«Sen ony umytpaýǵa tıissiń!»
Soǵys týraly ashy shyndyqty aıtar bolsaq, qorshaýda qalyp nemese jaraly kúıinde tutqynǵa túsip, azap shekenderdi elemeı ketýge bolmaıdy. Soǵystyń alǵashqy kezeńinde keńes jaýyngerleri myńdap qyrylyp, tiri qalǵandary qorshaýdy buzyp ótip partızandarǵa qosyldy. Mundaı baqytqa qoly jetpegender konslagerlerde azap shekti. Sondaı tutqyndardyń biri soǵys jyldarynda Túrkistan legıony qatarynda bolǵan atyraýlyq Ǵaıpen Beıisov edi.
Soǵys týraly ashy shyndyqty aıtar bolsaq, qorshaýda qalyp nemese jaraly kúıinde tutqynǵa túsip, azap shekenderdi elemeı ketýge bolmaıdy. Soǵystyń alǵashqy kezeńinde keńes jaýyngerleri myńdap qyrylyp, tiri qalǵandary qorshaýdy buzyp ótip partızandarǵa qosyldy. Mundaı baqytqa qoly jetpegender konslagerlerde azap shekti. Sondaı tutqyndardyń biri soǵys jyldarynda Túrkistan legıony qatarynda bolǵan atyraýlyq Ǵaıpen Beıisov edi.
Ǵaıpen Beıisov 1921 jyly Atyraý (burynǵy Gýrev) oblysynyń, Mahambet (burynǵy Baqsaı) aýdanyna qarasty Talqaırań aýylynda dúnıege kelgen. On segiz jasynda partııa músheligine kandıdattyqqa qabyldansa, sol kezderi Baqsaı aýdandyq partııa komıtetinde jumys istedi, áskerge shaqyrylyp, ýchılıshege oqýǵa jiberiledi. 1941 jyly Qyzyl Armııa qataryna alynyp, 15 qyrkúıekte Ýkraınadaǵy Lohovısa qalasynyń mańyndaǵy urysta aýyr jaralanyp, nemis-fashısteriniń qolyna túsedi, aılar boıy lager azabyn tartyp, Túrkistan Ulttyq komıtetine jumysqa turady. Soǵys jyldarynda Vermahttyń Joǵarǵy bas komandovanıesiniń Túrkistan nasıhat bóliminiń áskerı fototilshisi bolyp, shyǵarmashylyqpen aınalysqan.
1945 jyly legıonerlerdiń qashýyn uıymdastyrdy degen sezikpen Ǵ.Beıisov, H.Abdýllın, Zakırov, E.Qaldybaev tutqyndalyp, atý jazasyna kesiledi. Bul kezeńde keńes armııasynyń qarqyndy shabýylynan qaımyqqan nemis-fashısteri shapshań sheginýde bolatyn. Úkim oryndalar túnde túrme kúzetshileri qashyp ketip, bular aman qalady. Nemis túrmesinen bosaǵan soń Qyzyl Armııa qataryna qabyldanyp, 1946 jyly ásker qatarynan bosap elge oralǵan Ǵ.Beıisov 1946 jyly RKFSR Qylmys zańynyń 58-1b-babyna sáıkes «halyq jaýy» retinde 10 jyl bas bostandyǵynan aıyrylyp, atyshýly Sibir, Steplag, Karlagtyń tozaq ómirin bastan keshedi, tek 1956 jyly bosaıdy.
Odan keıingi jyldary Atyraý, Mańǵystaý oblystarynyń kásiporyndarynda ınjener bolyp istep, zeınetkerlikke shyqqan. Tek 60 jyldan keıin Qazaqstan Respýblıkasy Bas Áskerı prokýratýrasynyń 2006 jyldyń 24 sáýirindegi №12/3-06(R) qorytyndysymen aqtalyp, saıası qýǵyn-súrgin qurbany mártebesin alǵan. Sol qorytyndymen birge Ulttyq qaýipsizdik komıteti muraǵatynda saqtalǵan, 1941 jyly soǵys aldynda leıtenant formasynda túsken fotosýretin qosa alǵan. 2007 jyldyń 8 mamyry kúni baqıǵa ozdy.
Ǵ.Beıisovtiń «Tamuqtan ótken taǵdyr» (Almaty, «О́lke», 2002, 400-bet.) atty derekti áńgime kitabyndaǵy basty tulǵalar ekinshi dúnıejúzilik soǵys kezindegi tarıhtyń «aqtańdaqtar» betterinen oıyp, óz oryndaryn alatyn qaıratkerler ekendigin kári tarıhtyń ózi dáleldep berdi. Estelikterin 1955 jyly Qoıandy basqarmasy lageriniń 3-bóliminde júrip jaza bastaǵan. Kóp kúrsintken kúreń jyldar Ǵaıpekeńniń jadynan qalaı óshsin.
Atalǵan kitapta Mustafa Shoqaı, Velı Kaıýmhan, Hamza Abdýllın (ádebı búrkenshek esimi Saıran), Máýlikesh Qaıboldın (Asan Qaıǵy), Májıt Aıapbekov (M.Dara), Baımurza Haıt, Qares Qanatbaev, Qazı Qazybekov (Qazı), Májıt Aıtbaev (Qobyzshy Qorqyt), t.b. sııaqty soǵys kezindegi Berlındegi Túrkistan komıtetiniń kórnekti ókilderiniń qıly taǵdyrlary jan-jaqty áńgimelenedi.
1944 jyly Berlın qalasyndaǵy baspadan Ǵ.Beıisovtiń «Bulbuldyń úni» atty kitapshasy úsh tilde basylyp shyqqan. Qazaqshasy latyn ǵarpimen basylǵan. Kitapshanyń taǵy bir ereksheligin eske túsirgen avtordyń aıtýynsha, Maksım Gorkııge eliktep jazǵan «Ana» áńgimesiniń keıin qolǵa tıgen kitapshada joq ekendigine ókinish bildiredi.
Kitapshanyń orysshasy «Golos solovıa», al nemisshesi «Dınahtıgal» ataýlarymen baspa kóredi. Onyń shyǵýyna járdem bergen «Jańa Túrkistan» gazetin shyǵarýshylardyń biri Hamza Abdýllın bolatyn. H.Abdýllın soǵys aıaqtalǵan soń stalındik lagerdiń ashy dámin tatyp oralǵan. Onyń tozaq lagerinde júrip, grýzın halqynyń ataqty «Jolbarys tondy jıhankez» («Jazýshy» baspasy, Almaty, 1974 j, 255-bet.) atty jyr dastanyn qazaqshaǵa aýdarǵany belgili.
1944 jyly shyqqan kitapshanyń arada kóptegen jyldardan keıin avtordyń qolyna tııýine sebepshi bolǵan da H.Abdýllın. Kitapshanyń fotokóshirmesin aqsaqaldyń qolynan kezinde kórgen bolatynbyz. Onyń fotokóshirmesin «Shalqar» gazetiniń bas redaktory Ýaqap Qydyrhanulynan surap alǵan («Egemen Qazaqstan», 26 qańtar, 2005 j.) Ǵaıpen aqsaqal «halyq jaýy» bolyp sottalǵanymen, Otanyn satpaǵanyn dáleldeı almaı pushaıym bolǵanyn jyr qylyp aıtatyn. Úsh tilde shyqqan kitabynda «Bulbuldyń úni», «Ananyń qamqorlyǵyn umytpa», «Jaýyngerdiń kúndelik dápterinen úzindi», «Jaralanǵan júrek», «Demalysta» atty qadaý-qadaý áńgimeleri basylǵan.
Bul kitap nemis armııasy basshylyǵynyń saıası-tárbıe baǵytyndaǵy tapsyrysy boıynsha shyǵarylǵanmen, kitapshada Keńes ókimetine qarsy birde-bir sóz joq ekendigi, oqyǵan janǵa aıqyn da naqty bilinip turady. Áńgimeleriniń barlyǵy Otanǵa, týǵan jerge degen saǵynysh lebimen erekshelenedi. Sonymen, 1936 jyly Berlın qalasynda Mustafa Shoqaıdyń radıo arqyly barlyq túrkistandyqtarǵa arnap, sóz sóılegeni belgili. M.Shoqaıdyń sóılegen sózi úntaspaǵa jazyp alynyp saqtalǵan, keıin táýelsizdik jyldary televızııa, radıo arqyly berildi. Osy arada Mustafa Shoqaıdyń radıoda sóılegen sózin keltire keteıik:
«Alysta júrip el qaıǵysyn oılap, alysta júrip el qamyn oılap, Eýropanyń hár tarapynda júrgen búgingi Túrkııada turǵan Túrkistan jastary, birigińder!
Senderdiń birlikteriń, senderdiń bir-birińe kúsh qosýlaryń elimizdiń baqytyna qyzmet etpek.
Muny umytpańdar!
Bárimizdiń qubylamyz – ózimizdiń atajurtymyz, ólkemiz Túrkistan bolmaq!
Túrkistan úshin ólý, Túrkistan úshin jan berý bárimizge bir maqsat, bir mýhabbat ýázıfa bolmaq.
Muny umytpaý kerek!
Qurymasymyz úshin, bospasymyz úshin kúshimizdi biriktirip, ıin tirestirip, bir-birimizge járdem berip júrýimiz kerek. Onsyz bizdiń kúnimiz qarań.
Muny umytpaý kerek!».
Mustafa Shoqaı sózderiniń sońyn «Muny umytpaý kerek!» degen sózdermen aıaqtap otyrǵanyn ańǵaramyz.
Soǵystyń qaharly jyly 1943-te Ǵ.Beıisov túrkistandyqtardyń kósemi M.Shoqaıdyń ósıetin «Sen ony umytpaýǵa tıistisiń!» dep jalǵastyrdy.
1943 jyly jeltoqsan aıynda Ýkraınanyń Mırgorod qalasynda turǵan 162-shi Túrkistan jaıaý ásker dıvızııasynyń (komandıri general-maıor, hındı tiliniń mamany Neıdermaıer) 1-shi polkiniń (komandıri Harkov áskerı akademııasyn bitirgen Qazı Qazybekov) jaýyngerleri aldynda dalalyq radıo toraby (reprodýktor) arqyly Vermahttyń Joǵarǵy bas komandovanıesiniń Túrkistan nasıhat vzvodynyń ýnter-ofıseri sheninde ol bylaı depti:
«Sen, múmkin qarańǵy túnde týǵan shyǵarsyń, seniń besigińniń ústine qaıǵynyń qara bulty tóngende, qoryqqanyńnan kóz jasyń kókten quıǵan jaýyndaı jaýǵan shyǵar. Sol ýaqytta, seni tynym tappaı beıshara anań jubatty, seniń jórgegińdi qurǵatty. Seniń túzý, berik bolyp ósýiń úshin qyzmet etti.
Sen ony umytpaýǵa tıistisiń!
Anań eki myqyny talyp, búksheńdep oraq orǵanda, sen ishte jatyp eńbek kúıin tyńdadyń. Sen dúnıege kelip kózińdi ashqanda, túnde shatasyp jylaǵanyńda, anań tún uıqysyn tórt bólip, kózin taldyryp, besik kúıin jyrlap, seni terbetti, sen úshin janyn pıda qyldy. Seniń mazasyzdanbaýyńa tilektes boldy.
Seniń tiliń shyqpaı turǵanda, eń birinshi «ana» deýge tiliń kelgen, sen til úırenip sóıleı bastaǵanda «Ana» degen sózden bastaǵansyń. «Ana» degen sóz az – sen ony umytpaýǵa tıistisiń.
Anań basqa aýylǵa qydyrǵanda seni eki eli qasynan qaldyrmady. Seniń shúldirlep jańa ǵana sóılep kele jatqan tilińdi qyzyq kórip erkeletti. «Seniń tabanyńa qadalǵan tiken, meniń mańdaıyma qadalsyn» dep tilek tiledi, bul seniń densaýlyǵyń úshin, durys adam bolyp shyǵýyń úshin tilektestigi edi.
Sen ony umytpaýǵa tıistisiń!
Sen daladan júgirip úıge kelgende «Qaıdan keldiń, qaraǵym?» deıtin anań, sonda sen erkelep, tamaq suraıtynsyń. Sonda «ne ishesiń, qaraǵym?» dep anań baryn aldyńa usynatyn. Túste ákesi sabannan kelgende, anań pisirgen maı baýyrsaqpen shaı ishetinsińder, sonda, sen ár neni aıtyp, anań men atańnyń ortasynda otyratynsyń.
Sen ony umytpaýǵa tıistisiń!
Sen jigit bolyp óstiń, qan maıdanda jaýyńmen alystyń, endi anańnyń sútin aqta! Anań úshin, Otanyń úshin, halqyń úshin qyzmet et! Jaýyńa qaıyrymsyz bol! Seniń amandyǵyńdy anań tileýde, onyń kózinen kól bolyp, teńiz sýyndaı jastar aǵýda. Keshe qan maıdanda, jaýyp turǵan qorǵasyn jańbyrdan aman qaldyń, múmkin anańnyń tilegi úshin aman qalǵan shyǵarsyń.
Sen ony umytpaýǵa tıistisiń!
Sen jigit bolyp óstiń, qyzdarǵa kóz saldyń, ǵashyq oty erikke qoımady, jastyqtyń mastyǵynda júre berdiń. Ol jastyq seniń basyńdy sıqyrlarsha aınaldyrar, seniń kóz aldyńa perishtedeı ǵashyq jaryń elester. Tek, sol jastyqqa aýalanba, ózińdi óziń berik ustaýǵa tyrys. Bul saǵan «jastyq dáýirińdi qur ótkiz» degen sóz emes, oınaı ber, kúle ber, jastyqtyń mastyǵynda sýǵa júzgen balyqtaı júzshi, saǵan eshkim qarsylyq etpeıdi, kimde-kim qarsylyq etse, ol adam ómirdi áli túsinip bolmaǵan adam, ol adammen shataspa, kóńilińdi bólme, isińdi jalǵastyra ber. Anań saǵan osylaı aqyl aıtqan.
Sen ony umytpaýǵa tıistisiń!
Súıýdiń de súıýi bar, keıbir jastar mahabbattyń mánisi osylaı dep, toǵyz aı kóterip, omyrtqasy úzilgen anasyn umytyp, qol ustasyp bir «qýyrshaqtyń» sońynan taıyp beredi. Mine, osyndaılardan aýlaq bol. Sen baqytsyzdyqqa ushyrasań, elden buryn anań esińe túsedi.
Sen ony umytpaýǵa tıistisiń!
Seniń ata-babań Temir, Abylaı jaý ortasynda qol-aıaǵy shynjyr kisenmen baılaýly qalǵanda, ashýy kelip, shynjyr kisendi tisimen úzip, álemge ataǵyn shyǵaryp, bar ómirin halqy úshin, ulty úshin sarp etken. Sen sol ataqty Temir, Abylaılardyń urpaǵy ekenińdi bil, jadyńnan shyǵarma, balalyq qylma!
Sen ony umytpaýǵa tıistisiń!
Atajurtyń seni sol Temir, Abylaılardyń jolyn qýatyn qajyrly, qaıyspas erjúrek dep bilip, jaýyńa qaıyrymsyz etip tárbıeledi.
Sen ony umytpaýǵa tıistisiń!
Sen erteń qolyńa qarý alyp, dushpanǵa baratyndyǵyńdy bil! Eger, sen jaý ortasynda jaralanyp qalsań da dushpanǵa berilmeýge tyrys. Sol kezde atań Temir, Abylaıdyń qaıratyn esińe túsir, solardyń istegenindeı erlikter iste! Sonda jaý saǵan eshteńe de ete almaıdy. Sonda seniń jas qanyń yrshyp, qaınaı túsedi. Sol ýaqytta er bolǵanyńdy baıqamaı da qalasyń.
Sen ony umytpaýǵa tıistisiń!
Saǵynyp kútken eliń, asyr salyp ósken jeriń zaryǵyp, zarlanǵan ulyn kórgenshe asyq. Sol eldi, sol jerdi, tek qana bilektiń kúshimen, naızanyń ushymen kóre alasyń, jaýyńnan bosata alasyń, sonda ǵana saǵynǵan maýqyńdy basa alasyń. Seniń aldyńda qol jetpes asý, taýdaı talap bar, boıdy kernegen ashý qaınaǵan yzaly kekke ulasqanda ǵana sol asýdy ala alatyndyǵyńdy bil!
Sen ony umytpaýǵa tıistisiń!
Esińde bolsyn, árkimniń de anasy bar, árkimniń de anasy osylaı ósirgen. Balasy anasy úshin, týǵan halqy úshin, kindik qany tamǵan Otany úshin qyzmet etse, sonda ǵana halqyń, Otanyń, týǵan anań saǵan rıza bolady. Seniń densaýlyǵyń olar úshin qymbat, sondyqtan densaýlyǵyndy kút, ony aq sútin bergen anańa, halqyna qyzmet qylýǵa arna. Sonda ǵana balalyq boryshyńdy aqtaǵan bolasyń. Dúnıege kelip baılaýly buzaý bolyp ótpe. «Halqym», «elim» degen erlerdiń bireýi bolýǵa tyrys. Sonda balalyq boryshyńdy aqtaısyń!
Sen ony umytpaýǵa tıistisiń!»
Sol kezde bar-joǵy jıyrma eki jasta bolǵan jigittiń júreginen jaryp shyqqan jalyndy sózderdiń mazmuny men mańyzyn túsiný búgingi urpaqqa sabaq bolarlyqtaı.
Sóılegen sózdi Túrkistan legıonynyń jaýyngerleri jyly qabyldap, kózderine jas alǵan. Ǵ.Beıisovtiń jalyndy sózine rıza bolǵan polk komandıri Qazı Qazybekov sol sátte «Dosym Ǵaıpenge» degen arnaý óleńin shyǵaryp, qoshtasar sátte qolyna ustatqan.
Qıly zamannyń qıyn taǵdyryn qaıyspaı kótergen Túrkistan legıonerleriniń aıbyndy sarbazy Ǵ.Beıisovtiń tilegi bolashaqqa jalǵanaryna senemiz.
Ǵ.Beıisovtiń «Bulbuldyń úni» atty áńgimesiniń eń ózekti de negizgi oıy – Bostandyq, Azattyq. Ǵ.Beıisov óziniń derekti áńgime kitabynda 1944 jyldyń 10 mamyry kúni Avstrııa astanasy Vena qalasynda Túrkistan túrikteriniń I Quryltaıy bolyp ótkendigin, kelesi kúni ataqty Vena opera balet teatrynda Qazı Qazybekovtiń «Uly adamnyń armany» atty qysqa eki aktili pesasynyń qoıylǵanyn aıtady. Pesa Syrym Datulynyń ult-azattyq kúresi týraly oqıǵalardy baıandaıdy. Syrym rólinde artıst Muhambetqalı Batyrgereev oınapty. Pesany jýrnalıst Májıt Jaqsylyqov sahnalap, mýzykasyn Vena konservatorııasynda oqyp júrgen Ǵalym Absalamov pen Túrkistan legıonynyń kórkemóner úıirmesiniń jetekshisi, skrıpkashysy ári dırıjeri Aıtkesh Tolǵanbaev ekeýi birigip jazady. Bul kári qurlyq – Eýropa tórindegi teatrdaǵy qazaq halqynyń ult-azattyq kúres jolyndaǵy tarıhyn baıan etken alǵashqy týyndylardyń biri boldy. Atalǵan qoıylym týraly Ǵaıpekeń: «Áli esimde, shymyldyq jartylaı ashyq tur. Qazaqtyń keń dalasy. Alysta oıly-qyrly belester kórinedi. Uzyn joldyń boıy. Eki kózi joq qarııany bir jas qyz jetektep keledi. Qart turyp:
Munar da munar munar kún,
Sáýlesiz meńireý qara tún.
Qara túndi qaq jaryp,
Qazaqtan endi shyǵar kim?..» dep bastalatyn edi», deýshi edi.
Qazı Qazybekovtiń bul pesasy Túrkistan Ulttyq komıtetiniń organynda jarııalanýy múmkin-aý degen oıǵa keledi.
«Tamuqtan ótken taǵdyr» atty kitabynda Ǵ.Beıisov Berlınde 1943 jyly salynǵan «Alash» mektebi týraly málimetter beredi. Bul mektep oberkomanda Vermahttyń barlaý tobynyń 4-bólimine qaraǵan, barlaý tobynyń jetekshisi fon Gannıı Graf, orynbasary Álıhan Aǵaev bolǵan. Ǵ.Beıisov Á.Aǵaevpen birneshe ret kezdesken kórinedi. Ol Á.Aǵaevty «Orta boılydan bıikteý, artyq bitken eti joq, qanjardaı qatqan keýdeli áskerı adam», dep sýretteıdi. Keıin Á.Aǵaev 1944 jyly on eki adamdyq topty ekige bólip Atyraý jerine desant bolyp túskeni belgili. Bul týraly kezinde merzimdi baspasózderde jazyldy.
Soǵystan keıingi jyldary Ǵaıpen Beıisov azap lagerinde júrip Maǵjan Jumabaevtyń óleńderin tyńdap, jattap alǵan, kóp qıynshylyqty bastan keshirgen qarııanyń este saqtaý qabiletine de tańǵalmasqa bolmaıdy. Ol 1954 jyly Jezqazǵan lagerinde Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq Komıtetiniń aýyl sharýashylyǵy bóliminiń meńgerýshisi Shegen Qudamanovpen birge jazasyn ótegen. Sh.Qudamanov kezinde Qazaq KSR-iniń Bas prokýrory bolǵan 1937 jyldyń qurbany Súleımen Esqaraevtyń jan joldasy eken.
Osy jyldary Ǵaıpen aǵamyz lagerde Sh.Qudamanovtyń aýzynan estigen M.Jumabaevtyń myna óleńderin jatqa aıtqanyn 2006 jyldyń 1 qazanynda óz úıinde jazyp alǵan edim. Sol kezdesýimizde qarııa Maǵjannyń «Saryarqa», «Lenın týraly» atty óleńderinen esinde qalǵan úzindilerdi aıtyp bergen bolatyn. Aqynnyń esinde qalǵan basqa da óleńderin latyn ǵarpimen jazǵan qoıyn kitapshasynan kórsetken edi. Keıin beremin degen de bolatyn, ókinishke qaraı, baqılyqqa attanyp ketti. Qazaqy salǵyrttyǵymyzdyń saldarynan ýaqytynda almappyz, al endi, ol jazbalardyń qaıda qalǵany da belgisiz.
Sol óleńderdi eske túsirgen aqsaqal aqynnyń birinshi óleńinde keńestik sholaq belsendilerdiń áperbaqan saıasatynan zapy bolǵan aqyn dúnıeni qaıta quryp, týǵan jer topyraǵynan tárbıeli de jańa turpatty adamdardyń kelýin ańsaıdy dep túsindirdi, deıdi Sh.Qudamanov. Aqsaqaldyń estip, jadynda saqtalyp qalǵan óleń joldary tómendegishe bolsa, «Saryarqa» óleńinde aqyn:
Dúnıeni topan bassa eken!
Asqar taýdan assa eken!
Qandy kóbik shashsa eken!
Sol ýaqytta jańadan
Saryarqanyń topyraǵynan
Jaratar edim jańa adam, – dese,
«Jer júzin topan bassa eken» óleńinde:
Jer júzin topan bassa eken!
Asqar taýdan assa eken!
Taýdaı tolqyn qutyryp,
Ýly kóbik shashsa eken, – dep jyrlaıdy (Eskertý: bul joldar aqynnyń keıingi kezde jaryq kórip jatqan kitaptaryna da ene bastady. Mysaly, Maǵjannyń «Jer júzin topan bassa eken» degen óleńi kóp tomdyq shyǵarmalar jınaǵynyń 2-tomynda bar. – avtor).
О́miri azapty kúnder men qaıǵyly túnderdi bastan keshirip, shar bolattaı shyńdalǵan Túrkistan legıonerleriniń sońǵy tuıaqtarynyń biri Ǵaıpen Beıisovtiń taǵdyry, mine, osyndaı edi. Sen ony umytpaýǵa tıistisiń, jas urpaq!
Aqqalı AHMET,
tarıh ǵylymdarynyń doktory.
ATYRAÝ.
Cýrette: Ǵaıpen Beıisov 20 jasta. Ulttyq qaýipsizdik komıteti (burynǵy KGB) muraǵatynda saqtalǵan, 1941 jyly soǵys aldynda leıtenant formasynda túsken fotosýreti.
