EL MÚDDESI BÁRINEN JOǴARY

Sonaý keńestik kezeńnen qulaqqa sińisti bolǵan “Kadrlar bárin sheshedi” degen sóz bekerden beker aıtylmasa kerek. Bodandyqtyń tumyldyryǵy sypyrylyp túskende irgesi nyq memleket qurý úshin qaı salada da bilikti otandyq mamandar qajettigi aıqyn sezilgen. Osy rette memlekettik basqarý júıesine qajetti mamandar daıarlaý maqsatynda elimizde Memlekettik basqarý akademııasy qurylsa, endi, mine, bir jyldyń ar jaq, ber jaǵynda akademııa quramynda Memlekettik saıasattyń ulttyq mektebi (MSUM) jumysyn bastaǵan-tyn. Biz osy oraıda atalǵan oqý ornynyń basshysy Saıasat NURBEKKE jolyǵyp, ulttyq mekteptiń tynys-tirshiligi jóninde aıtyp berýin ótingen edik. – Áńgimemizdi aldymen osy mekteptiń ashylý sebepterinen, maqsat-mindetterinen bastasaq. – Bizdiń mektebimiz Prezıdent N.Na­­zarbaevtyń О́kimimen 2008 jyly ashyldy. Al ashylýynyń tarıhyna qysqasha kóz jiberip, memlekettik qyzmetshilerdi daıarlaý jáne qaıta daıarlaý júıesiniń qalyptasý tarıhyn qysqasha sholyp ótsek, 1994 jylǵa deıin burynǵy Joǵary partııa mektebi Saıasattaný ınstıtýty boldy da 3 jyldan keıin Ulttyq joǵary memlekettik basqarý mektebine aınaldy. Osylaısha, 1994 jyly Almatydaǵy Joǵary partııa mektebiniń negizinde jáne Fransýz memlekettik ákimshilik ulttyq mektebimen seriktestik qarym-qatynasta QR Prezıdenti janyndaǵy Ulttyq joǵary memlekettik basqarý mektebi quryldy. Bul óte sátti joba boldy, 5 jyl qyzmet etti, mektep memlekettik basqarý júıesine daryndy jas “tolqyndy” daıyndaı aldy. Mysalǵa, búginde bılik basynda júrgen, nemese elge biraz tanylyp qalǵan Qaırat Ke­limbetov, Áset Isekeshev, Qaırat Áıte­­­keev, Azat Perýashev syndy jigitter osy mek­tep ushyrǵan túlekter. 1999 jyly UJMBM men Memlekettik qyzmetshilerdi qaıta daıarlaý jáne biliktiligin arttyrý ıns­tıtýty negizinde Qazaqstan Respýblıkasynyń Memlekettik qyzmet akademııasy quryldy. Kelesi kezekte Dıplomatııalyq akademııa men Sot akademııasy, Memlekettik qyzmet aka­demııasymen biriktirile otyryp, Memlekettik basqarý akademııasy bolyp qaıta quryldy. Osyǵan qaramastan, Prezıdent Ákimshiliginde jumys istep júrgen birtalaı azamat elimizde memlekettik qyzmetshilerdi daıarlaý, qaıta daıarlaý isiniń osal tustaryn zerttedi. Sonda ne baıqaldy? Jalpy, Qazaqstanda memlekettik qyzmetshilerdi daıarlaý isi mamandandyrylǵan túrde júrgizilmeıdi eken. Ol ne degen sóz? Memlekettik qyzmetke ma­man­dar túrli saladan keletin kórinedi. Ag­ro­nom, dáriger, tarıhshy, saıasattanýshy, qys­qasy, kez kelgen mamandyq ıesi, qarapaıym tilmen aıtqanda, joǵary bilimderi bar jaı adamdar memlekettik qyzmetke ornalasyp, ózderiniń sol kirisken qyzmetine birte-birte sińisip ketip jatady eken. Al memlekettik qyzmetker daıarlaıtyn arnaıy oqý orny joq. Mine, bizdiń mektebimizdiń ashylýynyń alǵysharty osy–joǵary laýazymdaǵy memlekettik qyzmetkerlerdi daıarlaý, qaıta daıarlaý. Akademııalyq seriktesimiz Sıngapýr ulttyq ýnıversıteti janyndaǵy Lı Kýan Iý atyndaǵy Memlekettik saıasat mektebi. 2008 jyly Elbasynyń Jarlyǵymen negizi qalanǵan MSUM óz kezeginde Akademııa qabyrǵasynda qalyptasa bastaǵan, mem­le­kettik qyzmetkerlerdiń kásibı daıyndyǵyn iske asyratyn jańa mańyzdy satylardyń biri bolyp tabylady. – Sıngapýrdyń jetistikteri álemge málim. Lı Kýan Iý –álemdik masshtabtaǵy tulǵa. Sol sebepten de ol elmen seriktese qımyldaý kóńilge qonyp tur. Sóz joq, adamzat balasy óziniń damý jolynda aldyńǵylardyń ozyq tájirıbelerin paıdalana otyryp, ony jetildirý arqyly belgili bir bıikterge jetken. Biz Sıngapýrdan, Fransııadan, Germanııadan memlekettik qyzmetkerler daıarlaýdyń belgili bir modelderin alyp, ózimizge endirip jatyr ekenbiz. Aıtyńyzshy, qazirgi kúni osy tá­ji­rıbede bizdiń ózimizge tán, óz erekshelik­terimizge negizdelgen qazaqstandyq modelimiz paıda bolyp úlgerdi me? – Úlgerdi. Eske alsaq, 2001 jyly mem­lekettik qyzmetkerlerdi daıarlaý men qaıta daıarlaýdyń jáne biliktiligin arttyrýdyń tujyrymdamasy qabyldandy. Osy tujyrym­dama boıynsha elimizde memlekettik qyzmet­kerlerdi oqytý, daıarlaý júıesi qalyptasty. Onyń birinshi negizi–Memlekettik basqarý akademııasy. Qazirgi kúni jylyna 3 maman­dyq boıynsha 200-300 magıstr bitirip shy­ǵady. Ekinshiden, ár oblysta 14 jergilikti qaı­ta daıarlaý ortalyqtary jumys jasaıdy, ıaǵnı ózimizge tán júıemiz bar. Bıylǵy jyly Memleket basshysy óziniń halyqqa Joldaýynda kadr saıasaty salasynda aıtarlyqtaı problemalardyń bar ekenine erekshe nazar aýdardy. Onyń keıbir jaǵdaıda memlekettik qyzmetkerlerdiń daıarlaý júıesiniń kemshilikterinen týyndaıtynyn da atap aıtty. Osy máselege toqtalatyn bolsaq, bizde bilim berý men ádistemelik jaǵynan halyqaralyq tájirıbeden oılanbaı alǵan tustarymyz bar. Olardy taldap, saraptamaı, bizdiń jergilikti jaǵdaıǵa kele me, laıyq pa demeı paıdalanǵanbyz. Bizdiń mektebimizdiń ashylýynyń bir sebebi de osy, ıaǵnı halyq­aralyq tájirıbeni saraptamadan ótkizý bolyp tabylady. Joǵaryda aıttym ǵoı, bizde memlekettik qyzmetkerler daıarlaýda ózindik qalyptasqan úlgi, tájirıbe jınaqtaldy dep. О́te tájirıbeli, bilikti memlekettik qyzmetkerlerimiz naqtylaý etip aıtsaq, búginde 30-40%-dy quraıdy. Biraq bir másele, osy tájirıbeni taldap, saraptaıtyn ǵylymı negiz qalyptasyp úlgergen joq. Byltyr Almatyda saıasattanýshylardyń ekinshi kongresi ótkizildi. Sonda Erlan Qarın men Máýlen Áshimbaev jaqsy oılar aıtty. Qazaqstanda joǵary bilim berý júıesindegi ǵalymdar: saıasattanýshylar, áleýmettaný­shylar memlekettik qyzmetkerlermen birlese jumys istemeıdi. Halyq pen memlekettik organ arasynda jalǵastyrýshy, kópir qy­z­metin atqarmaıdy. Jylyna qanshama dıssertasııa qorǵalyp, monografııalar men zertteý maqalalary jazylyp jatsa da, mem­lekettik qyzmettegi naqty problemalardy sheshýdiń joldaryn tabý kózdelmeıdi. Ja­zylsa onyń ózi az, nemese praktıkadan al­shaq, taza teorııalyq turǵyda qarastyrylǵan. Mysaly, elimizde 67 oqý ornynda jastar mem­lekettik jáne jergilikti basqarý maman­dyǵy boıynsha oqytylady. Al oqyp shyqqan túlekterdiń memqyzmetke 2-3 paıyzy ǵana keledi. Bizdiń mektep óziniń bir mindeti etip, saraptaý jumystaryn atqarýmen qatar, eki aradaǵy kópir bolýdy kózdep otyr. Taǵy bir másele. Ortalyq organdarda qyzmet atqaratyn adamdar jergilikti organdardyń tájirıbesin bile bermeıdi. Mınıstrlikten shyqqan strategııalyq qujat jergilikti organdarǵa túskende basqasha qabyldanyp jatady, júzege asyrylýy da basqasha júrgiziledi. Biz osy aıyrma­shy­lyqty azaıtý úshin tyńdaýshylarymyzdyń 30-40 paıyzyn jergilikti jerlerden kelgen azamattar qatarynan qabyldap otyrmyz. Olardyń ishinde qala, aýdan ákimderi bar. – Dáris berýshiler kimder? – Dáris oqýǵa respýblıkadaǵy memleket­tik basqarý organdarynyń birinshi bas­shy­la­ry, depýtattar, otandyq jáne sheteldik joǵary oqý oryndarynyń belgili professor-oqytýshylary, ulttyq kompanııalar men ha­lyqaralyq uıymdardyń basshylary, sheteldik dıplomatııalyq mıssııalardyń ókilderi sha­qyrylady. Jaqynda AQSh elshisi Hoýgland myrza dáris berdi. Sıngapýr ulttyq ýnı­ver­sıteti janyndaǵy Lı Kýan Iý atyndaǵy memlekettik saıasat mektebiniń profes­sor­lary, Garvard jáne Prınston, Iel ýnı­ver­sıtetteriniń myqty ǵalymdary sabaq beredi. Tyńdaýshylarymyz da osal emes. Jo­ǵarǵy deńgeıdegi memlekettik qyzmetshiler, ishterinde mınıstrliktegi komıtet tóraǵa­larynyń orynbasarlary, qala, aýdan ákimderi, departament dırektorlarynyń orynbasarlary bar. – Oqý merzimi qansha? – 1 jyl 9 aı. – Sizder jańadan ashylyp jatyrsyzdar ǵoı, bálkim, saýalym artyqtaý da kóriner, degenmen, suraǵandy jón kórip otyrmyn. Tarıhta jeke bir passıonarlyq tulǵalardyń tutastaı halyqtyń ómirine ózgerister ákelgeni aıan. Mysaly, Mohathır Muhamed, de Goll, Mahatma Gandı, Nelson Mandela nemese joǵaryda esimi jıi atalǵan Lı Kýan Iý. Osy mekteptiń de keleshekte passıonarlyq tulǵa ázirlep shyǵýy múmkin dep oılaısyz ba? – Shynymyzdy aıtsaq, kókeıimizdi tesken túpki maqsatymyz osy. Nege deseńiz, bizdiń mektebimiz basqa osyndaı mamandar daıarlaıtyn mektepterge qaraǵanda, dál siz aıtyp ketken tulǵalyq deńgeıdegi, kósh­­basshylyq deńgeıdegi mamandy, azamatty ushyrýdy kózdeıdi. Estip otyrsyz, biz kóp adam almaımyz, 22 tyńdaýshy ǵana qabyl­daı­myz. Tek bilim berý úderisimen shektelmeı, tárbıe modeline de úlken zer salamyz. Otan súıý, ultqa qyzmet etý, azamattyq, kisilik boıynsha qarastyrylǵan baǵdarlamalarymyz boıynsha tyńdaýshylarymyzdy el tarı­hyn­daǵy eleýli oryndarǵa aparamyz. Mysaly, osy tyńdaýshylarymyzdy Ulytaý men Býrabaıǵa, Qabanbaı batyrdyń kesenesine alyp bardyq. Elimizdiń tutastyǵyn saqtap qalǵan tarıhı tulǵalar men ataqty shaı­qas­tar bolǵan jerlerge aparý degen syndy adamnyń kókiregine erlik pen namysty uıalatatyn baǵdarlamalarymyz bar. Kádim­gideı sol jerlerde sabaq ótkizemiz, bul iske tarıhshylardy, ádebıetshilerdi tartamyz. Jeke kóshbasshylyq jaıynda shetelderden de mamandar shaqyryp, arnaıy trenıngter ótkizip jatyrmyz. Iаǵnı, bizdiń modelimiz tolyqqandy kósh­basshylyq dárejesindegi tulǵa daıyndaýdy kózdeıdi. Jyl saıyn Qazaqstandy basqarý júıesine ǵana emes, Qazaqstan qoǵamyna osyndaı 15-20 shaqty azamatty, tulǵalardy beretin bolsaq bizdiń mıssııamyzdyń oryndalǵany. – Memlekettiń negizi – halyq. Memle­kettik qyzmetker degenimiz – halyqqa qyzmet etýshi. Onyń óziniń eńbekaqysy, ıaǵnı jeıtin nany – halyqtan túsken salyqtan keledi. Solaı bolǵanymen, memlekettik organǵa, memlekettik qyzmetshiniń aldyna áldeqandaı bir sharýasymen barǵan qarapaıym adam alynbas qamal, qorǵanǵa tirelip qalady. Osy jaıyndaǵy sizderdiń paıymdaryńyzdy bilip, áńgimemizdi támamdasaq. – Bul aıtyp otyrǵanyńyz, ókinishke qaraı, bar problema. Bizdiń qózqarasymyz by­laı. Mektebimizdiń atyna qaraıtyn bol­saq, Ulttyq saıasat mektebi, aǵylshyn tilinde Public policy (pablık polısı) degen bir sóz bar. Ol – orys tilinde, basqa tilderde memlekettik saıasat dep aýdarylady. Al aǵylshyn tilinde Public jáne policy degen eki túrli maǵyna beredi. Saıasat, bılik, bıliktiń kózi, bılik úshin kúres bolsa, ekinshisi qo­ǵamdyq problemalardy sheshý túrleri, memlekettiń qoǵamdaǵy máselelerdi sheshýdegi áreketteri. Bizde bulaı emes. Bizde memle­kettik saıasat degende qoǵam ony bılik dep qabyldaıdy. Bılik pen halyqtyń, qoǵamnyń qarym-qatynasyn aǵylshyndardaı bildiretin sóz joq. Bizdiń mektebimizdiń ashylýyndaǵy taǵy bir mańyzdy maqsat – memlekettik basqarý júıesiniń ishki fılosofııasyna ózgeris ákelý. Bılik pen qoǵamnyń qarym-qatynasyna ózgeris engizý. Jalpy, bılik pen qoǵam arasyndaǵy qa­tynas óte kúrdeli, ol ǵylymı negizde zert­teýdi qajet etedi. Biz mektebimizde osy mo­del­di jan-jaqty biletin, memlekettik basqarý júıesinde ishki fılosofııasy ózgergen bılik ókilderin tárbıelep shyǵarsaq deımiz. Olar basshylar ǵoı, qandaı bir bılik basyna kelgen adamnyń kózqarasyna kóp nárse baılanysty. Ol jańa progressıvti kóz­qarasta bolsa, ol sol ujymnyń ishki fılosofııasynyń ózgerýine alyp keledi. Ishki jumystyń ádisi men tásilin ózgertedi. Sondyqtan bizdiń maqsatymyz – bul iste eki jaqty, birinshiden, zertteýler júrgizý, ǵylymı negizdiń qalanýy, ekinshiden, jańa kózqarasy qalyptasqan naqty basshylardy daıyndap shyǵarý. Bylaısha aıtqanda, memlekettik bıliktiń elıtalyq joǵary býyny úshin memlekettik basqarýshylardy daıarlaý. Ondaı adamnyń durys strategııalyq baǵdary, elimizdiń bolashaqtaǵy saıası jáne ekonomıkalyq modelin boljaı biletin qabileti bolýy tıis. – Áńgimeńizge kóp rahmet, alǵa qoıǵan maqsattaryńyzda tabysty bolyńyzdar. Saıasat Nurbek L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetin “Halyqaralyq quqyq” mamandyǵy boıynsha, Marshalltaýn (AQSh) kolledjin “Saıasattaný” mamandyǵy, Yntymaqtastyq ınstıtýtyn (Italııa), La Sapienza (Rım, Italııa) ýnıversıtetiniń “Geosaıasat jáne halyqaralyq qaýipsizdik” mamandyǵy boıynsha magıstratýrasyn támamdaǵan. 2000 jyly AQSh Kongresine saılaý naýqanynda kongressmen Mark Smıttiń jeke kómekshisi bolǵan, kandıdat Albert Gordyń saılaýaldy naýqanyna qatysqan jáne 2001 jyly Aıova shtaty (AQSh) úkimetiniń aqparattyq tehnologııalar departamentiniń ınnovasııalyq tehnologııalar bóliminiń jetekshi mamany qyzmetin atqaryp, sol jyly AQSh prezıdenti ákimshiliginde taǵylymdamadan ótse, 2005-2006 jyldary Neapol (Italııa) ýnıversıtetiniń shaqyrylǵan lektory bolǵan. “Qazyna” ornyqty damý qorynda”, QR Prezıdenti Ákimshiliginde, “Samuryq-Qazyna” Ulttyq ál-aýqat qorynda laýazymdy qyzmetter atqarǵan. Qazaq, orys, aǵylshyn, túrik, ıtalıan tilderin jetik meńgergen. Áńgimelesken Anar TО́LEÝHANQYZY.