Ala sıyr, tulyp jáne Aqqyz áje

Balalyq degen bazardy balaǵy­myzdy túrip tastap armansyz, alańsyz aralap júrgenbiz. Balaýsa baldáýren kezeńniń kóktemesinde kóńilderge kók kepter qonyp, eshnárseniń parqyn bile bermeımiz. Tańerteńnen sheshem aǵarǵan ishkizedi. Keıde kógildir qyrattarǵa shyǵyp, sheńgel-sheńgeldiń arasynan jýa terip kelemiz. Balalyq shaǵyńyzda aıranǵa jýa aralastyryp ishkenińiz bar ma? Bir japyraq nan tabyla qalsa, bala úshin budan artyq tamaq bolmaýshy edi ǵoı.

Balalyq degen bazardy balaǵy­myzdy túrip tastap armansyz, alańsyz aralap júrgenbiz. Balaýsa baldáýren kezeńniń kóktemesinde kóńilderge kók kepter qonyp, eshnárseniń parqyn bile bermeımiz. Tańerteńnen sheshem aǵarǵan ishkizedi. Keıde kógildir qyrattarǵa shyǵyp, sheńgel-sheńgeldiń arasynan jýa terip kelemiz. Balalyq shaǵyńyzda aıranǵa jýa aralastyryp ishkenińiz bar ma? Bir japyraq nan tabyla qalsa, bala úshin budan artyq tamaq bolmaýshy edi ǵoı.

Jalańaıaq joldastarymmen jýa tere ketkenmin. Jolaı bir baý balaýsa shóp julyp alyp tympyńdap kóterip keldim. Ondaǵy oıym – bizdiń asyraý­shymyzǵa aınalǵan ala sıyrdyń ózinen aýmaı qalǵan buzaýyna berý. Onyń enesi bizge aǵarǵan syılap júr ǵoı.
Iyǵymdaǵy shópti tastaı berip denem dir etti. Kishkene ǵana buzaý qozǵal­maıdy, kózderi bir núktege qadalyp qalǵan. Ustap kórdim. Qýys keýde, qur músin. Shoshyp kettim.
– Apa! – dep qoradan atyp shyqqa­nymdy bilemin. Odan arǵysy esimde joq.
Ájem mańdaıyma sýyq shúberek basyp otyr eken.
– Qorqyp qalǵan ǵoı, – dep tań­daıymdy kóterdi.
Keıin bildim, ala sıyrymyzdyń ádemi buzaýy áldeqashan ólip qalypty. Sıyrdy ıdirý úshin ákem men sheshem buzaýdy soıyp, terisine shóp toltyryp qoıypty. Ony tulyp dep ataıdy eken. Baıǵus sıyr sol tulypty buzaýym dep emirenip ıiskep, emsheginen shelek-shelek sút sorǵalaıtyn kórinedi. Bos tulypqa emirengen ala sıyr bizdi sútke qaryq qylǵanmen, «buzaýy» óspeı-aq, ıdirip embeı-aq qoıdy.
Kúnderdiń kúninde óziniń qur tu­lyp­qa aldanyp júrgenin sezdi me, baýyryna jaqyndaǵan sheshemdi teýip, súzip, alakózdene ókirip mańaıyna jolatpaı qoıdy. Sodan óristen tórt em­shegi syzdap taǵatsyzdanyp kelmeıtin boldy.
* * *
…Kórshimizdiń Qorabaı degen uly boldy. Mektepte oqyp júrgende ten­tektigimen aty shyqty. Joǵary synyp­qa ótken kezde sharaptan dám aýyz tıdi. Sol, sol-aq eken, Qorabaı qaradaı júrip búkil aýyldy qyryp jiberetin «óner» ashty. Mektepten soń ýchılıshege túsip, mehanızator bolyp oraldy. Keńshar basshylary, komsomol komıteti ony áskerge asa «qurmettep» shyǵaryp saldy.
– Áskerde tanki aıdadym. Koman­dırdiń ózin tankimen tyrqyratyp talaı qýdym, – dep aýzyna araq tıgende bósip otyrǵanyn talaı estidik.
«DT-75» degen shynjyr tabandy traktor berip edi, kóp uzatpaı ony naǵyz «tankige» aınaldyryp shyǵa kel­di. Iship alǵanda adamdardy kóshe-kóshemen traktormen tyrqyratyp qýatynyn áli umytqanymyz joq. Oshaqbaıdyń sharbaǵyn oırandap ketkeni bar, Maýsymbektiń qorasyn buzyp ketkeni bar, aýdanǵa aıdalyp, on bes sótke «qonaq úıge» jatyp kelgen kúnderinde esep joq. Sonda da es kirmedi Qorabaıǵa.
– Bul dııýdy úılendireıik. Ke­linnen uıalar. Balaly-sha­ǵaly bolsa tentek­tigi tyıylar, – desti úlkender jıylyp.
Endi Qorabaı kó­kem­niń óz toıynda ózi tóbeles bas­tap, búkil aýyldy qyryp kete jazdaǵan «konser­tin» qaz-qalpynda qaǵazǵa túsirsek, tórt-bes paraq qor bolady. Meldebek jákemniń qolynyń synǵany, Sultan kókemniń basy jarylǵany, Túktibaı aǵanyń ıyǵy shyǵyp ketkeni, Toǵyz­baı­dyń tepkiniń astynda qalyp, bet-aýyzy kónekteı bolyp isip, adam tanymastaı kúıge túskeni, búkil ydystyń synyp-kúıregeni sııaqty «usaq-túıek­ti» aıtpaı-aq qoıalyq.
Aıtpaqshy, ýchaskelik ınspektor Qarasart Jańbyrbaev Qorabaı kókemdi sol kúni aýdanǵa aıdap, kózin baqy­raıtyp on bes sótkege jaýyp-aq tas­taıtyn edi, aýyldyń aqsaqaly, qara­saqaly túgel jınalyp: «Búgin ǵana shańyraq kóterdi, toıdyń bálesi ǵoı. Qol synsa jeń ishinde, bas jarylsa bórik ishinde, aǵaıyn araz bolmasyn, tentegimizdi ózimiz tezge salamyz. Bir jolǵa keshir», – dep jata jabysyp jalynbaǵanda. Sóıtip, Qorabaı kóke­miz týralap kelgen «tajaldan» osylaı aman qaldy.
– Oı, atasyna nálet! Tóbelespese toıdyń nesi qyzyq? Qatyp ketken tóbeles uıymdastyrdym-aý. Átteń, óz toıym bolyp, qolymnyń qyshýy qan­baı qaldy, – dep júrdi bul dúleı kópke deıin.
Úıine tezek túsirip, sekseýil túsirip júrgen Qorabaıdy el «túzeldige» sanap-aq qalǵan edi. Qaıdaǵy?! Bir kúni traktoryn jaý qýǵandaı bezildetip kele jatqanyn kórip úı-úıge, qora-qoraǵa tyǵyldyq. Sol túni kórshimizdiń ıti úrip, sıyry móńirep, balalary ulardaı shýlap, jeńgemiz asaýdaı týlap shyqty. Kókemizdiń úıine áldekim­derdiń kirgenin, ony uıyqtata almaı alysyp shyqqanyn bala bolsaq ta kózimiz baqyraıyp jatyp bildik. «Biz­diń úıge kirip ketpese eken» dep Qudaıǵa jalbarynyp, kórpe astyna jasyryndyq. Kish­ken­taı júregimiz búlk-búlk soǵyp jatyp: «Qorabaı kókem bu­dan keıin araq ishpese eken, balalary qoıan­daı qaltyrap otyrmasa eken», dep táńirden ti­ledik.
Biraq, bizdiń bul tile­gimizdiń de, Aqqyz ájemizdiń kókke em­she­gin saýyp jal­ba­rynǵanynyń da shapa­ǵaty bolmady. Tozaq ýynyń ashy tyrnaǵyna tuzaqtalǵan Qora­baı kó­kemniń kózderi eshteńeni kórmeı, aqyl-esin tuman torlap, ibilistiń sońynan ere berdi. Shaıtan sýdyń qulyna aınalǵan kókemiz qaraıǵandy qas dushpan sanap, qara­dan-qarap soqtyǵysatyn. Sońǵy kezde kózine belgisiz elester enip, túni boıy alasuryp shyǵady eken degendi estı­tinbiz. Jeńeshemiz temirden jaratyl­ǵan jan-aý, sirá. Kókemniń qolaqpandaı judyryǵyna kópke deıin shydap baqty. Bet-aýyzy kókala qoıdaı bolyp isinip, el kózine qaraýǵa shamasy kelmeı, buqpantaılap, júzin oramalmen orap úıde kómilip otyrdy. Eshkimge, tipti, tórkinderine de tis jaryp shaǵym aıtpady.
– Mańdaıyma jazylǵany osy shy­ǵar. Qudaı saldy, men kóndim, – degenin estip, apam talaı ret rıza bolyp kelgen.
Sóıtken, soldattyń etigindeı siri jeńgem de bir kúni sógildi. Qatty bir tepkende búıregi ezilip, aýdandyq aýrýhanadan bir-aq shyqty. Emdelip, beti beri qaraǵan soń shańyraǵyna oralar dep oılaǵanbyz. Shashy jalbyrap jú­girip júrgen japyraqtaı qyzyn da, kish­kentaıynan býlyǵyp ósken, ońaı­lyqpen sóıleı qoımaıtyn qaradoma­laq balasyn da kórgisi kelmeı, tórkinine tartyp ketti.
– Endi kórme­genim Qo­rabaı­dyń úıi bolsyn. Balalar esin jınasa, sheshele­rin bir kúni óz­deri-aq tabar, – depti.
Bul sońǵy sózi.
Al, aǵamyzdyń «araqty qoıamyn» degen sózi­niń shet-qıyry bolmady. Onyń «qoıdym» degeni endi bizge «toıdym» degendeı es­tile bas­tady.
Kókemizdiń psı­hıkasynda da biz bilińkiremeıtin bir­deńeler baıqaldy. Keıin bildik, muny «psıhoz» deıdi eken. Júıke júıeleri julym-julym bolyp zaqymdanǵan kókemizdiń qula­ǵyna túrli daýystar estilip, kóz aldyna qorqynyshty eles­ter kórinip, araq ishken túni «shaıtandarmen shaıqasyp» shyǵatyn boldy.
Kúnderdiń kúninde aǵaıyndar jınalyp Qorabaı kókemniń qol-aıaǵyn tutqyn sekildi tars baılap, áldeqaıda alyp ketti. Alqashtardy emdeıtin arnaıy aýrýhanaǵa jatqyzǵan ba, birer aıdan soń aǵamyz meń-zeń kúıde qaıtyp keldi da araǵa kóp ýaqyt salmaı «eski dosymen» qaıta qaýyshty.
Dúrbeleń qaıta bastaldy. Kókemdi tyrp etkizbeı qol-aıaǵyn arqanmen baılap, emshi-táýipterge emdeýge áketti. Osy sapardan ol kádimgideı ońalǵan­daı bolyp oraldy. Júzine qan júgi­ripti. Bir tań qalǵanymyz – qolynan quman túspeıtin bolypty.
– Iá, arýaq! Uzaǵynan súıindirgeı, – dep qarııalar qýanyp júrdi.
Bir kúnderi bolǵanda Qorabaı kókemniń kózderi tumandanyp, qolyna qumandy alyp Qoıbaǵar jákeme tura umtyldy desedi. Sol sol-aq eken Qorabaıdyń báz-baıaǵy beıbereket áreketi buǵyp jatqan jylandaı basyn kóterip, sýnamı jelindeı sýmańdata, solqyldata soqty deısiz bir. Ol jolyndaǵynyń bárin jaıpap bara jatty.
Ájemizdi eski qorymdaǵy ata­myzdyń qasyna tabystap, úıge kel­gender jaǵa­laryn ustapty desedi. Úıde ilip alar eshteńe qal­mapty. Qora typ-tıpyl. Aǵaıyn-týys jylý jınap, ájemizdiń jetisin, qyrqyn ótkizdi.
– Sorly Aq­qyz, qý tu­lypqa telmi­rip ótti. Osy jal­ǵyzy adam bola ma dep arqa eti arqa, borbaı eti borsha bolyp ǵumyr keshti. Jastaı je­sir qalyp, bir ba­lanyń sońyna qa­rap qalyp edi. Qa­rań qalǵyr Qora­baı, sheshesine ne jaq­sylyq kórset­ti? Endi bul alqash ne ister eken? – dep úlkender jı­nalǵan kezde ah uryp otyrǵanyn bala bolsaq ta estidik. Sonda kishkentaı júre­gimiz atqaqtaı soqqan.
Bir kúni jeńeshemiz kelip, uly men qyzyn alyp ketti.
– Úlkeıgen soń elin tabar. Ázirge Qorabaıdyń tepkisin kór­mesin. Janymdy jaldasam da jaý­tań­datpaı jetkizermin, – depti jeńeshemiz.
Sóıtip, aıdyń-kúnniń amanyn­da baýyrlarymyz basqa jurtqa ketti. Jylaı-jylaı ketti. Jaýtańdap ketip bara jatqan kózderine qaraı almadyq. Júregimiz qan jylady.
Tiri tulypqa aınalǵan Qorabaı kókem de bir kúni birjola tynysh tapty. Úreıge boı aldyrǵan ol qoraǵa baryp arqanǵa moınyn salypty.
Biraq uly men qyzynyń basyna bir ýys topyraq salmaǵany qatty batty.
Endi kim izdeıdi, sizdi kóke!
* * *
Jýyrda baspasóz betterinen myna málimetti oqyp jaǵamdy ustadym. Resmı derek boıynsha, respýblıkamyz­da­ǵy narkologııalyq mekemelerde 235416 adam maskúnemdik derti boıynsha esepte turady eken. Bir adamǵa kúnine 12 lıtr araq, 31 lıtr syradan keledi deıdi taǵy bir esep. Elimizdiń turǵyn­darynyń 33,3 paıyzy, ıaǵnı úshten biri araq ishedi. Jas erekshelikterine kelsek, 40-49 jastaǵylar kósh bastap, 20-29 jastaǵylar odan keıingi orynda. Al, 18-19 jastaǵylardyń úles salmaǵy 37,7 paıyzdy, jasóspirimderdiń úlesi 22 paıyzdy quraıdy eken. Dúnıe­júzilik Densaýlyq saqtaý uıymynyń sarapshylary ishimdikti shamadan tys tutyný ult densaýlyǵy úshin qaýipti, ulttyń tegin qurtatynyn aıtady.
Ulttyń tegin qurtqany emeı nemene, Qorabaı kókemniń basynan ótker­genderiniń ózi talaı qasirettiń ózi emes pe? Qaı qazaq balasyn qańǵytyp jiberedi? Qaı qazaq otbasynyń bereke­sin ketiredi? Sharıǵat ta ózine-ózi qol salǵandy qosh kórmeıdi. Olarǵa tipti janaza da shyǵarmaıdy desedi. Sheshesi qoly – kóseý, shashy – sypyrǵy bolyp júrip ıt ólimmen óldi. Áıeli bosaǵa­syn attaǵaly rahat, otbasy qyzyǵyn kóre almaı-aq ketti. Ulttyń tegi qurymaǵanda endi nesi qaldy?
Er-azamat árbir otbasynyń ustyny, tiregi. Ár áke-sheshe ómirge ul bala kelsin dep tilegende «sońymda izim qalsyn» deıdi. Adam urpaǵymen myń jasaıdy. Árbir shańyraq ómirde óz ornyn tapqan uly – izbasarymen maqta­nady. Al, sol at tuıaǵyn basar taıdyń taǵdyr talaıy buralań jolmen ótse she? Onda otbasy úmitiniń óshkeni. Aramyzda qanshama otbasy óz shańyraǵyn ortaǵa túsirip, ishimdiktiń qulyna aınalyp júr deseńshi. О́tkende ómir boıy joǵary qyzmette istegen bir kisiniń jalǵyz uly eń aýyr indet – esirtkige eltıdi dep estigende ne aıtarymdy bilmedim. Sol jalǵyzben birge jalqy úmit te jalp etip sóndi. Endigi áke taǵdyry ne bolmaq? Ol da qur tulypqa ıigen bizdiń álgi ala sıyr sııaqty ólimtik ulǵa úmit artyp keldi ǵoı.
Qyzyq. Sıyr ǵoı – mal. Túısik ataý­­lydan jurdaı. Qur tulypqa aldandy. Al, adamdar she?..
Adamdar aldanbaıdy. Biraq, úmitin óshire almaı ótetinderi ókinishti.
Eı, adamzat balasy! Sen de bir úı­diń úkilegen úmitisiń. Ákeń men shesheń, týystaryń, baýyrlaryń qur tulypqa emes, tulǵaǵa qarap qýansyn.
* * *
Tunshyǵyp oıandym. Bireý alqy­mym­­nan syǵymdap qysqandaı, alqy­nyp turmyn. Tús kórippin.
Baıaǵy bala kezim eken deımin. Ala sıyr alaryp qaraıdy. Úıge qaraı aıdaımyn, qashady. Arǵy jaqtan Aqqyz ájem kórindi. Kózinde muń. Janarynda jas. Bir ýys bolyp búktetilip qalyp­ty. Aıtpaqshy, sońǵy kezde ony «búkir kempir» deıtin. Qolyn mańdaıyna qoıyp tý-ý alysqa qaraǵyshtaıdy.
– Qorabaı, a, Qorabaı, qaıdasyń?
Áne, ana qyrattan Qorabaı kókem kórindi. Qap-qara bolyp tútigip ketipti. Artyna qaraılamaıdy. Japadan jal­ǵyz jalańaıaq ot keship bara jatyr. Osy ottyń shetine kelgende Aqqyz áje sos­tıyp turyp qaldy. Alaýlaǵan ot ótkel berer emes. Búkir kempir búk tústi.
– Qaıt, balam, qaıt!
Aqqyz ájeniń ashy aıqaıy eken meni oıatqan.
Sol kúni Aqqyz ájemniń beıitiniń basyna baryp quran oqydym. Kútimsiz qorymnyń ústin aramshóp basyp ketipti.
Sabyrbek OLJABAI, Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń múshesi.
Ońtústik Qazaqstan oblysy.