«Qyrymnyń qyryq batyry» jyrynyń «Manastan» nesi kem?

Dana Abaı «adam balasyn adam balasynan ozdyratyn» qasıetterdi sanamalap aıtyp ketken bolatyn. Eshqashan mańyzyn joımaıtyn sol qasıetter qazir tipti eńselene tús­kendeı. Táýelsiz Qazaqstandy álem jurtshylyǵyna tanytý jáne moıyndatý, jahandaný dáýirinde ulttyq qundy­lyq­tardy saqtaý úshin biz aqyl-sanaǵa, óner-ǵylymǵa súıenýge tıispiz. Búginimizdiń jetistikti bolýy – bir meje, al maqtana kór­setýge molynan tatıtyn kóne  qundylyqtarymyzdy jetkilikti baǵa­laı alyp júrmiz be? Bir ǵana mysal  retinde «Qyrymnyń qyryq batyry» epostyq jyry jaıly aıtýǵa bolady.

Dana Abaı «adam balasyn adam balasynan ozdyratyn» qasıetterdi sanamalap aıtyp ketken bolatyn. Eshqashan mańyzyn joımaıtyn sol qasıetter qazir tipti eńselene tús­kendeı. Táýelsiz Qazaqstandy álem jurtshylyǵyna tanytý jáne moıyndatý, jahandaný dáýirinde ulttyq qundy­lyq­tardy saqtaý úshin biz aqyl-sanaǵa, óner-ǵylymǵa súıenýge tıispiz. Búginimizdiń jetistikti bolýy – bir meje, al maqtana kór­setýge molynan tatıtyn kóne  qundylyqtarymyzdy jetkilikti baǵa­laı alyp júrmiz be? Bir ǵana mysal  retinde «Qyrymnyń qyryq batyry» epostyq jyry jaıly aıtýǵa bolady.

Basynan talaı dáýirler men dáýrenderdi ótkizgen qazaq hal­qy­nyń, tósinen jóńkilgen nebir taıpalar men ulystardy ótker­gen qazaq dalasynyń tarıhy shym-shytyryq. Osylardyń ishin­­­­de biz bir shańyraq astynda bolyp, 16-shy ǵasyrdyń so­ńyn­da ydy­ra­ǵan noǵaı-qazaq uly­syn­­­daǵy psı­ho­logııa­lyq kóńil-kúı­di, ha­lyqtyń neni ańsap-kók­segenin «Qyrymnyń qyryq batyry» jyrlar sık­linen ańǵara­myz. Dú­nıejúzilik mádenıet es­­kert­kishi dep esep­telinetin ol «no­ǵaıly jyrlary» dep atalady. Onyń sebebin joǵaryda aı­tylǵan qos ulys­­tyń birge bolýynan dep túsi­­nemiz. Noǵaı uly­sy Qa­zannan Samarqandqa, Qy­rymnan Al­­taı­ǵa, Mańǵys­­­taý­­­dan Túmenge de­ıin­gi aýmaqty meken etken­digin eskersek,  jyr q­azaq úshin jat emes. Qazaq ti­­linde jyr­lanyp, birden-bir to­lyq nus­qasy qazaq jyraý­lary­­nyń arqasynda saq­talyp, bú­­ginge jet­kendigi de biraz nárseni ań­ǵartady. Onyń ústine mańǵys­taýlyq ǵalym, mar­qum S.Qon­­­dybaı  «Qyrym» toponımine qa­­tysty «ańyzdyq Qyrym – 14 ǵasyrda paıda bol­ǵan Ústirttiń poetıkalyq ataýy, Ústirtti sol aımaqta turǵan tú­rikpen de, qa­zaq ta kúni búginge deıin «qyr» dep atap keledi. Esen-qazaqtar zamanynda jáne olardyń ydyrap ketkennen ke­ıingi jarty ǵasyr ýaqyt ishinde jergilikti folklorda «Qyrym» dep Ús­tirt­­ti de, oǵan japsarlas Mań­ǵystaý túbegin da ataıtyn bol­ǵan» degen pikir aıtady. Demek, jyr qazaqtyń da murasy, oǵan ıelik etýge qazaqtyń da quqy bar.
Kólemi jaǵynan álemdegi alyp jyr «Qyrymnyń qyryq batyry» tıisti oryndardyń qu­laǵyna Uly Otan soǵysy jyldary shalyndy. I.V.Stalınniń júdegen, kóńilsiz halyqty rýhanı qoldap, ıdeologııalyq ja­ǵynan jigerlendirý maqsatynda berilgen tapsyrmasy negizinde, barlyq respýblıkalarda ulttyq qundylyqtarǵa nazar aýdaryla bastady. 1942 jyly KSRO Ǵy­­lym akademııasy qazaq fılıaly Tóralqasy tóraǵasynyń orynbasary Q.Sátbaev pen osy fı­lıaldyń Til, ádebıet jáne tarıh ınstıtýtynyń dırektory N.Saýranbaev Qazaq KSR Halyq komıssarlary keńesiniń tór­aǵa­sy N.Ońdasynovqa málimdeme jasap, atalmysh jyrdy jadynda saqtap, búginge jetkizgen Mu­ryn jyraý Seńgirbekulyn Al­matyǵa aldyryp, jyrdy asa qıyndyqpen qaǵazǵa túsirt­tire­­di. Osylaısha, Muryn jyraý­­­dyń  kómbe kókireginde saq­­tal­ǵan asyl jádiger hattaldy. Bu­ǵan úlken yqylaspen shúkir­shilik etýge tıispiz.  Eki jyldan soń Tashkent qalasynda ótken Orta Azııa folkloryna qatys­­ty búkilodaqtyq ǵylymı-teo­rııalyq konferensııada aıtýly keńestik ǵalymdar «Qy­rym­­nyń qyryq batyry» jyryn «dúnıe­­júzilik mańyzy bar jyr» dep baǵalady. Sol kezderi ǵa­lymdar, ádebıetshiler, tarıhshylar tarapynan jyrǵa qy­zyǵýshylyq týyp, zertteýge qush­­­­­­­tarlyq paıda boldy. Bas­tapqyda mıftik ańyz ele­ment­­­teri basymyraq jyr retinde qarastyrylyp, tarıhı astaryna úńilýge aıta qa­larlyqtaı um­tylys bolǵan joq. Bir sıýjetti ár jyraýdyń ózin­she qubylta, óz qııalymen damyta jyrlaýy jyrdyń kórkemdik-poetıkalyq qýatyn arttyr­ǵan­men, kúdik-kúmánniń perdesin qoıý­lata tús­ti. Qııaldyń jyry, ańyzdyń áńgimesi, jyraýlardyń oıynan shyǵarylǵan oqıǵalar, noǵaı­dyń murasy dep qaraý ýaqyt óte kele seıilip, belgili bir tarıhı kezeńniń dúbiri, baǵ­zy dáýir da­ýysynyń jańǵy­ry­ǵy, qazaqqa da qatysy bar qun­dylyq eken­digi  moıyndala bas­tady. Halyq qııa­lyn­da ǵa­syrlar boıy terbelgen el men jerdi qorǵaý, otan­súı­gishtik, tá­ýel­siz­dik úshin kúre­sýdiń óksik-sary­ny estildi, jaý­­ǵa qarsy atoı­laǵan rýhtyń lebi esti. Ár­túrli pikir, paıymdardan soń, «Qy­ryq bir batyrdy qamtıtyn 36 jyrdan tura­dy» dep kólemi anyqtaldy. 10 batyrdy qamtı­tyn «Ańshybaı batyr jáne onyń urpaqtary», taǵy da 10 batyr jaıly syr shertetin «Qa­radóń batyr jáne onyń urpaq­tary», sondaı-aq, 21 batyrdy baıandaıtyn «Jeke batyrlar» bólimderi bar ekendigi naqty­landy. Kek alý, el qorǵaý, tá­ýelsizdik úshin arpalystyń  ata­­­­dan-balaǵa jalǵasyp, jyr­dyń ón boıyna geneologııalyq sıpat beretindigi aıtyldy. Teks­tik-sıýjettik negizi talqylanyp, jyr­­lardyń bári bir mezgilde jazylmaǵandyǵy, ár qaısysy­nyń ár zamannyń týyndylary ekendigi, Mańǵystaýda, odan soń Saraıshyqta turǵan qart jyraý Sypyradan bastap, Abyl, Nu­rym, Qashaǵan, Murattar arqy­ly Murynǵa jetkendigi belgili boldy. Sondaı-aq, jyrshylar men jyraýlardyń jyrdy ja­ńadan oılap tappaı, «14 ǵasyr ozaldaryndaǵy bas keıip­ker­ler­diń esimderin noǵaıly tarıhynda aty máshhúr bolǵan Edige jáne onyń urpaqtarynyń,  t.b. kisilerdiń attaryna aýystyra jyr jasaǵandyǵy» shamalandy. Jyrda aıtylatyn Shyńǵyrlaý, Qandyaral, Elek, Qyzylqum, Bal­qan, Boǵda, Besoba, Shat, Egiz­­­bulaq, Qaratúleı, ózge de jer-sý ataýlaryn qazirgi qazaq dalasynan kezdestirýge bolady. Ásirese, Beıneý aýdany aýma­ǵyn­daǵy Kúıken ushqan taýy «Qyrymnyń qyryq batyry» jyrynyń menmundalap turǵan «belgisi». Mańǵystaýlyqtar ara­­­­­­­synda on bir bı  opasyzdyq jasap  kepilge qaldyryp qashyp ketken, sóıtip,  qalmaqtardyń qolynan qaza tapqan Kúıken keı­ýananyń jalǵyzy – Mana­shynyń qurmetine sol esimdi ıe­lenip júrgender bar.
«Qyrymnyń qy­­ryq batyry» jyry áli zert­telip bolǵan joq. Tarıhı-geo­­grafııalyq turǵyda jáne jyrda kezdesetin salt-dás­­­túr, dinı na­nym-senim, batyr­lardyń qalyp­tasýy men soǵysý ádisi, oryndaýshylar mektebi men olardyń jyrdy damytý sheberligi sekil­di alýan qyry­nan tolyqqandy zerttep-zerdeleý úshin óz janashyrlaryn, iz­denýshilerin kúte­­di. Bizdiń aıt­paǵymyz – álem aldynda qazaq­tyń maqtanyshyna aınala alatyn ulanǵaıyr jyr­dyń, onyń oryndaýshysy, aı­ryq­sha talant ıesi Muryn Seń­girbekulynyń áli kúnge eleýsiz qalyp kele jatqandyǵy. Joqtar joqtan bar jasap tyrashtanýǵa áýes bolsa, biz bardy baǵalaı almaý­ǵa boı úıretip alǵan syndymyz.
Aǵylshynnyń «Roland týraly ańyzyn», grektiń «Ilıadasy» men «Odısseıasyn», qyrǵyz­dyń «Manasyn», orys­tyń «Igor ja­­saǵy týraly jyryn» bilemiz, sol arqyly el­derin tanımyz. Al «Qyrym­nyń qyryq batyry» dese qazaq aty atalatyndaı dá­rejege nege jete almaı júr­miz? Joǵaryda aıtyl­ǵan N.Oń­da­sy­­novqa ja­zyl­ǵan málim­demede Q.Sátbaev pen N.Sa­ý­ranbaev «Qy­­­­rymnyń qyryq batyry» baǵalylyǵy jaǵynan qyr­ǵyz­dyń «Manasynan» da asyp tú­ser dúnıe­jú­­zilik ma­ńy­zy bar, kólemi jaǵy­­nan  «Manastan» eki ese úlken, shyǵystyń uly týyndysy «Myń bir tún­niń» ózin keıinge qal­dyrady» degen bolatyn. Biz­­diń oıymyz – qyrǵyz baýyrdyń brendi «Manasty» man­suqtaý  emes, 2009 jyly Qy­taıdaǵy qyrǵyz dıasporasy usyndy dep, Qytaı atynan IýNESKO-ǵa tirkegen­di­gin aıtý. Biz qytaılyq qandas­tardyń qa­re­ketin kútip júrmiz be, álde jyrdyń keıbir nus­qalary saq­talǵan Reseı ól­kesindegi  noǵaı­larǵa qaraılaı­myz ba? Jurt bireýdiń uly mu­rasyn kózapara «urlaýǵa» kósh­­kende, biz barymyzdy nasıhattaýdan nege tartynamyz? Tájik­ter Fırdoýsı murajaıyn «Shah­nama» keıip­ker­leriniń mú­sinderimen bezen­dirgen. Bul jaı ǵana bezendirý emes, tarıhty tanytý, ulylyq­ty moıyndatý, rýhanı muralar­dy qasterleý. Alasapyran Uly Otan soǵysy kezinde eposqa qatysty aǵalar bastaǵan isti biz táýelsizdik tu­synda laıyqty jalǵastyra almaı otyrmyz. Bu­ǵan deıin IýNESKO qor­ǵaýyna Qoja Ahmet Iаsaýı ba­bamyzdyń kesene­­si men Tamǵaly petroglıf tas ke­sheni sekildi eki má­denı, Sa­ry­arqa – Soltústik Qa­zaqstan dalasy men kólderi sekildi bir tabıǵı muramyz endi. Endi beı­­materıaldyq mura sanatynda kólemi, qundylyǵy ja­ǵynan qaı talaptarǵa da saı keletin «Qy­rymnyń qyryq baty­ry» eposy alynsa, ta­­qııamyzǵa tar kelmes edi. Qazirgi tańda aldyn ala tizimde tur­ǵandar ara­synda atal­­­­mysh jyr joq.
«Qyrymnyń qy­ryq batyry» jyryn nasıhattaýda qyr­ǵyz­dardan úlgi alýǵa tıis­­­­piz. Olarda «Manas» jyryna Otandy qorǵaýdyń,  er­­lik­­tiń, táýelsizdik úshin kú­restiń, urpaq tár­bıe­leýdiń ustyny re­tin­de qaraıtyn kóz­qaras barynsha qalyp­tas­qan. Jyrdy oryndaý­shylar deń­geıi men qabiletine qaraı dá­re­jelenip, ulyqtalady. О́zderi qurmettese, ózgeler de nazar aýdarady emes pe? Keńes astronomy N.Chernyh ashqan ǵalamsharǵa Manas aty berildi, eki tomdyq «Manas» ensıklopedııasy basyldy. Bishkekte ha­lyq­aralyq áýejaı osy ataýmen atalyp, ma­nasshylarǵa jáne jyrdyń ke­ıipkerlerine esker­t­kish-músin or­natyldy. Gın­nes­tiń rekordtar kitabyna enip,  jyrdyń 1000 jyldyǵy IýNESKO she­shimimen keń kólemde atalyp ótildi. Rýhanı baǵytta birneshe operalar, kınolar ómir­ge keldi. Osylarǵa qarap, «Qyrymnyń qyryq batyry» ógeısip turǵan­daı bolady. Mar­qum A.Seıdim­bektiń atalmysh jyrdy dúnıe­júzilik deń­geıde túrkige ortaq mádenı mura re­tinde tanytý armany da ázirge adyra qalyp tur… Ekinshi aıt­paǵymyz – jyr­dyń birden-bir jetkizýshisi, «XX ǵasyrdyń Go­meri atanǵan» Mu­ryn jyraý­dyń tasada qalýy. Aldymen Muryn jyraýdyń erekshe qabi­let ıesi, oqý-syzý­syz-aq osynsha jyrdy jattap, jadynda saqtaǵan, óz áýen-maqa­myna saı tógilte jyr­laǵan jyraý eken­digin moıyndaý kerek. Jyrlary jazbasha saq­talǵan Gomerge telý – tabıǵat­tyń ózi darytqan aǵyl-tegil jadtyń ıe­si, tarıhı, má­denı mu­rany uzaq jyldar saq­tap ákep, qazaq aýyz ádebıetiniń qo­ryna qal­­dyryp ketken Mu­rynǵa jasal­ǵan qııa­nat. «Kúı – Tá­ńir­diń kú­biri bolsa», sózdiń kıesi, al jyr­dyń rýhy bar. Jambyl Jabaev túni boıy «Kór­uǵlyny» oryndap, tań sá­ri­de qumanyn us­tap dalaǵa shyqsa, qarsy al­dyndaǵy qara­ýyta munartqan taý ústinde alyp qara kisi qarap turypty. Shoshynyp ketken Já­keme «qo­ryqpa, men týraly jaq­sy aıt­tyń» depti degen lám bar. Mu­ryn oryndaǵan batyrlar jy­rynda batyrlardyń rýhy saq­talǵan.  Muny Muryn da tú­sin­gen. Kónekózderden estýimiz­she, ol árbir jyr bitken soń, syrtqa shyǵyp dáretin alyp ke­lip kele­si jyrdy bastaǵan. Al jyrdaǵy basty keıipker – qa­harman qaı­tys bolsa, oryndaýshy men tyń­daýshylar kózderine jas alyp, onyń rýhyna aıat baǵyshtap alyp, qaıta jyrlaýǵa kirisedi eken. Jyrdy osynsha­lyq­ty qur­mettegen ózi usta, ózi jyrshy M.Seńgirbekuly, sonymen qa­tar, qazaq jyrlaryn Orta Azııa elderine nasıhattaýmen aınalysty. Biraq, bir ózi áde­bıetimizge sheksiz úles qosqan uly jyraýdy jetkilikti dáre­jede qurmet­tep júrmiz dep aı­týǵa erte. Ultymyzdyń mań­daıyna bitken arystardyń mereıtoıyn IýNESKO kóleminde atap ótý qýany­shyna qol jet­kizdik, biraq bul sanatqa Muryn engen joq. 150 jyldyǵynyń res­pýblıka kóle­minde toılan­ǵan­dyǵyna táýbe dedik. Aq Ke­tikte murajaıǵa aınaldyrylǵan jy­raýdyń úıi T.Shevchenkonyń mu­rajaıymen salystyrǵanda, kó­ńilge olqy túsip turatyndaı. Kóre bilgenge jetispeýshilikter jetip jatyr. Osy jerde bizge Fırdoýsıdiń murajaıyn ashyp,  «Shahnama» ke­ıipkerleriniń mú­sinderin tur­ǵyzǵan tájikterdiń qunttylyǵy men «Manasyn» madaqtap, manasshylaryn tóbege kóteretin qyrǵyzdardyń pysyq­tyǵy kerek.
M.Seńgirbekuly men «Qy­rymnyń qyryq batyry» – taýsylmaıtyn taqyryp. Shaǵyn maqalany ol jaılarǵa tereńirek toqtalýǵa emes, olardy halyq­aralyq deńgeıde nasıhattaý máselesine arnaýdy jón kórdik. «Qyrymnyń qyryq batyry» men Muryn jyraý ulty­myz­­dyń ulylary emes dep esh­kim aıta almas. Bi­raq, nasıh­at­taý­ǵa da esh­­kim qu­lyq­ty emes.
Nege?
Gúlaıym ShYNTEMIRQYZY,
«Egemen Qazaqstan».

Mańǵystaý oblysy.