PATRIOTIZM DÁNI

Mektep partasynda, muǵalim alaqanynda jáne oqýlyq paraǵynda kókteıd i Tanystardyń áńgimesine qu­laq túrip edim, mektepti ozat bi­tir­gen túlek qazir Chehııadaǵy ame­rıkandyq ýnıversıtettiń fı­lıalyna oqýǵa túsipti. Aǵylshyn tilin, kompıýterdi jaqsy meń­ger­gen. Ekiniń biriniń qoly jet­peıtin, álemdegi aıtýly bilim oshaǵyna óziniń bilim qarymymen qınalmaı-aq túsip ketipti. Bo­lashaq bıznes salasynyń mamany bolatyn kórinedi. Súısinerlik-aq is. Eýropadan bilim alyp kelse, bú­gingi óndirý, uqsatý emes, negi­zinen aıaq súriner dúkender men meıramhana sııaqty qyzmet kór­se­týden turatyn shaǵyn jáne or­ta bızneske basqasha kózben qa­raı­tyn solar bolady... Biraq qu­laqqa ilingennen qııaldy jete­k­tegen áńgimeniń aıaǵy suıyldy. Tanystardyń aıtýy boıynsha, oqýdy bitirgen soń, múmkindik taýyp jatsa, álgi balanyń Che­­hııada qalmaq oıy bar eken... Bul sózden sýyqta qalǵan torǵaıdaı búrseń qaqqan júrekti sana tez demep jiberdi. Tárbıe!.. Spandııar Kóbeev ǵumyr keshken Meńdiǵara aýdanyndaǵy Aqsýat aýylynda ósken, sondaǵy mektep-ınternatta ataqty ustaz­dan bilim alǵan kisilerdiń jasy qazir jetpisti jelkeledi. Oblys ortalyǵynda ótip turatyn máde­nı sharalarǵa, mektepterdegi us­tazdy eske alý keshterine, oqý­shy­larmen jáne joǵary oqý or­yn­darynyń stýdentterimen bola­tyn kezdesý­ler­ge qalmaı kelip turatyn aqsa­qaldardyń áńgime­sinen ózi ósken aýylǵa, oqyǵan bi­lim uıasyna degen ystyq yqy­las­ty baıqaımyn. Olar bizdiń óńirdiń arǵy-bergi tarıhyn qaz­balaıdy, jaqsylar­dyń artyna qaldyrǵan sózi men isin tamsana áńgimeleıdi. Olardyń áńgime­si­nen sol mańnyń ańy men qusyna, qyraty men kóline, aǵa­shy men shóbine deıin syrt qal­maı­dy. О́z­deri áldeqashan ata bol­ǵan ar­da­gerler ustazy Spandııar Kóbeevti bala kezdegi ádetpen áli kúnge “ataı” dep eske alyp otyrady. Ardagerlerdiń osy “ataı” degen lebizinen jel ótine salǵan qustyń uıasyndaǵy jylylyqty sezingendeı bolamyn. Spekeń HH ǵasyr basyndaǵy alasapyran oqıǵalardyń kýási boldy, bala kezinde uly aǵartýshy Ybyraı Altynsarınniń de kózin kórdi. Eshkim ózi ómir súrgen qoǵamnan tys tura almaıdy, Spekeń de Keńes ókimetine degen rızalyǵyn aıtyp, “Oryndalǵan arman” es­telik-memýaryn jazdy. Ustazdyń oryndalǵan armany – qazaq balasynyń erkin bilim alýyna qol jetkizgendigi bolatyn. Al­aı­da qoǵamdyq formasııanyń aýysý tusynda ǵumyr keship, jaqsy-ja­mandy bastan ótkergen ol ja­ńany qabyldaǵanda ásireqyzyl bolǵan joq, parasat tarazysyna saldy, al eskige ógeılik tanytyp, sanadan óshirip tastamady. Aǵar­týshy ustaz halyqpen birge jasap kele jatqan aýyz ádebıetimen sýsyndap, ultymyzdyń baı salt-dástúrin, rýhanı qundylyq­ta­rynyń bárin boıyna sińirgen jan bolatyn. Ol 55 jyl ustaz­dyq etip, ózi bas­­­­­qar­ǵan aýyl mek­tebin bıik deńgeıge kótergende sol kezdegi saıasatqa sýarylǵan pe­dagogıka ǵylymy qulaqqa quı­ǵan orys, Eýropa aǵartýshyla­ry­nyń eńbekterine tańylmaı, ha­lyqtyq pedago­gı­kany, ultymyz­dyń birtýary Yby­raı Altyn­sarın salyp ketken ádisteme-qu­raldardy ne­gizge alǵan bolatyn. Ol balanyń bolashaǵyna irgetas bolatyn otbasylyq tárbıe men mektepti bólip kórgen joq. Aý­dan­daǵy eldi mekenderdiń ba­la­syn jınaǵan Aqsýat mektep-ınternatynda úlkenniń aldyn kespeý, úlkenge qarsy sóılemeý, adamgershilik, shynaıy syılas­tyq, bir atanyń urpaǵyndaı tý­ys­tyq sezim ústemdik eter edi. Ba­lalar bilimge qulshyna umtyl­dy, jańaǵa, jaqsyǵa elikteı bil­di. Muǵalim mamandyǵyn tań­da­ǵan kóptegen túlekter ınstıtýt­tan keıin týǵan aýylyna oralyp, Spandııar ataıymen bir mektepte qyzmet istegenin, áriptes bolǵa­nyn maqtanysh etti. Aqsýat mek­tebinde 30-50-shi jyldary bilim alǵan shákirtterdiń barlyǵy da keıin elimizdiń tamasha azamat­ta­ry bolyp qalyptasty, týǵan jerdi túletýge atsalysty. О́z ustazy Altynsarın sııaq­ty aty qalyń qazaqqa belgili Span­dııar ataı da aldymen muǵa­­­limge úmit artty jáne mindet qoı­dy. “Muǵalim bilimdi, máde­nıet­ti ǵana emes, óz halqyn súıe­tin, onyń múd­desimen ómir súretin adam bolýy kerek. Ol tapsy­rylǵan iske úlken jaýapkershilik sezimimen qaraýy, óz mamandy­ǵyn, balalar­dy jaqsy kórýi... úzdiksiz izdenip otyrýy tıis” dep jazdy ol. Span­dııar Kó­be­evtiń bul lebizi onyń búgingi ja­handaný ıirimi ıektegen, aqparattar tas­qyny jaǵany urǵan zamanda ómir súrip otyrǵan urpaǵy úshin de óshi­rilmes hat sózindeı dese bolar. Uly aǵartýshy Ybyraı Altynsarınniń jolyn osylaı jalǵastyrǵan Spandııar qazaq dalasynda jalǵyz emes edi. Qazaq halqynda aǵartýshylyq baǵytty ustaǵan, eldiń, jas urpaqtyń bolashaǵyn bilim jáne tárbıemen baılanystyrǵan tulǵalardy tek tanı túsý kerek. Alash ardaq­ty­lary Ahmet Baıtursynov, Mir­ja­qyp Dýlatov, Júsipbek Aı­maýytov, Eldes Omarov, Maǵjan Jumabaevtar almastyń júzindeı qylpyldaǵan ýaqytta kúrese júrip, aǵartýshylyq jumystan alys ketpedi. Olardyń ózderi oqý­­lyqtar jazdy, mektepte ustaz­dyq qyzmette boldy. Al Span­dııar Kóbeevtiń zamandasy, Qostanaı óńirindegi ataqty Qa­raoba mektebiniń dırektory, qazaq jáne orys tilderiniń mu­ǵalimi, ádisker Beket О́tetileýov halqymyz zııa­ly­larynyń jańa legin qalyptastyrý ıdeıasymen erekshelendi. Ustaz, aqyn, aýdar­ma­shy Beketten bilim nár­imen sý­s­yndaǵan qazaq áde­bıetiniń klas­sıgi Ǵabıt Músirepov pen kór­nekti ǵalym О́mirzaq Sultanǵazın jáne halqymyzdyń basqa da iri tulǵalary ustaz muratynyń ómir­sheńdigin dáleldedi de. Al ótken ǵasyrdyń basynda mektepke deıingi bala tárbıesi jáne ana men bala problemalary týraly qundy eńbekter jazǵan Názıpa Quljanovanyń kótergen másele­leri búgin de mańyzyn joıǵan joq. Áttegen-aı, uly aǵartýshy Ybyraı Altynsarınnen bastap, onyń izi men isin jalǵastyrǵan osylardyń barlyǵy da kóp jyl­dar boıy bizdiń muǵalimderdiń ádistemelerinen kórinbeı, orys aǵartýshylarynyń kóleńkesinen aspady. Qazir de asa qoıǵan joq. “Jas shybyqty qalaı ıseń, solaı ósedi” deıdi halyqtyq pe­dagogıka. Dalanyń danasy men batyryn, halqymyzdyń tarıhyn, ónerin, babalar saltyn qazannyń kóbigindeı ǵana betinen qalqyp biletin urpaqty jatbaýyr demeı ne dersiń. Osy kemshiliktiń or­nyn oshaqtyń butyndaı ornyqty turatyn úshtik – mektep pen mu­ǵalim, oqýlyq toltyrmasa, bolashaq kimdiki bolmaq? Oqýlyq demekshi, ulttyq ıdeıa, qazaqstandyq mazmun (kom­ponent) mektep oqýlyqtary ma­te­rıal­darynan áli tolyq oryn al­ǵan joq. Orta mekteptiń bas­taý­ysh synyptaryna arnalǵan “Rýs­skıı ıazyk”, “Lıteratýrnye chtenıe” jáne “Matematıka” oqý­lyqtary sózimizdiń bultartpas dáleli. Qandaı oqýlyqtyń bol­syn muqa­basyna týǵan jer tý­raly, jalpy oqýlyq erekshe­li­gine qaraı qazaq­standyq mazmun­men berilgen sý­retter bala kóńi­line nur sebelemes pe? Alaıda, biz paraqtaǵan osy oqýlyqtardyń barlyǵynyń syrtqy muqabasyn­daǵy beıtarap sýretter oqýshyǵa týǵan eli týraly eshqandaı aqpa­rat bere almaıdy. Al 3- synypqa arnalǵan “Rýsskıı ıazyk” oqýly­ǵynda 74 túrli-tústi sýret beril­gen, sonyń 13-i ǵana qazaqstan­dyq mazmunǵa ıe, 4-synypqa ar­nal­ǵan osy oqýlyq­taǵy 58 sýret­tiń 2-i ǵana shákirt­terge elimiz tý­raly málimet bere alady. 3-synyptyń “Rýsskıı ıazyk” oqýlyǵyndaǵy 420 sóılem­niń 40-da ǵana qazaqsha kisi, jer attary, halyqtyq dástúr-salt túrleri kezdesedi jáne bala uǵy­myna beıimdep berilgen qazaq hal­qy­­nyń aýyz ádebıetinen ertegi, jum­­baq, maqaldar joqqa tán dese bolady. Tórtinshi synyptyń oqýlyǵyndaǵy 424 sóılemniń 28-de elimizdiń tabıǵaty, janýarlar álemi, belgili tulǵalar týraly jáne geogra­fııalyq ataýlar kezdesedi. Orys tilin úıretetin osy oqýlyqqa qazaqstandyq jazýshylardyń eshqaısysynyń da balalarǵa arnap jazǵan shyǵar­malary engizilmegen. Tórtinshi synyptyń “Lıte­ra­týrnye chtenıe” oqýlyǵynda be­rilgen shyǵarmalar úzindileriniń 67 paıyzy orys, 19 paıyzy qa­zaq jáne 14 paıyzy shet el áde­bıetinen alynǵan. Al tórtinshi synyptyń “Matematıka” oqýly­ǵyn­daǵy 570 sóılemniń tek 22-sinde ǵana respýblıka tabıǵaty, janýarlary, geografııalyq ataý­lar men ulttyq valıýtamyz teńge týraly aıtylady. Al úshinshi synyp oqýshylary osy pánnen jyl boıyna 504 sóılemge quryl­ǵan esep shyǵarsa, sonyń 19-da ǵana qazaqsha kisi attary men geografııalyq ataýlardy jáne teńgeni oqı alady eken. Budan shyǵatyn qorytyndy da kózi qa­raqty oqyrmanǵa belgili bolar dep oılaımyn. Qazaqstandyq maz­munnan maqurym mundaı oqý­lyqtardy oqyp ósken baladan bo­lashaq rýhanı jan baılyǵy mol, óı-órisi keń, ustanymy be­rik azamatty qalaı izdermiz? Qaı tildegi oqýlyq bolsyn ondaǵy berilgen jattyǵýlar, úzindiler Qazaqstan jazýshylarynyń shyǵarmalarynan alynýy kerek. Bilim qazyǵy bastaýysh sy­nyptarda qaǵylady. Sondyqtan týǵan el, ósken jer, Otan, hal­qymyzdyń tarıhy, óneri, áde­bıe­ti men mádenıeti týraly mate­rıaldar da bala sanasyna bas­taý­ysh synyptan bastap sińirilýi qajet. Muǵalim sabaq túsindir­gende týǵan ólke týraly mate­rıaldardy paıdalanǵany quba qup. Mysaly, Qostanaıda jyl saıyn mol astyq jınalady. Ma­tematıka pánin oqyǵanda oqý­shy­lar ár aýdannyń qansha jerge egin ekkeni, odan qan­sha astyq jınaǵanyn, egin egý­men­ qansha sharýashylyq aına­lysatyny, oǵan qansha tehnıka qatysatyny týraly sandardy mysal retinde alýǵa ábden bolar edi. Qos­ta­naıdyń dańqy alysqa ketken al­tyn astyǵy, janýarlar, ósimdik­ter álemi, ózen, kólderi týraly aqparattardy sabaqqa úılestire aıtý muǵalimniń paryzy desek, ar­tyq bolmaıdy. О́ıtkeni, aqpa­rat tasqyny asqynǵan zaman­da balalar elimiz týraly ala-qula bil­se, erteń sol eldi súıetin pat­rıot qaıdan shyqsyn? Halqymyz muny “tanymasyn syılamas” dep bir aýyz sózben tujyrǵan. Bizdiń analarymyz týǵan jerge, elge degen mahabbatty sábı júre­gine “besik jyrymen” sińirdi. Jat jurttan uly dalany aýyz­dyqpen sý iship, tilersekten saz keship júrip qorǵap, urpaǵyna amanatqa qaldyrǵan batyr baba­larymyz aspannan túspegen, ana­dan týyp, “besik jyryna” eltip ósken bo­latyn. “Besik jyry” aıtylmaıtyn zamanda balanyń boıyna patrıo­tızmniń dánin egý balabaqsha men mekteptiń enshi­sinde qaldy. “Patrıotızm” sózi mereke­ler­de tym asqaq estilip jatady. Al osy se­zimdi jas urpaqtyń boıynda qalyptastyrý ońaı is emes, ol ıne­men qudyq qazǵandaı muǵa­limniń kúndelikti ár saba­ǵynda sanaǵa sińiriledi. Rımma BEKTURǴANOVA, Qostanaı pedagogıka kolledjiniń dırektory, pedagogıka ǵylymdarynyń doktory, professor.