– Záýresh Hamıtqyzy, kez kelgen saılaýdyń ashyq ta, erkin, demokratııalyq ári móldir ótýi ony baqylaıtyn sheteldik baıqaýshylardyń sapasy men sanyna baılanysty ekeni belgili. Áńgimemizdi osy baıqaýshylardan bastasaq.
– Iá, ózińiz aıtqandaı, elimizde Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdentin saılaýy bekitilgen soń, qazir oǵan kóptegen shet memleketter de aıryqsha nazar aýdaryp otyr. Osyǵan baılanysty birqatar shet memleketterdiń jáne halyqaralyq uıymdardyń baıqaýshylary bul saılaýǵa qatysýǵa nıet bildirdi. Qazirgi kezeńde Ortalyq saılaý komıssııasynyń tóraǵasy Berik Imashevtyń atynan 25 eldiń ortalyq saılaý organdaryna shaqyrtý jiberildi. Máselen, olardyń ishinde Ázerbaıjan, Armenııa, Grýzııa, Úndistan, Ońtústik Koreıa, Qyrǵyzstan, Reseı, Tájikstan, Túrikmenstan, О́zbekstan, Ýkraına, Malaızııa bar. Sonymen qatar Eýropa elderiniń ishinde Rýmynııa, Bolgarııa, Latvııa, Lıtva, Moldova jáne bizdiń qarym-qatynasymyz óte jaqyn el Túrkııa, oǵan qosa Fılıppın, Indonezııa jáne t.b. memleketter bar. Qazirgi ýaqytta eki memleketten hat kelip tústi. Onyń biri – Ýkraına. Olardyń Ortalyq saılaý komıssııasynan jiberilgen ókilderi saılaýǵa qatysady. Sol sııaqty qatysýǵa múmkindikteri joq elder de birden habardar etedi. Máselen, Iordanııa eli qarajatqa baılanysty qatysa almaıtynyn bildirdi.
– Halyqaralyq uıymdarǵa shaqyrtýlardy kim jiberedi?
– Halyqaralyq uıymdarǵa keletin bolsaq, olarǵa shaqyrtýlar elimizdiń Syrtqy ister mınıstrliginiń atynan jiberiledi. Qazirgi ýaqytta osy Syrtqy ister mınıstrligi arqyly on uıymǵa shaqyrtý jiberildi. Onyń ishinde Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymynyń Demokratııalyq ınstıtýttar men adam quqyqtary bıýrosy (EQYU/DIQB), Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymynyń Parlamenttik Assambleıasy (EQYU PA), Eýropa Keńesiniń Parlamenttik Assambleıasy (EKPA), Táýelsiz Memleketter Dostastyǵynyń Atqarýshy komıteti (TMD AK), Táýelsiz Memleketter Dostastyǵyna qatysýshy elderdiń Parlamentaralyq assambleıasy (TMD PA), Ujymdyq qaýipsizdik sharty uıymynyń Parlamenttik assambleıasy (UQShU PA), Shanhaı yntymaqtastyq uıymy (ShYU), Túrkitildes memleketterdiń yntymaqtastyq keńesi (TMYK) jáne Túrkitildes elderdiń Parlamenttik Assambleıasy bar.
– Bul daıyndyqtarǵa baılanysty qazirgi kúni naqty atqarylyp jatqan ister bar ma?
– Árıne, atqarylyp jatqan naqty ister kóp. Sonyń ishinde atap aıtar bolsam, biz 16 sáýir kúni Ortalyq saılaý komıssııasynda EQYU/DIQB baǵalaǵan qajettilikter boıynsha kezdesý ótkizdik. Soǵan baılanysty olardyń aldyn ala esebin de aldyq. Ol esepte bizdiń saılaýdy joǵary deńgeıde uıymdastyrýǵa baǵyttalǵan, zańdy qarastyrylǵan daıyndyqtarymyz qalaı, qandaı deńgeıde ótip jatqany týraly jazylǵan. Olardyń baıqaýy boıynsha, Ortalyq saılaý komıssııasynyń qyzmeti arqyly qazirgi kúni qandaı qajetti máseleler kóterilip, soǵan saı nendeı mańyzdy suraqtardyń jaýaby tıisti sheshimin taýyp, qandaı zańdylyqtar ornyǵyp, ózge de zańdy is-áreketterdiń atqarylyp jatqany aıtylǵan. Sóıtip osy atqarylyp jatqan jumystardy baǵalap, bul saılaýǵa EQYU/DIQB mıssııasy qatysýǵa tıis degen sheshimge keldi. Onyń ústine olar aldaǵy mamyr aıynyń basynda 24 uzaq merzimdi baıqaýshylaryn jiberýge sheshim qabyldady. Sonymen qatar Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdentiniń saılaýy ótetin kúnine taıaý 300 baıqaýshyny jiberýdi de kózdep otyr. Al endi salystyrmaly túrde aıtar bolsaq, 2015 jyly 26 sáýirde ótken Qazaqstan Respýblıkasynyń prezıdentin saılaýda uzaq merzimge kelgen 291 baıqaýshy qatysqan eken.
TMD baıqaýshylar mıssııasy bul joly 400 baıqaýshy jiberemiz dep josparlap otyr. Al burynǵy saılaýda TMD-dan kelgen baıqaýshylar sany 372 bolyp edi. Jalpy, 2015 jyly Prezıdent saılaýyna barlyǵy 1024 baıqaýshy kelgen. Ázirge basqa mıssııalardan qansha baıqaýshy keletindigi jóninde olardyń naqty jaýaptaryn kútip otyrmyz. Osy jaǵdaılardyń bárin taldaı kelgende biz boljap otyrǵandaı, bul saılaýǵa bir myńnan astam baıqaýshy kelip, qatysýy bek múmkin. Sonda 2015 jyly ótken Prezıdent saılaýyna qatysqan baqylaýshylar sanyna jetedi dep otyrmyz. Biraq mundaı nátıje orasan jumystardy talap etetini anyq.
– Akkredıtteý máselesi týraly aıtyp berseńiz.
– Iá, saılaýǵa ár halyqaralyq uıymdardan nemese shet memleketterden keletin baıqaýshylardy akkredıttep, tıisti qujattaryn daıyndaý kerek. Bul kóp ýaqyt pen orasan jumysty talap etedi. Soǵan qaramastan, onyń barlyǵy qazir daıyn. Biraq olar týraly tıisti usynystar bizge kelip túsken kezde ǵana olar Ortalyq saılaý komıssııasynyń alqasynda qaralyp, qajetti qaýly qabyldanady. TMD atqarý komıtetiniń shtaby mamyr aıynyń 16-18 kúnderi ashylady dep kútilýde. О́ıtkeni Táýelsiz Memleketter Dostastyǵynyń mıssııasy saılaýǵa qatysarda atqarý komıtetiniń shtaby aldyn-ala ashylady. Olardyń mıssııasy úlken, ıaǵnı 400 baqylaýshy keletin bolǵandyqtan, shtab aldyn-ala qajetti daıyndyqtar júrgizedi. Jáne olar qaı aımaqqa baratyndyǵyn ózderi tańdaıdy.
Sonymen qatar bul saılaýǵa shetelderdiń buqaralyq aqparat quraldarynyń da ókilderi kóptep keledi. Olar da akkredıtteýden ótedi. Biraq olardy akkredıtteýden Syrtqy ister mınıstrligi ótkizedi. Halyqaralyq baqylaýshylar men buqaralyq aqparat quraldarynyń ókilderiniń árqaısysy aýdarmashy paıdalanýǵa quqyly. Olar saılaý ýchaskesine kelgende aýdarmashy ilesip júredi. Bul olardyń quqy. Qazirgi kúni Syrtqy ister mınıstrligi shetelderdiń kóptegen buqaralyq aqparat quraldary ókilderin akkredıtteýden ótkizip te úlgerdi.
– Baıqaýshylardyń báriniń mindeti birdeı. Biraq qysqa merzimdi baıqaýshylarǵa quqyqtyq artyqshylyq berilgeni týraly jıi aıtylady. Buǵan ne deısiz?
– Qysqa merzimdi baıqaýshylarǵa birqatar quqyq berilgen. Olar osy daýys berý kúniniń barysyn baıqaı alady. Saılaý komıssııalarynan qajetti aqparatty ala alady. Jáne eń mańyzdysy olar daýys berý kezinde de jáne daýysty esepteý sátine de qatysýǵa quqyly. Biraq olardyń mindetine qandaı jaǵdaıda da saılaýǵa kedergi keltirmeý kiredi. Sol sııaqty saılaý komıssııalaryna yqpal jasaýǵa quqy joq. Demek, saılaý komıssııalarynyń qyzmetine aralasýǵa múlde bolmaıdy. Olar ýchaskelik saılaý komıssııasy tóraǵasy bekitken erejege baǵynýy tıis. Oǵan qosa, sol eldiń zań talaptaryn saqtaýy qajet. Eger muny sheteldik baqylaýshy buzatyn bolsa, onda Ortalyq saılaý komıssııasy shet memleket, halyqaralyq uıym baıqaýshysynyń akkredıttelýin keri qaıtaryp alýǵa quqyly.
– «Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy saılaý týraly» Konstıtýsııalyq zańǵa ózgerister men tolyqtyrýlar engizilgeni belgili. Bul týraly ne aıtar edińiz?
– 2018 jyly «Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy saılaý týraly» Konstıtýsııalyq zańǵa ózgerister men tolyqtyrýlar engizildi. Jańashyldyqtar jergilikti ókiletti organdardyń depýtattaryn saılaýǵa proporsıonaldy saılaý júıesin engizýge, saılaý prosesterin sıfrlandyrýǵa, múmkindikteri shekteýli azamattardyń saılaý quqyǵyn qamtamasyz etýge baǵyttalǵan. Jańa erejeler saılaý prosesiniń ozyq halyqaralyq-quqyqtyq praktıkasyna sáıkes keletin progressıvti saılaý júıesin qurýǵa, negizgi saılaý qaǵıdattaryn, azamattardyń saılaýǵa jáne saılanýǵa degen konstıtýsııalyq quqyqtaryn jáne olardyń erik bildirýge degen erkindigin qamtamasyz etý jolymen barynsha ashyq jáne demokratııalyq saılaý prosesin uıymdastyrýǵa múmkindik beredi. Erkin demokratııalyq saılaý zamanaýı Qazaqstannyń qoǵamdyq ómiriniń normasy bolyp tabylady, al saılaý zańnamasy jáne eldiń saılaý júıesi demokratııalyq damýdyń negizderine tolyqtaı sáıkes keledi. Demek, bizdiń aldaǵy 9 maýsymǵa bekitilgen Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdentin saılaý barlyq zań talaptaryna saı saılaýshylar men kandıdattardyń teń quqyn saqtaı otyryp, joǵary deńgeıde ótetindigine kepil zor. Soǵan sáıkes óziniń jarqyn keleshegi men jastardyń baqytty bolashaǵyn oılaǵan halqymyz bul saılaýǵa bir kisideı jumyla qatysyp, syndarly sátte durys tańdaý jasaıtynyna kámil senemiz.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken Aleksandr TASBOLAT,
«Egemen Qazaqstan»
