllerııalyq polk­tyń batareıa komandıri ekenin anyqtaıdy. Eń bastysy, Jol­dybaıdyń maıdanda júrip radıst qyz Ekaterına Prýdnı­kovaǵa úılengenin jáne odan 1944 jyly uldy bolǵanyn biledi. Ekaterına bolsa kúıe­ýiniń maıdanda qaza tapqanyn bilgenmen, jubaıynyń týǵan-týystarynyń meken-jaılaryn bilmegendikten, habarlaýǵa múm­kindigi bolmaǵan. Er men eldiń arasy osylaısha úzilip qala bergen…

Uzaq izdenistiń nátıjesinde Mútájbek atam baýyrynyń jary men ulyn tabady. Batyrdyń uly Georgıı ol kezde 25 jastaǵy jigit edi. Baýyrynyń jesiri men ulyn atam Qazaqstanǵa shaqyra­dy. Joldybaı batyrdyń urpaǵy Georgııdiń ata-baba jerinde, Qa­zaqstanda turaqtaýyna muryn­dyq bolady. Ákesi týǵan topy­raqqa ornyqqan Georgıı Joldy­baıuly, meniń súıikti Jora aǵa­taıym sol kezden bastap bizdiń otbasymyzdyń bir múshesine aı­nalǵan-dy.

О́kinishtisi sol – atam óziniń oıyndaǵy basty bir armanyn oryndaı almaı ketti. Ol baýy­rynyń jatqan jerin, zıratyn tabý týraly arman edi. Osyndaı sáttilik, batyr zıratyn tabý baqyty arada taǵy da 42 jyl ótkende meniń enshime buıyryp­ty. Ata ósıetin oryndaý jolyn­daǵy uzaq izdenistiń bir sátinde men batyr atam Joldybaı Nur­lybaevtyń qıyrdaǵy Polsha jeriniń Pıla qalasy mańyndaǵy maıdandastar zıratyna jerlen­genin bildim.

Soǵys aıaqtalǵannan keıin 67 jyl ótkende halqymyzdyń qa­harman uldarynyń biri, Keńes Odaǵynyń Batyry Joldybaı Nurlybaevtyń zıraty osylaısha tabyldy. Endigi jerde biz, onyń urpaqtary batyr zıratyna baryp taǵzym etýge, quran baǵysh­tap, týǵan jeriniń topyraǵyn batyr qabirine aparýǵa, er esimine laıyq qur­met kórsetýge, eń bastysy, Mú­tájbek atamyzdyń ósıetin oryn­daýǵa múmkindik alyp otyrmyz.

О́mirge qushtar azamat

Izdenis barysynda men J.Nurlybaevtyń ómir derek­terine qatysty barlyq qu­jat­tardy paraqtap shyqtym. Ba­tyrdyń uly Georgıı – meniń Jora aǵataıym ákesi týraly málimetterdi muqııat jınap júr eken. Onyń arasynda resmı qa­ǵazdar, gazet qıyn­dylary men fotosýretter, hattar tá­rizdi mol materıal bar. Solar­dyń barly­ǵyn sholyp qarap shyq­qannan keıin oı qoryta otyryp, meniń kóz aldyma aınalasyna órshil de ań­ǵal kóńil­men kóz tigip, arman jeteginde ǵumyr keshken, sú­ıiktisin taýyp, shynaıy mahabbatpen onyń keý­desine de shyraq jaǵa bil­gen, erteńgi ba­qytty da beıbit tir­likti ańsa­ǵan tamasha azamat, adal dos, shynaıy patrıot, Otanyn jaýdan qorǵap, Je­ńisti jaqyndata túsken ji­gerli de qaharman jigittiń obrazy kele qalǵandaı boldy.

Osynaý orta boıly qaratory qazaq jigitine maıdandyq radıo­nyń qulaǵynda oınaǵan arý qyz Katıýshanyń ǵashyq bolýy, ǵashyq bolyp qana qoımaı, maıdan dalasynda, oq pen ottyń ortasynda júrip turmysqa shyǵýy adam tańdanarlyqtaı jáıt desek, qatelespespiz. Tipti ekeýiniń shaǵyn úılený toıy da maıdan jertólesinde ótkenin keıinirek Ekaterına Artemovnanyń ózi de san ret esine alyp aıtyp otyratyn.

Joldybaı men Katıýshanyń, surapyl soǵys dalasyndaǵy eki júrektiń shynaıy mahabbatyna tańdanbaý múmkin emes edi. «Ushyp baraıyn desem qanatym joq, – dep jazady Jora Katıaǵa. – Qymbattym, aradaǵy osy bir alshaqtyqtyń sonshalyqty janymdy qı­naı­tynyn bilseń, shirkin! Biraq, amal ne, bizdiń de janymyz jadyraıtyn kún týar áli. Qol jetpesim meniń! Shynymdy aıtsam, ekeýmizdiń kóp uzamaı qaýyshatynymyzǵa degen seni­mim mol. Men saǵan Jeńis­pen oralamyn jáne odan ári de ekeýmiz jubymyz jazylmastan ómir súretin bolamyz». Hatyn «Maıdandyq sá­lemmen! Súı­dim ózińdi! О́zińniń Jo­rı­giń» degen sózdermen aıaq­taıdy.

Sol kezde 22 jastaǵy jas Jora qalyńdyǵynyń anasyna bylaı dep hat jazady: «Sále­metsiz be, mamataı! О́mirimiz jaman emes. Nemister ıegimizdiń astynda, 300 metr jerde otyr… Nemis basqynshylarymen soǵy­syp júrip, kútpegen jerden men Katıa esimdi qyzdy jolyqtyr­dym. Ol sizdiń qyzyńyz bolyp shyqty. Sizdiń osyndaı arýdy tárbıelep ósirgenińizge jáne onyń maǵan shynaıy dos bol­ǵanyna sheksiz alǵysymdy bil­diremin…». Ot sharpyp, ajal ańy­raǵan, qan sýdaı tógilgen surapyl soǵys ortasynda otyryp jazylǵan osynaý joldarda adamǵa degen qansha jylylyq, meıirim men názik sezim shýaǵy tunyp jatyr deseńizshi. Dala poshtasynyń mórtańbasymen be­kitilgen osynaý úshburyshty jaýynger hattarynda Jora soǵys­taǵy qaharmandyqtyń beınesi emes, ómirge sheksiz ǵashyq, beıbit ómirge, bolashaq baqytty ómirge shyn sengen ázız júrekti jan tárizdi.

Batyrdyń maıdan joly

Joldybaıdyń maıdan joly Stalıngradtan bastalady. Ol munda soǵysqa 1942 jyldyń qyrkúıek aıynda, qaınaǵan qyr­ǵyn kezinde kiredi. Ol úsh jylǵa jýyq maıdannyń eń qaýipti al­dyńǵy shebinde bolady. Sebebi, ol qyzmet etetin tankige qarsy artıllerııalyq batareıalar jaıaý áskerdiń jolyn ashyp otyrýǵa tıis edi. Sol sebepti de tank sha­býylynyń qaýpi qaı tusqa tónse, artıllerııa sol shepten tabylatyn. Naǵyz ajalǵa bel býǵandar tárizdi edi olar. Osy tustaǵy erligi men batyrlyǵy úshin Joldybaı Nurlybaev «Stalıngradty qorǵaǵany úshin» medalimen jáne «II dárejeli Otan soǵysy» or­denimen marapattalady. 1945 jyl­dyń 15 qań­tary kúni ol «Qy­zyl juldyz» ordenine usyny­lady. Alaıda esil er ol marapatty kóre almaıdy. Osy usynystan keıin shamamen eki aptadaı ót­kende, Jeńiske úsh-aq aı qalǵanda, ıaǵnı 1945 jyldyń 30 qańtarynda J.Nurlybaev erlikpen qaza tabady. Sońǵy shaıqastaǵy qahar­man­dyǵy úshin marqum Keńes Odaǵy­nyń Batyry ataǵyna usynylady.

Mine, meniń qolymda «er­lik­tiń qysqasha mazmuny» baıandal­ǵan marapatqa usyný qaǵazynyń sarǵaıǵan kóshirmesi otyr. Ol Joldybaı Nurlybaev erlikpen qaza tapqannan keıin alty kún ótkende, 1945 jyldyń 5 aqpa­nyn­da toltyrylypty. Batyr­dyń bul erligi general F.E.Bokovtyń memýarynda da baıandalady. Marapat qaǵazyn oqı otyryp, nebári 22-aq jas­taǵy jigittiń boıyn­daǵy sheksiz erlik pen qahar­mandyqqa bas shaıqaısyń.

Maıdan qujattaryn muqııat oqı otyryp, atamyz J.Nur­ly­baevtyń Germanııa shekarasyn alǵashqylardyń biri bolyp atta­ǵanyn bilgen kezimde, tańǵalǵa­nymdy suramańyz. Bul derektiń rastyǵyn: «Polkovnık H.­F.Esıpenko avangardqa 1006-shy at­qysh­tar polkynyń 1-shi batalonyn, 266-shy atqyshtar dıvızııa­synyń 360-shy artıllerııa dıvızıonyn, kapıtan Joldybaı Nur­lybaevtyń basqarýyndaǵy tan­kige qarsy 507-shi áskerı polk­tyń 1-shi batareıasyn jáne saperlar vzvodyn ból­di… Fashısterdi óz je­rin­de tal­qandaýdy biz qansha ýaqyt arman­dadyq! Sonymen, biz Ger­manııaǵa kirdik…», dep jazǵan general F­.­E.Bokov­tyń memýar-esteliginen taptym (F.E.Bokov. «Vesna pobedy».   M. Voenızdat, 1985 j., 68-bet).

Bul soǵystyń tarıhyndaǵy asa bir áıgili kezeń Vısla-Oder operasııasy edi. О́ziniń esteli­ginde podpolkovnık V.­A.Dmıtrıev bylaı deıdi: «…Germanııa shekarasyna kelgen tusta kapıtan Nur­lybaevtyń batareıasy san jaǵy­nan ózderinen álde­qaı­da basym dushpan áskerin tal­qandaı otyryp, shekaradan bi­rinshi bolyp ótti. Ári qaraı jyljı otyryp, birneshe eldi mekendi basyp aldy. Kapıtan Nurlybaevtyń batareıasy Lýkas Kreıs qalasy úshin bolǵan urysta qalaǵa birinshi bolyp kirip, qarsyla­synyń mınomet batareıasyn tas-talqan etti, qoıan-qoltyq aıqasta jaýdyń 50 sol­datynyń kózin joıdy. Osy urys­ta kapıtan Nur­lybaev er­lik­pen qaza tapty. Onyń urysta kórset­ken qahar­man­dyǵy men erligi eń joǵary marapat – Ke­ńes Odaǵy­nyń Batyry ataǵyna laıyq».

Qaısarlyqtyń qýat-kúshi, er­liktiń qudireti

Týǵan jerinen jyraqta, ba­tys­taǵy Polsha jerinde meniń atam, Keńes Odaǵynyń Batyry Joldybaı Nurlybaev máńgilik qonysyn tapqan. Osynaý jan­nyń taǵdyrynda qanshama jan aýyrtar tustar bar deseńizshi. Ol maıdanda 1945 jyly kóz jumdy. Biraq týǵan eli onyń qaharmandyqqa toly taǵdyry týraly arada 25 jyl ótkende ǵana bildi. Al 67 jyldan soń batyrdyń zıraty tabyldy!

Joldybaı qarapaıym aýyl balasy bolyp ósti. Júregi qaı­sarlyq pen meıirimge toly boldy. Mundaı jigitter búginde de bizdiń qatarymyzda az emes. Araǵa ondaǵan jyldar salyp J.Nurlybaev ortamyzǵa qaıta oraldy, árqaısymyz óz boıymyzda oı tazalyǵy men jan jomarttyǵyn saqtaı bilýge tıis ekenimizdi taǵy da eskertý úshin oralǵan bolar. Sonda ǵana bizdiń jandúnıemiz kúıbeń tirliktiń deńgeıinen áldeqaıda joǵarydan tabylmaq. Al bul – qaısarlyq­tyń qýat-kúshi, erliktiń qudireti!

Aıgúl TО́LEMBAEVA,

ekonomıka ǵylymdarynyń doktory,

professor.

ALMATY.